Зиянды бақашық қандаласы және басқа астық қандалаларының түрлері

(Pentatomidae)

Астық дәнді дақылдарын астық қанадалаларының көптеген топтары зиян келтіреді. Олардың ішінде ең зияндысы және қауіптісі зиянды бақашық қандаласы болып табылады.

Зиянды бақашық қандаласы – Вредная черепашка (Eurygaster integriceps Put.). Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қостанай облысының батыс бөлігінде, Оңтүстік, Шығыс Қазақстан облыстарының таулы аймақтарындағы астық дақылдарын егетін аудандарда таралып зиян келтіреді. Қыстап шыққан қандалалардың қоректенуі өнім беретін бидай сабақтарын бірлі-жарымды зақымдайды және қуратады, сонымен қатар ақ масақтыққа әкеліп соғады. Балаңқұрттарының және жас қандалалардың зақымдауынан тұқымдық материалдың өну энергиясы және өнімділігі төмендейді. Бидай клейковинасының сапасы және наубайханалық сапасы төмендейді.

Имаго. Ересек бақашықтың денесі – қалқаншасы дөңестеу болып келеді, көбіне ақшыл-сарыдан қара-қоңыр түске дейін өзгереді. Денесінің ұзындығы 10-12 мм, ені 6-7 мм. Қанаты мен құрсағын жабатын үлкен қалқаншасы болады, құрсағының жоғарғы жағы дөңгеленген. Денесі қатты хитин қабатымен қапталған, бүйір жағынан қарағанда тасбақаға өте ұқсайды. Алдыңғы қанаттары жұқа түссіз. Ауыз аппараты тесіп-сорғыш, тұмсықты түрге ұқсайды. Басы кішкентай үшбұрышты. Алдыңғы арқа бөлімі басының ұзындығынан 1,5 есе ұзын. Аналығының құрсағының соңғы бөлігі трапеция түрінде үш жұп пластинкалардан тұрады. Аталықтарында үлкен бір ғана пластинка болады (20 сурет).

Жұмыртқалары шар тәрізді, мөлшері 1 мм шамасында. Алғашында жұмыртқалары ашық-жасыл түсті, кейіннен қоңырқай түске айналады. 5-6-шы күндері жұмыртқаның түрі якорьға ұқсайды. 7-9-шы күндері жұмыртқа қызғылт түске айналады. Ауа температурасына және ылғалдылығына байланысты ұрықтың дамуы 5 күннен 10 күнге дейін созылады.

Балаңқұрттары 5 жаста дамиды. Жаңадан туылған балаңқұрттары жасыл-сары түсті бірте-бірте күңгірттеніп қара-қоңыр түске көшеді. Денесінің ұзындығы 1-1,6 мм, ені 1,3 мм. Екінші жастағы балаңқұрттың денесінің ұзындығы 2-2,2 мм, ені 1,5 мм, құрсақ бөліктерінің жоғарғы жағы қара-қоңыр, басқа бөліктері ашық түсті болады. 3-ші жаста денесінің ұзындығы 3,5-4,5 мм, ені 2,4-2,7 мм. Басы және кеуде бөліктері қара-қоңыр, құрсағы өте ашық түсті. 4-ші жастағы балаңқұрттарының денесінің ұзындығы 5-6 мм, ені 3,8-4,5 мм. Денесінің түсі сарғыш-сұр, ортаңғы көкірек сегментінің арқа бөлімінде бүйір өсінділері, яғни қанат бастамалары айқын көрінеді. 5-ші жастағы балаңқұрттарының ұзындығы 8-10 мм, ені 6-6,5 мм. Арқа бөлімінің артқы жағында үш анық қалқанша құрсағының екі сегменті жауып жатады, жан-жағында жақсы дамыған алдыңғы қанаттары болады.

Сыртқы түрі және биологиясы зиянды бақашық қандаласына ұқсас астық қандаласының мавр қандаласы және австриялық қандалалар көбіне жиі кездеседі.

Мавр қандаласы – Маврский клоп (Eurygaster maura L.)

Арқа бөлімінің алдыңғы бір жақ бөлігі аздап ойық, бас сүйегі пластинкасының маңдайшасының ұшымен шектеледі. Денесінің ұзындығы 8-11 мм.

Австриялық қандала – Австрийский клоп (Eurygaster austriacus Schr.). Басының жоғарғы жағы үшкір. Алдыңғы арқа бүйір бөлігі доға тәріздес дөңес. Бас сүйегі пластинка маңдайшасы ұзын. Қалқанша ортасында биік жұмсақ жал болады. Дене ұзындығы 11-13 мм.

Қандала – зиянды бақашықтар бір ұрпақ беріп дамиды. Екпе орман алқаптары, бұталар мен ормандарда ересек қандалалар жапырақ, өсімдік қалдықтары астында қыстайды. Көктемде орташа тәуліктік температура 17-19 С болғанда қандалалар оянып, бірқалыпты жылы болған уақытта күздік бидай егістіктеріне жаппай ұшып, бұдан кейін жаздық бидай өскіндеріне ауысады. 1-2 аптадан кейін жұмыртқа салуға кіріседі. Осы мезгілде қандалалар жаксы қоректеніп, өсімдіктің тамыр жоғарғы бөлігінде мекендейді. Жұмыртқаларын бидайдың, арамшөптердің жапырақтарына салады. Бір қатарда 7 данадан екі қатарға орналасады. Орташа 1 аналық 2-3 жерге жұмырқа салады. Барлық тұқымдылығы 280 жұмыртқаға жетеді. Қандаланың жұмыртқа салу кезеңі өте созылыңқы, әр жылдары 25 күннен 40 күнге дейін созылады.

Балаңқұрттарының дамуы 5 жаста, 25-45 күн ішінде дәнді дақылдардың сабақтануы кезеңінен балауыздану фазасының аяғына дейін жалғасады. Жас қандалалардың жаппай қанаттануы дәннің балауыздану фазасының басында өтеді. Қандалалар қыстау орнына салмағы 130-140 мг –нан жоғары болып ұшқан жағдайда, олар басқаларға қарағанда өміршең және көп тұқым беретін болып шығады.

Дәнді дақылдарды бақашықтан басқа сүйір басты қандаланың (остроголовый клоп) 5 түрі зақымдайды, Aelia түріне, Pentatomidae тұқымдасына жатады. Олар қандалалардан денесі жұмыртқа тәрізді ұзын болып және басы үшбұрышты созылыңқы түрінде ерекшеленеді. Қалқаншасы үшбұрышты, құрсақтың 2/3 бөлігін жабады. Оңтүстікте және оңтүстік шығыста 2-3 ұрпақ, ал солтүстікте 1 ұрпақ беріп дамиды. Солтүстікте ауа райы жылы болған жылдары екінші ұрпақ дамып, бірақ балаңқұрттары суық түскенге дейін дамып үлгермей, жаппай өліп қалады.

Бұл түрлердің ересек дарақтары күзде қоректенетін орындарында – бидай егістіктеріндегі аңыздарда, астық тұқымдас көпжылдық шөптерде және басқа да әртүрлі паналайтын орындарда жиналып қыстайды. Жұмыртқаларын дәнді дақылдардың, жабайы және астық тұқымдастардың өскіндерінінің, жапырағында және сабақтарында салады. Бір жұмыртқа салу орнында 12 жұмыртқа болады, 1 немесе 2 қатарға орналасқан. Орташа тұқымдылығы 50 жұмыртқа, жоғары 100 жұмыртқа. Зиянды бақашық қандаласынан сүйір басты бақашық қандаласының айырмашылығы жаппай көбеймейді. Және олардың 1 м² саны 1-2 қандаладан аспайды, ал кейбір егістіктерде олардың 1 м² саны 4-6 данаға дейін жетеді.

Қандалалар дәнді дақылдармен қатар астық тұқымдас шөптерде, шабындықтарда, шөптес өсімдіктері бар ормандарда жабайы астық тұқымдас шөптермен, оның ішінде жатаған бидайық, арпабас, қоңырбас және де басқа көптеген арамшөптермен қоректеніп зақымдайды және дамиды. Зақымдау сипаттамасы дәл зиянды бақашық қандаласындай, бірақ дәннің наубайханалық және тұқымдық сапасына біршама төмен әсер етеді. Құрғақшылық жылдары қандаланың зияндылығы жоғарылайды. Дәнде қоректенуі өнімді жинау мерзіміне дейін, бөлек әдіспен ору кезінде жүйекке орылған бидай дестелерінде де жалғасады.

Санын есептеу әдістемесі. Күзде және ерте көктемде зиянкестердің жағдайын және санын анықтап оның көбеюіне болжам жасау мақсатында қыстау орындарында бақылау жұмыстары жүргізіледі. (18 форма). Учаскелерден 0,25 м² (50х50 см) көлемде 20 сынама алынады, орман жамылғысын және топырақты 3-5 см тереңдікте ұқыпты тексеріп, барлық сынамалардағы қандалалар жинап алынады. Олардың 1 м² тығыздығы және қандай тереңдікте орналасқаны анықталады. Зертханада 50 аналық, 50 аталық таразыға тартылып олардың қоңдылығы анықталады.

Көктемгі бақылау жұмыстары қар кетісімен және орман жамылғылары кеткен мерзімде олардың тығыздығы күзде жоғары болған орындарда жүргізіледі. Қыстау кезінде олардың өлген пайызын анықтап осы бақылау нәтижесі бойынша зиянкестің санына жасалған болжамға өзгерістер енгізеді. Көктемде қыстау орнынан шығып қоныстанған егістіктерді анықтайды. 400 гектардан өлшемі 0,25 м² көлемінде 20 сынама қаралады, сынамалар барлық алқапты қамтитын етіп біркелкі алынады. Тірі қандалалардың санын анықтап, одан кейін 1 м² орташа тығыздығын анықтайды.

Зиянды бақашық қандаласы балаңқұрттарының егістіктерде қоныстануын анықтау үшін мөлшері 0,25 м² көлемде анықтайды. Бір егістіктен барлығы 20 есеп алаңы қаралады. Сынамалардағы қандала саны жұмыртқа салу орындары және балаңқұрттары саналады. Содан кейін 1 м² балаңқұрттарының орташа саны анықталады. (19 форма). Жекелеген жұмыртқаларды (100-200 дана), осы жұмыртқалардың тоғышарлармен, жұмыртқа жегіштермен зақымдалу дәрежесін анықтау үшін жинап алады.

Экономикалық зияндылық шегі: күздік және жаздық бидай егістіктерінде 1 м² 1-2 дана қыстап шыққан қандала (бұл көрсеткіш құрғақшылық жылдары 2 есе төмен); гүлдеу фазасында – дәннің толысуының басында - 1 м² 5 балаңқұрт; бидайдың сүттеніп-балауыздану фазасында 1 м² 2 балаңқұрт.

Астық қоңыздары – Хлебные жуки (Anisoplia)

Астық қоңыздары Батыс, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Қазақстанда таралған және және қоңыздардың 3 түрі қауіпті болып саналады: айқышты қоңыз – жук крестоносец (Anisoplia agricola Poda), кузька қоңызы – жук кузька (Anisoplia austriaca Hrbst.), әдемі қоңыз – жук-красун (Anisoplia segetun Hrbst.). қоңыздар көбіне бидайдың, арпаның, қара бидайдың жұмсақ дәндерімен қоректенеді. Бидайдың балауызданып кезінде дәнмен қоректену кезінде масақ бойымен еңбектеп шығып, олар піскен дәндерді аяқтарымен теуіп шығарады.