Төртінші: Пайдалы қазбалар мен қазына зекеті

Пайдалы қазбалар дегеніміз - Аллаһ тағала жермен қоса жаратқан пайдалы қазбалар. Ал қазына дегеніміз - ъушрия, харажия, таулы немесе шөлді жерлерде кәпірлер көміп, кейін не мұсылман не зимми кісі тауып алған қазыналар.

Пайдалы қазбалар үшке бөлінеді:

1 - Темір, мыс, қорғасын, мырыш, алтын және күміс секілді отқа балқып, қалыпқа құйылуға бейім қатты заттар.

2 - Гипс және әк секілді отқа балқымайтын қатты заттар.

3 - Мұнай секілді сұйық заттар.

Берілетін мөлшері:

1 - Жердің астынан табылған қазба жоғарыда аталған пайдалы қазбалардың бірінші түрінен болса немесе жаһилият уақытында көмілген қазына болса, ханафи мәзһабінда бұл олжа саналады. Қазынадағы пұт, крест секілді белгілер оның жаһилият уақытында көмілгенін білдіреді. Оның бестен бірі мұсылмандардың қаржы мекемесіне төленеді. Аллаһ тағала Құран Кәрімде айтады:

﴿وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ﴾

«Естеріңде болсын, қайсыбір олжаға ие болсаңдар, оның бестен бірі - Аллаһқа, елшісіне, туыстарға, жетімдерге, міскіндерге және жолда қалғандарға..»¹.

Әбу Һурайра, Аллаһ тағала оған разы болсын, Аллаһтың елшісінің (саллаллаһу алайһи уа саллам) былай дегенін айтты:

(وفي الركاز الخمس)

«..Және қазынадан бестен бірі беріледі»².

Бестен бірінен қалғаны жердің иесінде қалады, тіпті жердің иесі зимми кісі болса да. Кім үйінің қасынан тауып алса, одан ешнәрсе төлемейді, ал өзінің ъушрия немесе харажия жерінде тауып алса, бестен бірін төлейді. Мұсылман көмген қазынадан бестен бірі төленбейді.

2 - Кәпірлердің жеріне бейбіт кірген мұсылман олардың біреуінің үйінің алаңынан қазына тапса, одан бестен бір бөлігі алынбайды және олжа үй иесіне беріледі. Ал ешкімге тәуелсіз далада тауып алса, олжа бүтіндей өзіне тиесілі болады.

3 - Таулы немесе шөлді жерлерде табылған бағалы тастардан ешнәрсе берілмейді.

4 - Табылған қазынада ислам белгілері болса, одан бестен бірі берілмейді. Өйткені ол олжа емес, табыс. Иесіне бір жылдай іздеу салынады. Иесі табылмаған жағдайда қазына тауып алушы кісінің пайдасына беріледі, әрине, егер ол кедей болса. Тауып алушы кісі бай болса, олжаны садақа етеді.

5 - Жердің астынан табылған нәрсені кімнің көмгені белгісіз болса, оған жаһилият уақытында көмілді деген үкім беріледі. Және тауып алушы бестен бірін береді. Ал қалғаны жердің иесіне беріледі. Жер иесіз болса, тауып алушыға беріледі.

6 - Пайдалы қазбалардың соңғы екі түрі сауда тауарына айналмайынша, олардан зекет берілмейді. Сұйық заттардың ішінде тек сынаптан қана бестен бірі беріледі.

7 - Пайдалы қазбалардың бірінші түрінен және қазынадан бестен бірі табылған күні беріліп, кейін нисапқа толуымен бір жыл айналғанда 2,5℅-і беріледі.

Бесінші: Сауда тауарларының зекеті

Сауда тауарлары дегеніміз - жылжымайтын мүліктер, үй малдары, киім-кешек, тұрмыс жабдықтары секілді сатуға ұсынылған тауарлар. Самура ибн Жундәп, Аллаһ тағала оған разы болсын, былай деді:

(إن رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم كان يأمرنا أن نُخرِج الصدقة من الذي نعد للبيع)

«Аллаһтың елшісі (саллаллаһу алайһи уа саллам) сатуға дайындаған заттарымыздан зекет беруімізді бұйыратын»³.

Сауда тауарлары зекетін парыз ететін шарттар:

1 - Тауардың саудаға нақты қойылуы. Ибн Омар, Аллаһ тағала оған разы болсын, Аллаһтың елшісінің (саллаллаһу алайһи уа саллам) былай дегенін айтты:

(ليس في العروض زكاة إلا ما كان للتجارة)

«Саудаға қойылмаған тауарлардан зекет берілмейді»⁴.

2 - Тауар құны алтын мен күмістің нисабын құрауы.

3 - Тауарды біреуден тіршілікке пайдалану үшін емес, сауда жасау ниетімен сатып алу.

4 - Нисапқа толған тауарға бір жыл айналуы.

Сауда тауарының зекеті қалай беріледі?

Қолдағы сауда тауарлары бір-біріне қосылып алтын немесе күмістің нисабы бойынша бағаланады. Құны алтынның немесе күмістің нисабын құраған тауар бір жыл айналғанда, жалпы соманың 2,5℅-і төленеді. Зекет кедейлерге аймақтағы ең өтімді ақшамен берілгені дұрыс.

Саудаға ұсынылған тауарлардың иесі екі түрлі болады:

1 - Мудир. Мудир деп, сатып алған тауарының қымбаттауын күтпей, сата беретін саудагерді айтады. Өзінің белгіліп қойған бір айы бар. Әр жылдың сол айында қолдағы бар ақшасына тауарларының құнын қосып, алдымен, қарыздарынан құтылады. Сосын қалған малы нисапты құраса, одан зекет береді.

2 - Мухтакир. Мухтакир деп, сатып алған тауарының қамбаттауын күтуші саудагер. Мұндай тауардың зекеті жыл айналымы есепке алынып, сатылғанда бірақ беріледі.

Жалға берілген үйлердің зекеті

Жалға беруге дайындалған жылжымалы мүліктің, малдың және көліктің өз құнынан зекет төленбейді. Зекет тек жалдан түскен пайдадан беріледі. Ол үшін пайда нисапты құрауы қажет және оған бір жыл айналуы шарт.

Өндіріс заттарына берілетін зекет

Өндірісте пайдаланылып жатқан құрал-жабдықтар мен станоктардың өз құнынан зекет берілмейді. Өйткені олар саудалық мақсаттағы заттар емес. Зекет өндірісте саудаға шығарылатын тауарлардан ғана төленеді.