42.Франциядағы бух есептің даму тарихы

Француз мектебінің юриспенденциямен бұрын-соңды байла болмаса да, оның ірі өкілерінің барлығы дерлік заң бағытынан экономикалыққа қарай жүріп отырды. ХХ ғ осы екі тармақ та өз ізін басушыларды тапты. Заң бағыты- ХХ ғасырдағы оның өкілдері болып Г.Фор ,П.Гарнье, Р.Саватье табылды. Габриел Фор үшін бухгалтерлік есеп бұл- шаруашылық субьектілерімен жасалатын шаруашылық өмірдегі фактілерді тіркеудің әдістері туралы ғылым болып саналады. Ал Пьер Гарнье болса , теориялық қағидаларды бөлуді бухгалтерлік факт түсінігінен бастады. Ол барлық фактілерді заңды (келісімшарт, алып сату, жалға беру, т.б) және экономикалық(бағалардың , тарифтердің, сән үлгісінің өзгеруі) және материалдық (тозу, сапа төменділігі, төтенше жағдайлардағы жоғалтулар) деп бөлген болатын. Келесі өкіліміз бұл Рене Саватье атақты француз заңгері есепке көп назарын аударған болатын. Ол үнемі «бухгалтер мүлікпен жұмыс істемейді, ол мүлікке деген жауаптылықпен жұмыс істейді» деп айтатын. Осыған байланысты оның көзқарасы бойынша «есеп- бұл белгіленген заңды жағдайлар динамикасының сандық көрсеткіштерін анықтайды». Келесі бұл экономикалық бағыт. Оның негізін салушылар 4 мектепті қалыптастырды. Алғашқысы есепті капиталдан бөліп шығарды (Ш.Пангло), екіншісі- құнның дәрежелерінен(Ж.Б.Дюмарше, Ж.Бурнисьен), үшінші- шаруашылық операцияларынан немесе шаруашылық өмір фактілерінен(Р.Делапорт), және соңынан төртіншісі бұл кәсіпорын анықтамасынан бөліп алу болып табылады. Келесі бағыт методологиялық бағыт (есеп позитивзмі). Негізінен Дюмарше өзінің теориясын позитивті деп атағанымен оны біз позитивист деп санауымызға болмайды. Нағыз позитивисттер заттан емес әдістен бастап жүреді. Біреулері- тіркеу құралдарынан(Э.Руайо), келесілері- екі жақты жазу логикасынан бастап жүреді(Э.де Фаж, Ж.Сиго, А.Тома). Қорыта келе Панглоның қауіптенуін айтуға болады « бухгалтерлік есеп бухгалтерлер уысынан шығып барады, керісінше экономисттер, инженерлер, сараптаушылар қолына өтіп барады.

43. Социалистік қоғамдағы бух есеп

Социализм кезінде бухгалтерлік есепті ұйымдастыруда түбегейлі өзгерістер жасауға себепші болған жаңа қоғамдык қатынастар қалыптасты. Есеп бүкіл мемлекет ауқымы бойынша реттелді. Барлық бас бухгалтерлер бірдей құқықтар мен міндеттерді, барлығы бірдей ережелерді есептердің бірынғай жоспарларын басшылыққа алды, халық шаруашылығының әрбір жеке саласына арналып жасалған нұсқаулар қолданылды. 30-ж бастап шаруашылық және шаруашылық ішкі есептер дамыды. 40-50 ж бухгалтерлік есепте оперативті-бухлік (сальдолық) тәсіл мен есептің журналдық-ордерлік формасы қолданыла бастады. 50-жылдардың ортасынан экономикалық ақпаратты өңдеу үшін қолданылатын есептегіш техниканың жаппай тарауы басталды. 60-жылдардың ортасында бухгалтерлік есеп дамуының жаңа кезеңі болып өтті. Мұның негізгі жолдары орталықтандыру мен есепті механикаландыру еді. Жоғарыда айтылғандарға сүйене келе, бухгалтерлік есеп жүйесінің дамуын мынадай кезеңдерге бөлуге болады: Мүліктілік (пайда болған сәттен бастап XIII ғ. дейін). Тек қана тауарлар, жабдықтар (таразылар, гирьлер, сөрелер және т.б.) есепке алынды. Интегралды (ХШ - XVII ғғ.) - есепте ақшалай өлшем қолдана бастады. Әуелі монетаның сан түрі сол жердегі кең таралған монетаның біріне аударылатын коэффициентке қайта есептеліп, сонан соң тауарлар да тек қана заттық емес, ақшалай өлшеуішпен де есептеле бастады. Осылайша есептің екі: заттай және ақшшіай сызбасы бөлініп шықты. Осы кезеңде екі жақты жазу пайда болды. Синтетикалық(ХҮП-ХІХ ғғ.). Есеп объектілерінің көптігі, тауарлық номенклатураны саралау (дифференциация), шаруашылық қызметі көлемінің өсуі синтетикалық шоттардың бөлініп шығуын тудырды және соған орай барлық шоттарды синтетикалық және талдамалы деп бөледі. Осының арқасында шаруашылық қызметті талдауға жағдайлар жасалды. Методологиялық (XIX ғ. бірінші жарт). Бухгалтерлік есептің негізінде тек тауарлар мен ақша ғана жатпай, меншік иесі мен материалды жағынан жауапты тұлғалар арасындағы құқықтық қатынастар да болатынын жете түсінді.Коллациондық (XIX ғ. ортасы). Мамандар шаруашылық процеске (коллация -бөліске түсетін мүлік, статистикалық мәлімет) қатысатын тұлғалардың іс-әрекетін өзара бақылайтын есептік тәсілдер жасай бастады. Бір желі арқылы өзара байланысқан дәйектерді тіркеуді қарастыратын желілік жазба пайда болды.Механикалық (XIX ғ. соңы). Механизацияның әсіресе кассалық аппараттардың пайда болуы коллацияны қарапайымдандырады және есеп қызметкерлерінің еңбек өнімділігін арттырады. Операциялық (XIX ғ. соңы - XX ғ. басы).