§ 29. Własność I inne prawa rzeczowe. Posiadanie

189

3. Statut rzeczowy rozstrzyga o tym, czy umowa wywołująca skutki prawnorzeczowe jest kauzalna, czy też abstrakcyjna, oraz o rodzaju kauzalności (kauzalność w znaczeniu materialnym lub formalnym). Sama causa podlega jednak zwykle własnemu statutowi.

Według postanowień statutu rzeczowego należy ustalać, czy dana umowa, mająca wywołać skutki prawnorzeczowe (np. umowa o przeniesienie własności), jest umową konsensualną, czy też realną oraz jaką rolę odgrywa wpis do odpowiedniego rejestru (ksiąg wieczystych, rejestru statków, rejestru bankowego).

Umowa zobowiązująca do przeniesienia własności (lub umowa zobowiązująca do ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego) wywoła nie tylko skutki obligacyjne, lecz zarazem prawnorzeczowe, jeśli zarówno statut kontraktowy, jak i statut rzeczowy przyjmują zasadę podwójnego skutku czynności prawnych obligacyjnych (jej wyrazem jest np. art. 155 § 1 naszego k.c.) oraz brak jest w danym przypadku okoliczności wyłączających jej działanie. Podobnie zapis testamentowy wywoła od razu skutki prawnorzeczowe, jeśli zarówno statut spadkowy, jak i statut rzeczowy posługują się konstrukcją zapisu o podwójnym skutku (legatum per vindicationem). Znana niektórym systemom prawnym hipoteka ustawowa na rzecz pupila, na nieruchomości należącej do opiekuna, będzie bez wątpienia brana pod uwagę, jeżeli przewiduje ją nie tylko statut opieki, lecz również statut rzeczowy.

Nasuwa się jednak pytanie, jak należy postąpić wtedy, gdy stanowisko obu wchodzących w grę statutów co do przedstawionych wyżej kwestii jest przeciwstawne?

Prześledzimy to na pierwszym spośród wspomnianych wyżej przykładów. Załóżmy, że statutem rzeczowym w rozpatrywanym przypadku jest system prawny przeciwny zasadzie podwójnego skutku umów zobowiązujących do przeniesienia własności (a więc system prawny, który uzależnia przejście własności od zawarcia odrębnej umowy rzeczowej o przeniesienie własności), statutem kontraktowym zaś system prawny posługujący się zasadą podwójnego skutku. Czy dojdzie do przejścia własności, jeśli strony zawrą tylko umowę zobowiązującą do przeniesienia własności? Wydaje się, że statut kontraktowy nie może doprowadzić do powstania skutków prawnorzeczowych wbrew stanowisku statutu rzeczowego. Odnieść to można także do statutu spadkowego i skutków prawnorzeczowych zapisu. Zapis, traktowany jako tzw. zapis windykacyjny przez normy statutu spadkowego, nie może wywołać bezpośrednio skutków prawnorzeczowych wbrew stanowisku statutu rzeczowego.

O wiele większe trudności wyłaniają się przy rozpatrywaniu sytuacji odwrotnych. Na pytanie, czy umowa zobowiązująca do przeniesienia własności doprowadzi od razu do przejścia własności (bez potrzeby zawarcia odrębnej umowy rzeczowej o przeniesienie własności), gdy rzecz znajduje się w państwie, którego prawo posługuje się konstrukcją podwójnego skutku (konstrukcja ta występuje więc w statucie rzeczowym), mimo że prawo właściwe dla umowy zobowiązującej do przeniesienia własności (statut kontraktowy) ogranicza skutki

190

VII. Prawa rzeczowe. Posiadanie. Prawa na dobrach niematerialnych

umowy tego rodzaju do skutków jedynie obligacyjnych, nie da się udzielić już tak jednoznacznej odpowiedzi. Wiele zdaje się przemawiać za odpowiedzią twierdzącą na powyższe pytanie, nie da się jednak ukryć wątpliwości, czy jest to rozwiązanie trafne.

4. Do statutu rzeczowego należy ocena nabycia rzeczy ruchomej od nieuprawnionego do rozporządzania. Na jego podstawie trzeba więc ustalać elementy hipotetycznego stanu faktycznego (z reguły chodzi tu o zespół faktów i innych przesłanek), od którego ziszczenia się uzależniony jest skutek prawny w postaci nabycia własności rzeczy ruchomej (przesłanki pozytywne), jak i okoliczności wyłączające nastąpienie tego skutku (przesłanki negatywne). Chodzi tu oczywiście o prawo miejsca położenia rzeczy z chwili „zdarzenia" pociągającego za sobą omawiany skutek prawny (art. 24 § 2 p.p.m.).

Z komplikacjami należy się liczyć w sytuacji, gdy „zdarzenie" mające doprowadzić do nabycia własności jest rozciągnięte w czasie (np. ze względu na przepisy chroniące dotychczasowego właściciela, por. art. 169 k.c.pol, art. 934 k.c.szwajc), a rzecz, przed spełnieniem wszystkich przesłanek wymaganych do nabycia własności, zostanie przewieziona do innego państwa. Ogólnie rzecz ujmując, można powiedzieć, iż stosować należy prawo tego państwa, na którego obszarze rzecz znajduje się w chwili ostatecznego „zamknięcia się" stanu faktycznego wymaganego do nabycia własności. Według jego postanowień należy też rozstrzygnąć, czy i w jakiej mierze wolno brać pod uwagę fakty, które zaistniały w czasie, gdy rzecz znajdowała się w poprzednim państwie. Nie obejdzie się jednak bez konieczności podejmowania zabiegów zmierzającach do dostosowania obu stykających się z sobą przy tej okazji systemów prawnych15.

5. Statutowi rzeczowemu podlegają też inne — poza czynnościami prawnymi — zdarzenia wywołujące skutki prawnorzeczowe, np. zasiedzenie, przemilczenie, znalezienie, przetworzenie, połączenie, pomieszanie, skutki wyrojenia lub zajęcia przez rój pszczół cudzego ula.

6. Statut rzeczowy rozstrzyga o treści praw rzeczowych. Odnieść to należy również do rozliczeń pomiędzy właścicielem i posiadaczem (roszczeń właściciela przeciwko posiadaczowi o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy, zwrot pożytków lub zapłatę ich wartości oraz roszczeń posiadacza przeciwko właścicielowi o zwrot nakładów na rzecz), wyjąwszy przypadek, gdy rozliczenia te obejmuje odrębny, samodzielny stosunek łączący właściciela z posiadaczem (np. umowny stosunek zobowiązaniowy), podlegający odrębnemu — zgodnie ze swą naturą — statutowi.

7. Majątek jako zbiór praw i obowiązków majątkowych (universitas) nie podlega statutowi rzeczowemu, lecz odrębnemu statutowi zgodnie ze swą naturą (spadek — statutowi spadkowemu, wspólny majątek małżonków — statutowi stosunków majątkowych między małżonkami). Poszczególne prawa majątkowe

15 Por. propozycje rozwiązań wysunięte przez J. Pazdan: Nabycie, s.