Балалар мен жасөспірімдер организмінің өсу және даму заңдылықтары, олардың гигиеналық маңызы

Адам организмі толы? ер жетіп, кемеліне келгенге дейін ұзақ ?сіп, к?рделі даму жолынан ?теді. Осы?ан байланысты адам ?міріндегі 4 кезе?ді айыру?а болады: ??рса?та?ы даму, балалы? ша?, ер жету ж?не ?артаю. Б?л т?сінік бойынша ?су дегеніміз, тіндер мен органдарды? сан жа?ынан ?л?аюы, ал, даму дегеніміз оларды? сапалы т?рде дифференциациялануы мен ?ызмет ?аблетіні? жетілуі болып табылады. ??рса?та?ы даму мен балалы? ша?та?ы дамуды бір кезе?ге біріктіріп, ер жету кезе?і десе де болады, ?йткені осы уа?ытта адамны? жынысты? жетілуі, репродукция?а ?аблеттілігі ж?не ?леуметтік ?ызметтерді орындай алу м?мкіндігі ?алыптасады. Адам баласыны? жынысты? жетілуі, ?леуметтік ?ызметке жарауынан ертерек ?алыптасады. Өсу мен даму ?ар?ыныны? біркелкі еместігі; ?су мен даму процессіні? біркелкі ж?рмейтіндігіне байланысты "баланы? жасы" деген с?зді? ?зін д?лелдеу ?ажеттігі туады. Осы?ан байланысты т?мендегідей жастарды айыру?а болады: Хронологиялы? жас (немесе к?нтізбе жасы) - д?ниеге келген уа?ытынан бастап, ба?ылау ж?ргізіп отыр?ан к?нге дейінгі аралы?. Жасты? м?ндай т?рін айыру к?нтізбе ар?ылы аны?талатынды?тан еш?андай ?иынды? ту?ызбайды. Биологиялы? жас. ?рбір с?биді? жеке ?су ж?не даму д?режесіне байланысты болатын, организмні? морфофункционалды? ерекшеліктеріні? жиынты?ы. Биологиялы? жасты аны?тау - бой ?зынды?ы к?рсеткішіне, бой ?зынды?ыны? жылды? ?оспасына, т?ра?ты тістерді? санына, екінші жынысты? белгілеріне ж?не menarche жасына байланысты ж?ргізіледі.; Организмні? бір б?тін ж?йе екеніне ?арамастан, онтогенез процессінде жеке органдар мен ж?йелерді? ?суі мен дамуы бір мезгілде болмайды (гетерехронды). Жынысты? диморфизм - ?су ж?не жеке функционалды? ж?йелер мен б?кіл организмні? даму ?ар?ыныны? зат алмасу процессіні? ерекшелігіне байланысты болады. Мысалы, жынысты? ер жетуге дейін, ер балаларды? негізгі антропометриялы? к?рсеткіштері ?ыз балалар?а ?ара?анда жо?ары болып келеді. Ал керісінше, пубертатты кезе?де ?ыз балаларды? бойыны? ?су параметрі, салма?ы, кеуде ше?бері ер балалар?а ?ара?анда жо?ары болады. Я?ни, осы к?рсеткіштер балаларды? жас-жыныс ерекшелігіне с?йкес бірінші ?иылысуы болады. Ал 15 жаста ер балаларды? ?су ?ар?ыны ?дей т?седі де, оларды? антропометрлік к?рсеткіштері ?айтадан ?ыз балалар?а ?ара?анда жо?ары болады. С?йтіп, екінші ?иылысуды аны?тау?а болады. Бойды? ?суіндегі осы екі ?иылысу - дене бітімі дамуыны? ?алыпты жа?дайда?ы дамуына т?н. Сонымен ?атар к?птеген функционалды? ж?йелерді? ?сіресе б?лшы? ет, тыныс алу ж?не ж?рек, ?ан-тамыры ж?йелеріні? даму ?ар?ыныны? бірдей ж?рмейтіндігі бай?алады.

Балаларды? дамуына ?сер ететін барлы? факторларды? жиынты?ын екі ?лкен негізгі топ?а б?луге болады: Биологиялы? (генетикалы?) ж?не ?орша?ан орта(?орша?ан орталы? ж?не ?леуметтік) факторлары. Биологиялы? факторлар?а т??ым ?уалау за?дылы?тарын аны?тайтын генетикалы? белгілерді? барлы? кешені жатады. ?орша?ан орта факторлары деп, сырт?ы ?серді? н?тижесінде пайда бол?ан ?згерістерді айтады. Оларды? ішінде абиотикалы? (?орша?ан орта) ж?не биотикалы? (?леуметтік орта) факторларды б?луге болады.

Акселерация; латынша (accelarae) - жылдамды? деген с?зден шы??ан. Акселерация ?азіргі заманда?ы адамдарды? биологиясында?ы жалпы ?ар?ындылы?ты к?рсетеді, таби?аты к?п факторлы болып келеді. К?птеген гигиенистерді? пікірлері бойынша балалар мен жас?спірімдерді? ?ызмет функцияларыны? ?йлесімді дамуын б?затын бол?анды?тан ж?не ?ызмет ?аблетін азайта-тынды?тан акселерация балалар организмі ?шін ?олайсыз болып табылады. Сонды?тан, ?сіп келе жат?ан балаларды? дене бітіміні? дамуын ба?ылау?а ерекше к??іл б?лінуі керек. Организмні? ?сіп, даму за?дылы?тары балалар мен жас?спірімдерді? ?алыпты ?сіп, дамуы ?шін, ?орша?ан орта факторларын гигиеналы? нормаландыруды? теориялы? негізі болып табылады. Б?л за?дылы?тарды білу, балалар мен жас?спірімдер гигиенасы б?ліміні? д?рігеріне жеке органдар мен ж?йелерді? баланы? ?рт?рлі жас кезе?дерінде б?тін организм ретінде ?ызмет етуін, оны? ?орша?ан ортамен байланысын аны?тау?а ж?не осы жа?дайды? м?нін тере?ірек т?сінуге м?мкіндік береді. Балалар мен жас?спірімдерді? денсаулы?ын, даму жа?дайын ба?ылау кезінде жинал?ан м?ліметтерге, санитарлы? д?рігер, ?сіп келе жат?ан организмні? жас ерекшеліктерін тере? ескеру негізінде ?ана д?рыс аны?тама бере алады. Я?ни, осы за?дылы?тарды тере? т?сініп алмайынша балаларды? к?н т?ртібін ?йымдастыру, т?рбиелеу, о?ыту процесстеріне, тама?тану жа?дайына ?ылыми негізделген талаптар ?ою ж?не санитарлы?-эпидемиологиялы? ба?ылау ж?ргізу м?мкін емес.