84. Эндокринді бездердің жіктелуі, «Гормон» туралы түсінік.

Эндокриндік немесе ішкі секреция бездері деп шығарушы түтігі жоқ және секрет немесе экскреттерді терінің бетіне немесе шырышты қабықтар бетіне құйылатын сыртқы секреция бездеріне қарама-қарсы өз секретін тікелей қанайналым жүйесіне бөлетін бездерді атайды.

Гормондар^[1] (гормоны); (гр. hormao — қоздырамын, қозғаймын) — эндокриндібездернемесеэндокриндікқызметкеқабілеттіжекеленген жасушалар бөлетінтымбелсендіорганикалықбиологиялықзаттар. Аталмышбездер мен жасушалардыңшығаруөзектеріболмағандықтан, оларөздерібөлетінгормондарынорганизмніңішкісұйықортасына (ұлпа сұйығы, қан,лимфа) бөліпшығарады. Гормондар — өзініңхимиялықтабиғатынабайланысты: стероидтыгормондарға (жынысгормондары, бұйрекұстібезіқыртыстызаты гормоны), протеиндікжәнепептидтікгормондарға (гипофиз, қалқанша без, қалқаншамаңыбезі, ұйқыбезі, бұйрекүстібезініңбозғылтзатыныңгормондары), ал нысандарғаәсеретуқызметінеқарай: бірыңғайсалалыетқұрылымдары мен бездергесалыстырмалықысқамерзімішіндеәсерететінкинетикалықгормондарға (окситоцин, вазопрессин, адреналин, норадреналин), организмдегізаталмасупроцестерінреттейтінметабоддықгормондарға (тироксин, кальцитонин, паратгормон, инсулин, глюкагон) жәнежасушалар, ұлпалар мен мүшелердіңөсуі мен жетілуінбақылайтынморфогенетикалықгормондарға (соматропты гормон, фолликулдыжандандырушы гормон, эстрогендер, тестостерон) бөлінеді.

Гормондар - ішкі секреция бездерінен бөлінетінұлпалар мен мүшелергеәсерететінбиологиялыкбелсендізаттар. Гормондардыңбарлығыағзалықзаттар, себебі, олардыңбіреуінәруыздан, екіншісіаминқышкылдарынан, үшіншісімайтектесзаттарданқұралған. Гормондарішкі секреция бездеріненбөлініп, қан, лимфа, ұлпасұйықтығыарқылыбасқамүшелергежеткізіледі. Ішкі секреция бездерініңқызметінреттейтінорталық - аралықмидағы гипоталамус. Оны көрутөмпешікастыбөлімідеп те атайды. Гипоталамус пен гипофиздің қызметібірімен-бірітығызбайланысып, гипоталамустенгипофиздікжүйеқұралады. Жүйкеұлпасынанбөлінетінгормондар - нейрогормондардепаталады. Оларқанқұрамыныңтұрақтылығынжәнезаталмасудыңқажеттідеңгейінқамтамасызетеді. Осы арқылыағзақызметініңәрірефлекстік, әрігуморальдықреттелуіжүзегеасады

85. Нейроэндокринді бездер. Эпифиз: құрылысы, қызметі.

Эпифиз (шишковидная железа); (epiphysis, грек, ері — үстінде, рһуо — өскін, бүр) — аралық ми эпиталамусы құрамына кіретін ішкі секреция бездерінің орталық мүшесі. Эпифиз сыртынан дәнекер ұлпалық қапшықпен қапталған. Одан без ішіне қарай дәнекер ұлпалық перделіктер таралып, оның паренхимасын бөлікшелерге бөледі. Без паренхимасын екі түрлі жасушалар: ұсақ глиоциттер және ірі пинеалоциттер түзеді. Пинеалоциттер боялу сипатына қарай ашық және күңгірт түсті эндокриноциттерге бөлінеді. Пинеалоциттер жыныс мүшелерінің дамуын бәсендетіп, жыныстық жетілуді тежейтін, қандағы калийдің деңгейін жоғарылататын серотонин және мелатонин гормондарын бөліп шығарады

Домалақ без – Эпифиз Эпифизжеткіліксіззерттелгенбезгежатады. Төменгісатыдағыжануарларда (кесіртке, сүйекті амфибия, қосмекенділер) эпифиз бастыңтөбеаймағындаорналасқан. Оныңүстінде тек жұқадәнекертінменжабылғантесікболады. Қабылдағыштыққызметатқаруынабайланысты оны төбекөзідепатайды. Сүтқоректілердіңэпифизі орта мидыңжоталас (дорсалды) бөліміндетөрттөмпешіктіңжоғарғыаралығындағытереңдіктеорналасқан, кейбіреулер оны мидың 3-ші қарыншасыныңқабырғаөсіндісідеп те атады. Бездіңсалмағы 100-180 мг. Бұлбездіңбарыпертеденбілгеніменоныңқызметсы осы кезгедейінбелгісізболыпотыр. Көнежәне орта ғасырлардаэпифизді «сана тізбегін» ақыл-ойдыбақылайтынқақпақ, интеллектінің тепе-теңдігінқамтамасызетуші, адамның «жаны» орналасқансауытдепесептеген. Тәжірибеарқылыэпифиздінжынысбездерініңқызметінеқатысы бар екеніғанадәлелденіпотыр. Айталық, бала эпифизініңісігіндеуақытынанбұрынжыныстықжетілу (мысалы, 15 айлыққыздаэпифиздіңісігінебайланыстыетеккіркелген) байқалады. Эпифизэктомияданкейінжануарлардыңаденогипофизіөсіпертежыныстықжетілубасталады. Эпифиздіңжынысбездерініңқызметінеәсері, оныңгормон бөлуіменбайланысты. Эпифиз бірнешебиологиялықбелсендізаттар – мелатонин, серотонин, адреналин, гистамин т.б. бөлетініанықталды. Олардыңішіндеәсіресе мелатонин күштіәсеретеді (бұлзаткөздіңторлықабатында да түзіледі). Мелатонинніңфизиологиялықәсері. 1. Меланоиитжасушаларыныңқызметінтежеп, бақаныңтерісінтүссіздендіреді. 2. Гипофиз арқылыәсеретіпжынысбездерініңқызметінтежейді, яғнибұл гормон сүткоректілерорганизмінің репродукция қызметінеәсеретеді. Жасжануарлардыңжыныстықжетілуін, ал ересекұрғашыжануарлардыңэкстральдықкүйлеуоралымынтежейдіжәнежынысбезініңмөлшерінкішірейтеді, Эпифиздегімелантонин мен серотонинніңмөлшеріжарыққабайланысты. Күштіжарықсәулелерібұлгормондар мен гипофиздіңжынысгормоныныңмөлшерінкөбейтеді. Осығанбайланыстыжануарлар мен құстардыңжыныстықбелсенділігімаусымбойыншаөзгереді, жаздажәнекөктемдежеделкүшейеді. 3. Ғалымдардыңзерттеулерінеқарағанда эпифиз организмдебиологиялық «сағат» ролінатқарады, яғнибиологиялықүрдістердіңбелсенділігікүн мен түнніңауысуынақарайөзгеріптұрады. 4. Эпифиз басқаішкісөлінісбездерге де әсеретеді. Югославия ғалымдарыоныңқалқанша, қалқансерік, бүйрекүсті, ұйқыбездерінеәсерітуралыкөптегенмәліметтержинаған. Жануарларғаэпифиздіңсығындысыненгізгендеолардыңпсихикасы да өзгеретініөтеқызықтыақпарат. Мысалы, тышқандармысықтанқорықпайды, тіптішабуылшылболыпкетеді. 5. Эпифиз денежылуынреттеуге (терморегуляция) қатысадыдеген де мәліметтер бар. Кейбірғалымдарэпифиздіжоғарыдәрежедегіқыртысастыжылудыреттеушіорталыққадененіңқызғанынхабарлайтын »биологиялық термометр» депқарайды. 6. Эпифиз су мен тұздың, әсіресе калий тұзыныңалмасуынақатысатыныанықталды. 7. Бірқатарғалымдар эпифиз тініненбелсендіпинеалиндегензаттыбөліпалды. Ол белок алмасуынаәсеретеді. Югославтықғалымдарбасқаішкісөлінісбездеріменбірге эпифиз организмніңсыртқыортаныңөзгермеліжағдайынабейімделуінеқатысадыдепесептейді. Қорытакеле, адаморганизміндеішкісөлінісбездерініңкүрделіжүйесіжұмысістейді. Олжүйкежүйесіменбіргеорганизмніңбіртұтастығынқамтамасызетеді. Қалыптасу бала (ұрық) іштежатқанкезеңдебасталады. Туғаннанкейінгіонтогенездегетерогенді, яғниуақытбойыншаәркелкі даму, содансоң – эндокриндіжүйеніңинволюциясы (керіқарайдамуы) жүреді