26. Крэўская унія

Вялшае княства Литоускае з першых дзён свайго инавання вымушана было прыняць на сябе удары нямецка-каталицких захопникау. У другой палове XIV ст. найбольш сур'ёзным ворагам княства стау Тэутонски ордэн, яки вёу захопницкия войны пад лозунгами хрысциянизацыи литоуцау- паганцау. Знешнепалитычнае становишча ВКЛ ускладнялася i у сувязи з узрастаннем магутнасщ Маскоускай Pyci, якая имкнулася далучыць заходняруския, беларуския i украинския земли.

У той час адносшы памиж Польшчай i ВКЛ характарызавалися не тольки сутычками, але i имкненнем да саюзу, асаблива у пытани процидзеяння тэутонскай агрэсии. Зближэнню дзвюх Kpaiн садзейничау шчасливы вьпадак. У 1380 г., пасля смерщ Kaзимipa III, карона Польшчы перайшла да Анжуйскай дынасции, якая киравала у Венгрыи. Аднак у 1381 г. кароль Людвзх Анжуйски памёр i на польски трон была прызначана яго дачка Ядзвига, якой у той час было 15 гадоу. Пакольки польския феадалы были зацикаулены ва устанауленни цесных сувязяу з ВКЛ, вяликаму князю Ягайле было прапанавана на пэуных умовах стаць мужам Ядзвиги i каралём Польшчы.

Зацикауленасць ва умацаванни адносин з Польшчай была i у Ягайлы. Саюз дазваляу умацаваць як знешния, так i унутраныя пазицыи пануючага класса ВКЛ. Па иницыятыве Польшчы 14 жшуня 1385 г. у замак Крэва — рэзидэнцыю вяликага князя — прыехали польския паслы. У вышку перамоу были выпрацаваны умовы дзяржауна-прававога саюза Польшчы i ВКЛ, што знайшло увасабленне у спецыяльным акце. У адпаведнасци з гэтым дакументам Ягайла абавязвауся даиучьщь усе земли ВКЛ да Полыпчы; адпусциць ycix палонных палякау; прыняць каталицкую веру и распаусюдзиць яе ва усим княстве; заплацциь 200 тыс, флорынау былому жаниху Ядзвиги, аустрыйскаму прынцу Вильгельму як кампенсацыю за парушэнни дамоуленасцей. Пасля гэтага Ягайла быу абвешчаны каралём Польщчы.

У лютым 1386 г. Ягайла ажаниуся з Ядзвигай пераехау у Польшчу, прызначыушы намесникам у ВКЛ свайго брата Скиргайлу (1вана). Таким чынам, Крэускае пагадненне не пашкодзила незалежнасци княства, не прывяло да яго ликвидацыи (скасавання), а тольки устанавила яго саюзныя адносины з Польшчай пад вяршэнствам Ягайлы.

Таким чынам, з заключэннем у 1385 г. Крэускай унии быу заснаваны дзяржауна-прававы саюз, з якога пачалося паступовае i устойливае зближэнне ВКЛ з Польским каралеуствам. Можна сцвярджаць, што да канца ХУШ ст. псторыя народау Беларуси, Украины, Литвы i Польшчы была звязана з гэтым саюзам. Ён унёс вяликия змены у дзяржауны лад ВКЛ i Польшчы, истотна пауплывау на развиццё сацыяльна-эканамичных, палитычных i куль¬турных сувязяу гэтых народау.

27. Дзяржаўна-прававая ацэнка гарадзельскіх (1413 г) прывілеяў.

У гады княжання Витаута ВКЛ дамаглося найбольшай магутнасци; Поспехи палитыки Витаута у пэунай ступени з'яуляюцца выникам яго цэнтрализатарскай палитыки. Ён скасавау буйныя княствы, у Полацк i Вицебск замест князёу были накираваны намесники i г.д.

Найбольшы аутарытэт Втаут набыу пасля раз-грому Тэутонскага ордэна 15 лшеня 1410 г. пад Грунвальдам. Глыбокае задавальненне, атрыманае у вынику сумеснага процистаяння крыжакам, выкликала да жыцця новыя спробы унии i болып цеснае зближэнне Польшчы i ВКЛ. Аднак Польшча, якую падштурхоувау каталицки свет, жадала навязаць свае умовы усходняму суседу. Таму, кали па иницыятыве Ягайлы у кастрычнжу 1413 г. у Гарадзелъским замку (на Заходним Бугу) выпрацоували умовы унии. дзвюх дзяр¬жау, кароль i польская шляхта пачали шукаць падтрымку у шыроких слаях литоускай i беларускай шлях¬ты каталицкага веравызнання.

Асноуныя палажэнни Гарадзельскай унии юрыдыч¬на замацаваны у трох граматах (прывилеях). Пер¬шая выдадзена ад имя 47 польских феадалау, якия надзяляли 47 феадалау-католикау ВКЛ сваими гербами i тым самым прымали ix у свае гербавае брацтва. У другой феадалы-католики прымали гербы польских феадалау i абяцали быць з iмi у вечным сяброустве i саюзе. У выпадку смерци Витаута яны абяцали не абираць сабе князя без нарады i згоды польских феа¬далау. Тыя у сваю чаргу у выпадку смерци Ягайлы таксама не павинны были выбираць новага караля без парады i згоды Витаута i феадалау ВКЛ. У трэцяй грамаце, якая увайшла у гисторыю як Гарадзельски прывшей, польски кароль Ягайла i вялжи князь Витаут абяцали прызначаць на дзяржауныя пасады феада-лау-католикау, якия прыняли польския гербы, i дазваляць iм свабодна распараджацца маёмасцю у свaix маёнтках, каб узняць ix грамадскае становшча. У прывилеи канстатавалася, што з прыняццем каталицтва ВКЛ "далучаецца, уключаецца, злучаецца, перадаецца" Польскаму каралеуству.

Канстатацыя таго факта, што караля Польшчы павинны были выбираць тольки са згоды Витаута i фе-адалау ВКЛ, сведчыла аб раунапрауным становишчы ВКЛ i Польскага каралеуства, а словы аб злции дзяржау не мели у той час новага дзяржауна-прававога значэння, бо саюз дзвюх дзяржау не змяниуся, застаушыся у форме персанальнай унии.

Сцвярджэнне, што усе некатолики, у асноуным праваслауныя, не павинны были дапускацца на дзяржауныя пасады i засядаць у панскай Радзе, мела идэалагичны, а не практычны характар, бо болишасць мясцовага кирауництва i значная частка паноу-рады

28.Люблінская ўнія. Заключ дзярж yнии памиж дзвюма суседними Kpaiнaмi —ВКЛ, Pycкiм, Жамойцким i Польским каралеуствам было падзеяй, якая прадвызначыла далейшы лес народау, што насяляли гэтыя краины и инш. З'явилася новая дзяржава РП — адна з самых вяликих i магутных.На працягу XIV — XV стст. Польшча неаднаразова paбилa спробы навязаць ВКЛ унию з мэтай яго инкарпарацыи у склад Польскага карал-ва. Аднак усе гэтыя намаганни правалилися. Заключэнне yнii з Польшчай нaблiзiлa Лiвoнcкaя вайна. 10 студзеня 1569 г. пачау работу Люблински сойм, яки працягвауся амаль шэсць месяцау. Кожны бок ставиу свае умовы унии. Лицвинския дэлегаты патрабавали, каб выбранне уладара адбывалася на памежжы Польшчы i Литвы i з двух бакоу прысутничала роуная колькасць выбаршчыкау. Уладар перад каранацыяй павинен быу пацвярджаць правы i прывилеи як княства, так i асобных земляу. Хаця лицвинския дэлегаты i згадзилися на скасаванне цырымонии увядзення уладара на Вяликае кня­ства, але прапаноували праводзиць урачыстае пасяджэнне ycix саслоуяу, на яким вял. князь быу бы прадстаулены сваим падданым, прычым захоувауся рытуал уручэння яму каранацыйнага мяча.Умовы польскага боку были наступныя: "Польскае каралеуства i ВКЛ злучаюцца у адну дзяржаву з адным уладаром, польским каралём, якога абираюць паляки i лицвины у Польшчы, адным соймам, адной агульнай пячаткай, адным сенатам, адным войскам, адной манетай — словам,ад ВКЛ не павинна застацца i назвы". Лицвины не прыняли польски праект унии Кали паслы ВКЛ убачыли пагрозу гвалтоунага заключэння yнии на непрымальных для ix умовах, яны 1 сакавика 1569 г. пакинули Люблин. Скарыстаушы цяжкае знешнепалитычнае становишча ВКЛ, польския феадалы дамагалися ад Жыгимонта Аугуста здрады интарэсам ВКЛ:падписаны незаконны акт аб далучэнни да Польшчы Падляшскай зямли (ваяводства) з гарадами Драпчын, Мельник I украинския земли — Валынь, Падолле i Киеушчыну. Паводле заканад. ВКЛ вял князь, уступаючы на прастол, давау прысягу i абяцау дзейничаць згодна з дзярж законами. Таму акты аб аддзяленни украинских i заходняй частки белар зямель, выдадзеныя у Люблине, належала прызнаць несапраудными, так як Яны не были замацаваныя пячаткай ВКЛ. Але вяликакняжацки урад не мог исци на ваенны канфликт з Польшчай таму што на значнай частцы княства гаспадарыла маскоускае войска i самастойна весци вайну у яго не было силы. У таким становишчы прадст ВКЛ вымушаны были вярнуцца за стол перамоу з Польшчай. Супольны сойм зноу распачау работу.

1 липеня 1569 г. быу падписаны акт Люблинскай yнii, яки "не прыходзицца прызнаваць за дагавор, дабравольна заключаны на асновах перагаворау роу-нага з роуным.Гэта хутчэй выник вымушанай згоды прациуника, яки здауся на ласку пераможцы".

Акт Люблинскай унии быу аформлены у выглядзе прывилея-дагавора.Вышэйшым органам улады станав. агульны сойм, яки мог збирацца на тэрыторыи Польшчы. Асобных соймау як для Кароны, так i для ВКЛ не прадугледжвалася. Манарх бачыуся агульным. Тытул вял князя захоувауся.Выключна да кампетэнцыи РП адыходзила знешняя палитыка. Усе ранейшыя зако­ны i дагаворы, што были накираваны супраць интарэсау аднаго з бакоу, павинны были быць скасаваны.

29. Гист.-прававая ацэнка агульназемских прывилияу 1387, 1413, 1434, 1447,1492 г.

Першым агульназемским прывилием личылися тры прывилея выдадзеныя у 1387 г. Вяликим князем Ягайлам пасля заключэння з Польшай Крэуская унии, Першы быу выдвдзены 20 лютага 1387 г. Ен пачынауся са сцвярджэння, што нибыта людзи жадаюць прыняць каталицкую веру, а тым хто яе ужо прыняу, даруюць новыя правы и вольнасци. У прыватнасци, ен замацоувау за кожным рацарам ци баярынам права свабоднага распараджэнняя нерухомай маемасцю. Прывилей ад 22 лютага фактычна дапауняу першы. Галоунае яго прызначэнне заключалася у надзяленни багатыми дарами и маенками каталицкага духавенства и касцелау. У адпаведнасци з прывилием усе духавенства, касцелы, кляштары и феадальна-залежныя ад их людзи выключалися з дзяржаунай юрысдыкцыи, гэта значыць, што яны вызвалялися ад усякага роду службы, павиннасцей на карысць дзяржаве и вял. князя. Таким чынам, галоуным прызначэннем прывилеяу ад 22 и 20 лютага 1387г. Было прымусовае насаджэнне каталицкая веры.

Агульназемски Гарадзельски прывилей 1413г. яшчэ больш пашырыу правы феадалау-католикау. Разам з ты ен служыу праграмай и заданнем на абмежеванне правоу и дыскрыминацыю усих некатоликау.

У вынику насаджэння каталицкай веры сярод феадалау узмацнилася унутрыкласавая барацьба, што зъявиласяпадставай для прыняцця прывилияу 1432 и 1434гг.., якия заканадауча замацавали роунасць у правах праваслауных феадалау з феадалами-католиками.

Асабливае месца належыць прывилею 1447г. Яго можна личыць галоуным прававым актам, яки заклау асновы юрыдычнага афармлення феадальнай залежнасци сялян. Ен забараняу ураду ВКЛ раздаваць дзяржауную маемасць и пасады иншаземцам. Апошняе было накиравана супраць праникнення польских феадалау на земли ВКЛ. Прывилием было значна пашырана кола асоб, за якими прызнавалися правы шляхты незалежна ад веравызнання и наяунасци у из гербау.

Прывилей 1492г. быу накираваны на умацаванне становишча феадалау, атрыманне шляхтай яшчэ больш важких палитычных правоу и паглыбленне яе уплыву на дзяржауныя справы.

Асаблива важнае дзяржауна –прававое значэнне мели нармы, якия юрыдычна замацоували абмежаванне улады вяликага князя и фактычна вызначали яго прававое становишча не як гасудара-вотчынника, а як вышэйшай службовай асобы у дзяржаве.Адсюль робицца зразумелым, чаму сучасники называли прывилей 1492г. «генеральным», а гэта значыць асаблива важным, галоуным.

Прывилей Аляксандра зъявиуся важным крокам у заканадаучым афармленни асноуных прынцыпау краминальнага, админ-га,цывильнага и шлюбна-сяменага права.