7. Әлемдік экономиканың постиндустриаланудың мәні, себептері мен негізгі белгілері

ӘЭ-ның қазіргі кезеңдегі дамыунда келесі бағыттарды (тенденцияларды) анықтауға болады:

экономиканың постиндустриализациясы;

экономиканың трансұлттануы;

шаруашылық өмірдің ырықсыздануы (либерализациясы);

аймақтандырылу және интеграция;

экономиканың жаһандануы;

әлеуметтік-экономикалық дамудың теңсіздігі.

Осы тенденциялардың барлығы өзара тығыз байланысты, бір-біріне себепші болады және ӘЭ-ның қазіргі кездегі сипатын айқындайды.

Экономиканың постиндустрализациясы – өндірстің автоматтандыруы мен компьютерлеуі, ғылымды көп қажет ететін және жоғары технологиялы салалардың өсуі, өндіріс және тұтыну құрылымында қызмет көрсетудің басым болуы, білімдердің негізгі экономикалық ресурсқа айналуы. Өрлеудің негізі – ақпараттық технологиялар мен инновациялар.

Индустриалды қоғам – ең алдымен экономикасы өңдеуші, ірі машиналық өндіріске негізделген, яғни, экономиканың «екінші деңгейлі секторы» дами бастайды. Экономикалық ресурстың негізгі түрі капитал болды.

Постиндустриалды қоғам – бұл ақпараттар мен білім өндірісі мен айырбасында телекоммуникация және компьютерлер негізгі рөлді орындайтын организм.

Американдық социолог Д. Белл адамзат тарихын үш кезеңге бөледі:

1. Индустрияға дейінгі;

Бұл кезеңде ауылшаруашылықтың басым кезі, қолөнер, балық аулау және тағы басқалар. Негізгі ресурс табиғи ресурстар болды.

2. Индустриялды;

Мұнда өнеркәсіп пайда болды. Алдымен мануфактуралық, кейіннен ірі машиналық өндірістің болуы. Екінші сектор. Негізгі ресурс капитал.

3. Постиндустриялды

8. Әлемдік экономиканың трансұлттанудың мәні, себептері және белгілері

Экономиканың транснасұлттануы – трансұлттық корпорациялардың (ТҰК-дың) санының, экономикалық қуатының және іс-әрекеті масштабының өсуі, олардың ӘЭ-ның маңызды бір субьектілеріне айналуы. Олардың саны әсіресе ХХ ғ II жартысында көбейді. Информациялық қоғамның қалыптасуы және постиндустриальды модернизация халықаралық қатынастарда көптеген өзгерістер мем шешімі көп сұрақтарды туындатты. Яғни бұл әлемдік экономиканың трансұлттануының бастауы болды.

Әлемдік экономиканың трансұлттанудың мәні. Өндірістің үлкен көлеміне қолжеткізу және капиталдардың келуі үшін көптеген корпорациялар өз ұлттық шегінен шығып басқа өндірушілермен бірігуге тура келді. 80-ші жылдары, трансұлттық компаниялар әлемдік шаруашылықтың 45%-н бақылап отырды. Трансұлттық компаниялардың қызметінің негізгі эффективти факторы мемлекеттердегі саяси тұрақтылық болып табылады.

Әлемдік экономиканың трансұлттануы процесстері пошлиндық емес сауда зоносын, мемлекеттер арасындағы серіптестік қатынастарды, интеграцияны қалыптастырады. Əлемдiк экономикада шын мəнiсiнде дамыған елдердiң ұлттық компаниялары болып табылатын трансұлттық компаниялардың (ТҰК) мүдделерi үстемдiк етiп отыр. Қазiргi кезде ТҰК əлемдiк өнеркəсiп өндiрiсiнiң жартысына дерлiгiн бақылайды.

Әсіресе әлемдік нарықты жаулап алудың белсенді әрекетерін трансұлттық компаниялар 1950-жылдардың басынан жүзеге асыра бастады, бұған халықаралық экономикалық байланыстарды либерализациялау саясаты, отаршылдықтан босаған жаңа мемлекеттердің пайда болуы, тұтынушы сұраныстың өсуі және өзге де факторлар оңтайлы әсер етті. Трансұлттық компаниялардың саны, масштабы және көлемі жөнінен қарқынды дамуы олардың халықаралық экономикада маңызды рөл ойнауына жол ашты.

Әлемдік экономиканың интернационализация және ғаламдану үрдістері, қаржылық саладағы ұшқыр бәсекелестік трансұлттық банктердің қалыптасуы мен өрістеуіне жағдай жасады. Халықаралық деңгейде компаниялардың бірігуі, лизинг, несиелеу және инвестиция құю операцияларын жүргізетін күшті қаржылық институттардың ТҰК-дың негізгі элементіне айналуы қалыпты жағдай санала бастады.

Соңғы онжылдықта бірігу есебінен ТҰК іріленуі күшейді. Бұл бірнеше себептермен түсіндіріледі. Біріншіден, осы жолмен ТҰК оларды қызықтырушы нарық көздеріне оперативті және эффективті қол жеткізуге мүмкіндік алады. Екіншіден, бірнеше нарықта бір мезгілде болу олардың бір немесе бірнешеуінде конъюктураның нашарлануы жағдайында үлкен тұрақтылықтықамтамасыз етеді. Үшіншіден, өндірістің қазіргі технологиялық деңгейін, ғылыми-зерттеу жұмыстарына жұмсалатын қаржыны қамтамасыз ету мақсатында ірі трансұлттық компаниялар үшін олар тартатын қаржылық ресурстар қол жетімді болып табылады.

Әлемдік экономиканың трансұлттанудың ерекше белгiлерi: нарықтарға ғаламдық тұрғыдан көз жiберу жəне бəсекенi əлемдiк ауқымда жүзеге асыру; əлемдiк нарықтарды бөлiсу; өз елдерiнiң мемлекеттiк аппаратын компаниялардың мүдделерiн iлгерiлету үшiн пайдалану; ТҰК жұмыс жүргiзiп отырған мемлекеттерге экономикалық жəне саяси ықпалды жүзеге асыру болып табылады