2. Экономикалық құбылыстар мен үрдістерді тану әдістері.

Экономикалық теорияны зартеуде экономикалық құбылыстарды ғылыми анықтауда келесі әдістер пайдаланылады:

а. Талдау және синтиз әдісі - әлеуметтік-экономикалық құбылыстарды бөлімдер арқылы зерттеу (талдау), және тұтас (синтез) өзара байланысы байланысы мен өзара тәуелділігі бойынша зерттеуді қарастырады;

б. Ғылыми абстаркция әдісі – кез-келген түсінікті абстракция немесе катигория арқылы анықтау;

в. Тарихи және логикалық әдіс – экономикалық процестерді тарихи кезендері мен оларды логикалық түсіндіруді зерттеп, соны жалпы бағалау және қортындылау;

г. Индукция және дедукция әдісі – жеке фактіларден жалпыға әкелуі (индукция) ал жалпы жағдайдан жеке кортындылар жасау (дедукция);

д. Сандық және сапалық талдау әдісі – экононмикалық теорияда статистикалық көрсеткішткерді, математикалық әдістерді, экономика-математикалық моделдеуді өндірістік қатынастар жүйесінде сапалық өзгерістерді анықтауда кең көлемді пайдалану.

3. Позитивті және нормативті экономикалық ғылым. Экономикалық теория қызметтері

Экономиканы талдауда нормативті және позитивті әдістер қолданылады. Позитивті, немесе дискриптивті экономика обьективті немесе ғылыми экономика қызметін іздейді. Ол қазіргі уақытта бар немесе болуы керек құбылыстармен жұмыс істейді. Мысалы: егер мемлекет бір тауарға салықты өсірсе тауар бағасы өседі.

Нормативті экономика субъективті негізделген, жеке бағалау әсерін ұсынады. Ол болашақта болуы керек құбылыстармен жұмыс істейді. Мысалы, бір экономист бюджетті толтыру үшін салықты өсіру қажет дейді. Бірақ салықтың өсуі, кәсіпкер стимулының төмендеуіне әкеледі. Егер «тиіс» және «лазым» түсініктері кезіксе – ол нормативті тәсілге қатысты.

Экономикалық теория келесі қызметтерді атқарады:

• Танымдық (экономикалық теория қоғам экономикасын зерттеуге және түсіндіруге, алынған білімді теоретикалық түрде көрсету);

• Методологиялық (Экономикалық теория барлық экономикалық ғылым жүйесіне теоретикалық және методологиялық база ретінде қызмет жасайды);

• Білім беру (экономикалық теория адамдардың экономикалық мәдениетінің құрылуына әсері);

• Практикалық (экономикалық теория адамдардың практикалық мақсаттарына, қоғамның экономикалық даму жолын көрсетуге көмектеседі)

Тақырып 2. Қоғамдық өндірістің негіздері.

Дәріс мақсаты: Қоғамдық өндірістің негіздерін үйрету.

1. Адам және экономика. Экономикалық адамның рационалды тәртібінің түрлі модельдері.

2. Экономикалық ресурстар мен өндіріс факторлары.

3. Қоғамдық өндіріс, оның құрылымы мен нәтижесі.

4. Қайта өндіріс: фазалары, түрлері, типтері.

Негізгі сөздер: өндіріс, ресурстар, факторлар.

1. Адам және экономика. Экономикалық адамның рационалды тәртібінің түрлі модельдері

Адам – ол негізгі өндірістік күш, ол тек қана жасамайды, сонымен қатар өндірістік құралдарын пайдаланудың әдістері мен құралдарды қозғалысқа әкеледі. Өндірістегі жаңа құралдардың пайда болуы жұмысшыға жаңа талаптар қояды.

Адамды «модельдеудің» төрт бағыты бар:

1. Адамның рационалды тәртібі моделі, ағылшындардың классикалық мектептері маржиналистер мен неоклассиктер ұсынған. Ол тәртіптің негізінде индивидтің шектеулі мүмкіндіктер мен ресурсты пайдалана отырып, минималды шығынмен максималды табысқа жету.

2. Кейсиандық мектеппен ұсынылған адам моделі. Мотивациялық стимул материалдық игіліктерге қол жеткізу ғана емес, сонымен қатар психологиялық мінез элементтері – бос уақытты пайдаланудағы дәстүрмен байланысты мейірімділік, мақсаттар т.б.

3. К. Маркс ұсынған адам моделі. Бұл модель абстрактіліден нақтыға ұмтылу, басқаша айтқанда, «қарапайым тауар өндірушіден» капиталистке дейін өсу, олар өндірістік, сауда, ссудалық капитал.

4. Әлеуметтік-экономикалық процесс субъекттерінің жаңа моделі. Бұл модель мотивациялық қызметті оның маңыздылық құрамының өсуіне байланысты, материалдық жүзеге асуын емес, тұлғаның рухани қажеттіліктерін (еңбек процессінен қанағаттану, оның әлеуметтік маңыздылығы, қиындығын) зерттейді. Оның әлемдегі ақпараттылығы, адамдардың жоғары жалпы білімділігі және мәден деңгей т.б.