9. Әлемдік ауылшаруашылық нарықтарына салыстырмалы талдау жасаңыз

Әлемдік ауылшаруашылық нарығы күрделі механизм болып табылады, оның дамуы көптеген факторларға байланысты. Ауылшаруашылық нарығын дұрыс бағалаудан азық – түлік қауіпсіздігіне байланысты мәселелерді шешу, экономикалық және саяси жағдайдың тұрақтылығы тәуелді. Соңғы 20 жылда ауылшаруашылығының дамуында түбегейлі өзгерістер орын алуда. Осы жылдар арлығында қара мал басы азайды, дәнді дақылдар үшін егістертері азаюда. Бірақ жеміс – жидектер егістері көбеюде.

Барлық мемлекеттердің ауылшаруашылығ бір – бірімен байланысты екі саладан тұрады: егін және мал шаруашылығы. Бұл екі сала арақатынасы өндірісі дамыған мемлекеттердегі жағдайларға қатысты өзгереді, көбінесе мал шаруашылығы басым болады. Мысалы, Швеция және Финляндияда мал шаруашылығының үлесіне ауылшаруашылық өнімінің 75 – 80% тиеді. АҚШ – та мал шаруашылығының үлесі 55%, ал Франция мемлекетінде 53% тең. Жерорта теңізі мемлекеттерінде басқаша жағдай, себебі мал шаруашылығына климат жағымды емес. Мысалы, Италияда ауыл шаруашылық өнімінің 40 -42% ғана мал шаруашылығына тиесілі.

Қара мал етін негізгі жеткізушілер – Австралия, Бразилия, Нидерланды, Канада, Ақш; қой еті – Австралия, Жаңа Зеландия; тауық еті – АҚШ, Франция, Бразилия. Әлемдік нарыққа жыл сайын 5млн ірі қара мал басы, 9 – 10 млн шошқа, 15 млн - қой қамтамас етіледі.

Асыл тұқымды мал шаруашылығының негізгі экспорттаушылары АҚШ, Канада және ЕО мемлекеттері. Сүт өнімдерінің әлемдік саудасы 11млн тонна тең. Сыр өнімін экспортауда жетекші елдер Нидерланд, Ирландия, Дания, Франция. Сүт өнімін ірі экспортаушы Ресей болып табылады.

Қазіргі уақытта әлемдік дақылдар нарығын бес экспортаушы мемлекет бақылауда ұстайды: АҚШ, Канада, Австралия, Аргентина және ЕО. Әлемдік саудада олардың үлесі 84% – ға тең.

Әлемдік дақылдардың балансы әлемдік нарықтағы жағдайды өзгерті, себебі Канададағы бидай өндеу 5 млн. тоннаға өсті. Бұл өз кезегінде әсер етті: Қазақстандық нарықта бидайға сұраныс азайды және бағалар төмендеуде. Ресейде де бағала төмендеуде, ал Украинада керісінше бағалар өсуін жалғастыруда. Жалпы, әлемдік нарықтағы бидайдың бағасына көптеген факторлар әсер етеді: табиғи, экономикалық, саяси.

9. Тмд елдерінің азық-түлік және ауыл шаруашылық шикізат нарықтарының сипаттамасын беріңіз

ТМД мемлекеттерінің жалпы аграрлық нарығы – бұл шарттық қарым – қатынастар жүйесі, институционалдық құрылым және ауылшаруашылық тауарлар саудасын реттеудің тәсілдері, азық – түлік қауіпсіздігін қамтамас ету және ТМД мемлекеттерінің АӨК – нің экономикалық әсерін күшейту.

ТМД мемлкеттерінің агроөнеркәсіп кешені бойынша үкіметаралық кеңесі ауылшаруашылығы нарығы бойынша мемлекетаралық байланыстарды реттеу мақсатымен құрылған.

2012 жылы Ашхабад қаласында ТМД елдерінің агроөнеркәсіп кешені бойынша Үкіметаралық кеңестің отырысы өтті, ТМД атқарушы комитеті, мемлекеттер министрлері және эксперттер қатысты. Форум мақсаттарының бірі – агрокешені бойынша ТМД мемлекеттері арасында өзара тиімді көп жақты қарым – қатынасты орнату.

Отырыс барысында агроөнеркәсіп кешені бойынша біріңғай саясатты қалыптастыру, агроөнеркәсіп нарығын реттеу бойынша шаралар талқыланды. Сонымен қатар агроөнеркәсіп кешенің қорытынды нәтижелері талқыланды.

ТМД – да 2013 жылдың бірінші жартысында жаңа дәнді дақылдарды таситын кеме нарығы 6,3 есе өсті. Себебі осы уақыт аралығында ТМД мемлекеттерінің кеме құрастырушыларымен 3691 хоппер – вагон шығарылды, бұл 2012 жылға қарағанда алты есе артық.

Сонымен қатар 2013 жылдың бірінші жартысы ТМД мемлекеттеріндегі құнбағыс өнімдерінің экспорты бойынша рекодтық болды. Қазақстан, Ресей, Украина алты ай ішінде құнбағыс өнімінің 2,5 млн тонн жөнелті, бірақ көктемде экспорт көлемі азайды. УкрАгроКонсалт мамандарының пікірі бойынша құнбағыс өнімінің ТМД мемлекеттерінің экспорты азаяды. Себебі, ТМД мемлекеттерінде құнбағыс өндірісінің азаюы, сонымен қатар ТМД мемлекеттерінде мал шаруашылығы дамуда, бұл май қажеті шпрот өнімдеріне сұраныстың азаюына алып келеді.