2. Кейнсиандық модельдегі ақшаға сұраныс.

Ақшаға сұраныстың кейнсиандық теориясы жоюшылықты қалау теориясы деп аталады. Кейнсше, адамдардың өз байлықтарының жартысын ақша нысанында сақтауға үш себеп бар екендігін атады:

1. Ақшаны төлем құралы ретінде қолдануы (ақшаны сақтаудың транзациялық мотиві);

2. Алып-сатарлық мотив - ақшаны сақтау мотиві. Ол облигация нысанындағы активтерді сақтауға байланысты капиталдарды жоғалту мәселесінің алдын алудан туындайды;

3. Болашақта өзінің ақшалай қорының белгілі бір бөлігін пайдалануды қамтамасыз ету үшін (сақтық мотиві).

Ақша нарығындағы тепе-теңдік

Ақша нарығы – бұл ақшаның «бағасы» мен пайыз мөлшерінің деңгейін оған деген сұраныс пен ұсыныс анықтайтын нарық.. Әрі бұл ақшаға сұраныс пен ұсыныстың өзара әрекеттесуін қамтамасыз етеін институттар желісі.

Ақша нарығындағы тепе-теңдік ұсыныс пен сұраныс қисықтарының қиылысу нүктесінде көрініс табады.

атаулы пайыз мөлшерi, %

ақшаға сұраныс пен ұсыныс, млрд. тенге

Ақша ұсынысын бақылайтын орталық банқ атаулы пайыздық мөлшердің өзгеруіне қарамастан, оны тұрақталған күйде ұстауға ұмтылатынын ескермесек, ақша сұранысының қисығы вертикальді түзу түрінде болады.

Несие мәні және түрлері

Несие – нақты уақыт аралығында берілгендігі үшін пайыз түріндегі төлеммен қоса қайтарылатын шартпен қарыз беруді білдіретін ақша капиталының қозғалысы.

Несие беру принциптері:

• Мерзімді;

• Қайтарымды;

• Ақылы;

• Материалдық қамтамасыз ету;

• Бір мақсатқа бағытталу;

Неисе түрлері:

Коммерциялық несие – шаруашылық субекттерінің өз ара бір біріне қарыз берудегі төлем уақытын созғанда, тауар түрінде беруі.

Банктік несие – несие-қаржылық мекемелердің (банктердің, қорлардың, ассоциациялардың) кез-келген шаруашылық субъектісіне ақшалай ссуда беуі

Тұтынушылық несие жеке тұлғаларға ұзақ мерзімді тұтынушылық тауарлар алғанда нақты мерзімге беріледі.

Ипотекалық несие қозғалмайтын мүлікті кепілдікке ала отырып, ұзақ мерзімді ссуда түрінде беріледі.

Мемлекеттік несие – мемлекет қарыз беруші, ал тұрғындар мен жеке бизнес – ақшалай жабдық алушы ретінде ат салысатын жүйені бейнелейді.

Халықаралық несие халықаралық экономикалық қатынастардағы ссудалық капитал қозғалысын бейнелейді. Несие алушы және қарыздар болып банктер, жеке фирмалар, мемлекеттер, халықаралық және аймақтық ұйымдар есептеледі.

Қазіргі несие жүйесінің құрылымы

Несие жүйесі экономиканың дамуын реттеу мақсатында мемлекет белсенді қолданып отыратын валюталық-қаржылық мекемелер кешенін білдіреді. Қазіргі несие жүйесінің негізгі бөліктері:

а) орталық банк;

б) коммерциялық банктер;

в) арнайы несие-қаржылық институттар (сақтандыру компаниялары, инвестициялық банктер, несие-жинақ мекемелері).

Банк (итальян тілінде «орындық») – кәсіпорындардың, ұйымдардың және халықтық бос ақша қаражаттарын тарту және шоғырландыру, төлемдерге дел-далдық жасау, ақша эмиссияы, бағалы қағаздар, шығару, әр түрлі несиелер беру шараларымен айналысатын несие-қаржылық мекеме.

Банктер енжар және белсенді операцияларды жүргізеді. Енжар операциялар көмегімен банк қорларды біріктіріп ортаға түсіреді. Белсенді операциялар көмегімен оларды орналастырады.

Банк қорлары жеке және сырттан алынған қаражаттар арқылы қалыптасады. Жеке қаражаттарға – акционерлік және қосымша қор капиталдары, сондай-ақ, таратылмаған табыс жатады. Банктің негізгі қорлары салымдар, депозиттер түрінде, сондай-ақ, контокоррентті және корреспондентті есеп-шоттары болып табылады.

Депозиттер – жинақтаудан басқа, банк клиенттерінің жедел және жедел емес салымдары. Депозиттердің екі түрі болады: талап еткенге дейінгі шоттар және жедел шоттар.

Банк кірісі (маржа) – несиелер мен салым ақшалар бойынша пайыз мөлшері арасындағы айырма;

Ақша-несие саясаты – орталык банктің жиынтық сұраныстың акша айналысына ыкпалын реттеу мақсатындағы кешені өзара байланысқан шараларын көрсетеді

Ақша-несие саясатының кұралдары:

1. Несиелік салымдар өсуін шектеу. Орталык банк коммерциялық банктердегі белгілі бір уакыт ішінде өтетін несиелік амалдарға пайыздық соманы жоғарлату мөлшері арқылы несиелік салымдардың өсуін шектейді.

2. Есептік (дисконттық) саясат және ломбардтық саясат. Оларды қолдануда орталық банк басқа барлық банктерге негізгі несие беруші болып саналады. Ол банктерге вексельдерді қайта есептеу (дисконттық саясат) бойынша немесе олардың кепілдегі бағалы қағаздары бойынша несие береді Орталык банк анықтаған осындай несиенің мөлшері ресми есептік мөлшер (дисконттық немесе ломбардтық) деп аталады. Есептік мөлшерді өзгерте отырып, орталық банк жиынтық сұраныс пен жиынтық ұсынысқа ықпал етуі.

3. Ашық нарықтағы опрерациялар – Орталық банктің мемлекеттің бағалы қағаздарын сатып алуы және сатуы.

4. Барынша аз (минимальді) резервтер саясаты. Минимальді резервтер - коммерциялық банктердің орталық банктердегі шотта ұстауға тиісті нақты ақшалай сомасы. Орталык банк міндетті резервтің шамасын көтере отырып, коммерциялық банктердің белсенділігін тежейді немесе төмен түсіре отырып оны ынталандырады.

5. Ерікті келісім. Орталық және коммерциялық банктердің арасындағы өз қызметтерін белгілі ақпарат көлемінде өз еріктерімен қоюы.

Ақша-несие саясаты
Мақсаттары	Құралдары
Өндіріс көлемін ұлғайту; Жұмыспен толық қамтылу; Инфляцияны төмендету;	Ашық рынок операциялары; Міндетті резервтер нормасын өзгерту; Есептік мөлшерлеменің өзгеруі;

Тақырып 15. Экономикалық өсу.

Дәріс мақсаты: Экономикалық өсу мәні, маңызы, модельдері мен факторларымен студенттерді таныстыру.