IV. Nowa szkoła włoska

W 1851 r., a więc wkrótce po ukazaniu się dzieła Savigny'ego, Pasąuale Stanislao Mancini (1817-1888) wygłosił w Turynie wykład pt. Delia nazionalitd come fondamento del diritto delie genti, formułując wiele twierdzeń, które legły u podstaw nowej szkoły włoskiej. Wysunął on na czoło zasadę narodowości.

32

/. Wiadomości wstępne

Podstawowe znaczenie — według Manciniego i jego szkoły — należy przyznać zasadzie właściwości legis patriae. Dotyczy to w szczególności stosunków osobistych, rodzinnych i spadkowych. W tym bowiem zakresie występują normy {diritto privato necessario), których strony swą wolą wyłączyć nie mogą. Skoro zaś w dziedzinie prawa zobowiązań czynnikiem decydującym jest wola stron {diritto privato volontarió), należy jej przyznać znaczenie także na terenie prawa pryw. mnr. (zasada wyboru prawa). Jednocześnie zaś nowa szkoła włoska wprowadza zasadę porządku publicznego, ograniczającą zastosowanie prawa obcego. Zasięg porządku publicznego ujmowano bardzo szeroko: składały się nań normy „prawa publicznego" oraz przepisy bezwzględnie wiążące (iuris cogentis) prawa cywilnego.

Teoria nowej szkoły włoskiej oddziałała na doktrynę wielu państw. Pod jej wpływem pozostawali uczeni włoscy, a wśród nich m.in. P. Esperson, P. Fiore, G. Diena, uczeni francuscy, np. A. Weiss, E. Audinet, F. Surville, a wśród uczonych belgijskich wymienić można F. Laurenta.

Pod wpływem idei zaszczepionych przez nową szkołę włoską w licznych kodyfikacjach z drugiej połowy XIX i XX wieku przyjęto w szerokim zakresie właściwość legis patriae (np. w k.c. włoskim z 1865 i 1942 r., w k.c. hiszpańskim z 1889 r. oraz w jego zmienionej wersji z 1974 r., w przep. wprow. k.c. niem. z 1896 r., w ustawie japońskiej z 1898 r., a także w ustawie polskiej z 1926 r.).

V. Czasy nowsze I najnowsze

Pełne przedstawienie koncepcji z końca XIX oraz XX wieku nie jest możliwe. Z konieczności więc ograniczymy się jedynie do kilku wzmianek.

W nauce francuskiej znaczną rolę w początkach XX wieku odegrał A. Pillet. Zwracał on uwagę na cel społeczny norm prawnych, odróżniał przepisy „pozate-rytorialne" wydane w interesie jednostek i „terytorialne" wydane w interesie społecznym. O tym więc, jakim normom należy dać pierwszeństwo w razie ich konfliktu w przestrzeni, rozstrzyga ich cel społeczny. Podkreślał też konieczność międzynarodowego poszanowania praw nabytych. Uczeń Pilleta, J.P. Niboyet, twórca systemu nawiązującego do francuskich koncepcji terytorialistycznych, zwracał m.in. uwagę na doniosłość czynnika politycznego w prawie pryw. mnr. Jednym z najwybitniejszych współczesnych uczonych francuskich był H. Batiffol.

Duży rozgłos na przełomie XIX i XX wieku uzyskała teoria praw nabytych. Była szeroko reprezentowana, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii (np. A.V. Dicey, początkowo G.C. Cheshire) i Stanach Zjednoczonych (np. J. Beale). Jej zwolenników spotkać można jednak również w innych państwach (np. we Francji). Koncepcja ta wychodziła z założenia, iż sędzia stosuje zasadniczo własne prawo merytoryczne, jeśli jednak prawo podmiotowe powstało na skutek zdarzenia,