59.Шығыстағы бух есеп

Алгашкы сауда операциялары Шумерде тастарда б.з.д. 3600 жыл бұрын тіркелді. Ь.з.д. 3200 жылдан бастап бұл жерде саз ксстелердс есеп жургізу сөздік пайда болды. Бұл есегттегі жүйелі тіркеудің көрінісі еді.

Керісінше, ежелгі Египеттегі папирустар (б.э.д. 3400 - 2980жж) хроиологиялык тіркеудің дамуына әсерін тигізді. Алғашкы түгендеу жұмыстары да Египетте п болды. мұнда эрбір екі жыл сайын жылжитын

жәие жылжымайтын мүлікке түгендеу жүргізілді (дискретті түгендеу).

кейін ол ағымдағы туген-деумен алмастырылды. Алғашкы сауда операпиялары б.з.д. 3200 ж саз кестелерде (таблипаларда) тірклді (бул есептегі жуйелік тіркеу ді алдын ааа белгіледі). Ертедегі Мысырдагы (Египеттегі) папирустар хроноло- гиялык тіркеудін дамуына жол ашты. Осыдан бес мын жыл бурын есеп жүргізу ушін піл суйегінен жасалған кестелер колданылды. Ерте замандагы Үндістанда сапты аяктар шот-

регистр ретінде пайд- ды. оларға уак тастар - бастапкы күжаттар

(картотека бейнесі тэрізді) салынатын. Шаруашылык емір есептін

дамуын талап етті. ал есептін даму цивилизацияпыц осуіп ынталандырды. Жазудың пайда болуы мен арифметиканың дамуы есетің пайда болуына

негіз күрды. Есеп жүйелерінің бірінші даму іздерік Нил, Тигр жэне

Ефрат өзендерінін алкаптарынан табута бол

Ежелгі Египет.Бірнеше мын жыл бурым адамдар папирус жасап үмренді. Кейін шарушылык өмір деректерін папирус орамдарында (бос беттер)

тіркеді. Орамдардың ұзындыгы 4-5м., биіктігі 24-18 см. курады. Жазба

кара жэне кызыл бояумен жүргізілді. Папирустын формасы кестелік

нускада көрсетілді. Египеттік жазушылар бағана бойынша әртүрлі кундылыктардын ата>ын. ал жолдары бойынша олардын сандык

козгалысы болган күндерін жазды. Сол кездеіі ен улкен кестеде 87 багана болды.негізгі есептік тәсіл тугендеу болды.1 жэне 2 әулиеттер кезінде

әрбір екі жыл сайын колғалатын жэне козғалматын мүліктерге түгендеу жүргізіл тұрды. 4 әулиет кезінде түгендеу агымдагы есеппен

алмастырылды. Шарушылак өмір дерек- тері 3 толғамен рэсімделді.

Біреуі жіберуге тиісті кұндылыктардын санын папируста белгі,

екіншісі касында накты жіберілуін койып отырды

Месопотамия (б.).д. 2400-2500 жж.).

Вавнлон «карточкадағы есеп» отаны болды. Карточкалар пластинка

түрінде жұмсак әрі ылғал саз балшыктан жасалды. Саздың ылғал бетіне камыс тайакшалармен жазба жазылды, одан кейін күжаттар күш е н/е

отка кептірілді.

Ксйінгі уакытта бастапкы күжаттарды екі данада күрды. Қүжаттарды саз кұмыраларда немесе камыстан токылган корзиналарда сактады. Олар какпакпен жабылып. үстінен жіппен байланды. Саздын ылғал бетіне

камыс таякшалармен жазба жазды.

Вавилонда көмекші кестелер кеңінен колданылды, оларда көбейту

кестесі күрделі процестерді есептеуге арналган кестелер болды.

Материалдык кундылыкіардың есебі кіріс және шьіғьіс күжаттары

ооиынша оөлек т^псырылды.

Вавилон арнайы зан пайда болган бірінші ел болды. Хаммураби заңында (б.э.д. 1790-1752жж.) кепестер өз бетінше есеп жүргізеді. мешіттер мемлекеттер шарттарды жүргізеді. ал колхатсыз акша беруге болмайды деген жазбалар болды.

Иуедей. Г)ас хы кезінде Иерусалим мешітінін адамдары Иуейдің бас бухғалтері барлык шарттарды жауап отчет кұрмайынша кызметтеріне кіріспеді. Алтарь алдында арнайы сандык койылды. Хан бакылаушысы мен мешіттін басшысы күлыпты (замокты) ашып. мешітке түскен түсімді есептейтін болды.

ҮндістанКытай.

Үндістанда шот регистрлар болыл кружкалар саналды. оған тастар салынды. Гастар бастапкы күжаттар болды. Есепті үнымдастырудағы мәнді ерекшеліктер Қытайда ла байкалды. VIJ-VI.il ғасырларда материалдык кұндылыктарды есепке алудың дамыған жүйесі калыптасты. Есепші жұмысшылар үш бөлімде жұмыс істеді: кіріс, иіыгыс жэне калдык тіркелетін. Бірінші және екінші бөлімдер кұндылыктардын колғалысын. ал үшінші бөлім түгендеу жүргізіп, табиги калдығын шығарып отырды. Кұндылыктардың эрбір түсуі мен жіберілуі актпен рэсімделді. есегі кызыл түсімде жүргізілді. онда акт мәліметтері жазылып отырды. Тексеру үшін тізімнің бір данасы орталык баскармага жіберіліп отырды.