7.7.11. Драма і тэатр абсурду

Тэрмінам «драма абсурду» (даволі часта побач з ім ужываецца таксама тэрмін «антыдрама») абазначаецца цэлы шэраг твораў у еўрапейскай драматургіі 1950–1960-х гг., на аснове якіх узнік адпаведны тэатр.

Як і большасць мадэрнісцкіх з’яў у літаратуры і мастацтве ХХ ст., тэатр абсурду (яго яшчэ імянуюць «тэатрам жарту», «тэатрам парадоксу») склаўся найперш у Францыі. У пачатку 1950-х гг. у Парыжы прайшлі прэм’еры п’ес «Лысая спявачка» (1950) Э. Іанэска і «У чаканні Гадо» (1952) С. Бекета, якія і сталі першымі творамі новага тэатра.

Пошукі і эксперыменты Э. Іанэска і С. Бекета, іх аднадумцаў і паслядоўнікаў Г. Пінтэра, Т.Стопарда, Н. Сімпсана, С. Мрожака, Ж. Жэнэ, Б. Віяна, А. Адамава, Д. Буцаці і інш. былі ў пэўным сэнсе вельмі блізкімі да тых пошукаў, што вяліся ў прозе неараманістамі. Як і неараманісты, драматургі-абсурдысты адмовіліся ад традыцыйных персанажа і сюжэта, канкрэтных вобразаў. На змену апошнім прыйшлі абагульнена-сімвалічныя, універсальныя вобразы, якія маглі б інтэрпрэтавацца па-рознаму, а часам і зусім супярэчліва. «У тэатры абсурду паказвалася не столькі само жыццё, колькі яго ілюзорнасць, уяўнасць; чалавечае існаванне пазбаўлялася руху, дынамікі, дзеяння, прыпадаб­нялася да працэсу ўспамінаў ці простага гаварэння — з-за адсутнасці іншых форм рэалізацыі сябе чалавекам»¹.

Праблемы, што закраналіся ў тэатры абсурду, мелі дачыненне да самых драматычных і нават трагічных аспектаў чалавечага жыцця і вырашаліся, як правіла, у экзістэнцыялісцкім духу. Таму невыпадкова, што найболып распаўсюджанымі ў тэатры абсурду сталі жанры трагікамедыі і трагіфарсу.

Пэўны комплекс прыёмаў характарызуе кампазіцыйна-стылёвую структуру антыдрамы. Надзвычай важная роля надаецца ў п’есе маналогу, пабудаванаму практычна па аналогіі з маналогам твораў «плыні свядомасці». Рэальнасць у п’есе трансфармуецца, у ёй дамінуе гратэск, па-сюррэалісцку спалучаецца неспалучальнае. «Антып’есы часта будуюцца па прынцыпу калейдаскопа, мантажу асобных рэплік ці спроб учынкаў (менавіта спроб, а не ўласна ўчынкаў, бо, як правіла, у тэатры абсурду нічога па-сапраўднаму не адбываецца). Персанажы часта ананімныя, што падкрэслівае іх безасабовасць, неадэкватнасць уласнаму «я», уніфікаванасць, а яшчэ — іх шматлікасць, множнасць»².

Асяроддзе, у якім дзейнічаюць героі (больш правільна іх назы­ваць «негероямі» і яны «не дзейнічаюць»), — гэта замкнёная прастора, што ў выніку ўказвае на несвабоду чалавека, ягоную немагчымасць хоць нешта змяніць у сваім існаванні ці хоць бы пайсці з жыцця па ўласнаму жаданню. Гэтае асяроддзе нельга нават па-сапраўднаму ўявіць. Адсутнічае ў тэатры абсурду і час, таму невыпадкова яго часта імянуюць «тэатрам спыненага гадзінніка».

Творы драмы абсурду ў выніку сацыяльна-палітычных змен у нашым грамадстве сталі ставіцца і на Беларусі. Шэраг беларускіх драматургаў, у асноўным маладых (І. Сідарук, С. Мінскевіч, З. Вішнёў, А. Туровіч, І. Лік і некат. інш.), пачалі спрабаваць свае сілы ў напісанні п’ес у абсурдысцкай ці блізкай да яе манеры.

ЛІТАРАТУРА

Дорошевич А.Н Абсурда драма // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— М., 1987.

Лявонава Е.А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ–ХХ стст.— Мн., 1998.

Рагойша В. Тэатр абсурду // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— Мн., 2001.

Суслова Н.В., Усольцева Т.Н. Театр абсурда // Суслова Н.В., Усольцева Т.Н. Новейший литературоведческий словарь-справочник для ученика и учителя.— Мозырь, 2003.

ЗМЕСТ

Раздзел І. Літаратурны твор ………………………………………………..					3
	1.	Агульнае паняцце аб мастацкім творы і асаблівасцях яго складу. Паэтыка. Тэарэтычная паэтыка ………………………………………..			3
		1.1.	Агульнае паняцце аб мастацкім творы і асаблівасцях яго складу ..		3
		1.2.	Паэтыка. Тэарэтычная паэтыка ………………………….……..		6
	2.	Кампаненты-складнікі ўласна змястоўнага пласту твора ……………			9
		2.1.	Тэма, праблема, ідэя …………………………………………….		9
		2.2.	Пафас, яго разнавіднасці ………………………………………..		11
		2.3.	Канфлікт ………………………………………………………….		14
	3.	Кампаненты-складнікі змястоўнай формы твора …………………….			16
		3.1.	«Свет мастацкага твора»: значэнне паняцця ………………….		16
		3.2.	Персанаж …………………………………………………………		17
			3.2.1.	Агульнае паняцце аб персанажы ………………………	17
			3.2.2.	Персанаж і аўтар ………………………………………..	20
			3.2.3.	Унутраны свет персанажа. Псіхалагізм ………………	21
			3.2.4.	Партрэт персанажа ……………………………………..	24
			3.2.5.	Формы паводзін персанажа ……………………………	25
			3.2.6.	Персанаж як носьбіт мовы. Дыялог і маналог ………..	27
		3.3.	Рэч у мастацкім творы …………………………………………..		31
		3.4.	Прырода ў мастацкім творы. Пейзаж …………………………..		32
		3.5.	Час і прастора ў мастацкім творы ……………………………..		35
		3.6.	Сюжэт, яго разнавіднасці, састаўныя часткі і функцыі. Сюжэт і канфлікт ………………………………………………..		36
		3.7.	Моўна-стылёвыя асаблівасці твора …………………………….		41
			3.7.1.	Склад і спецыфіка мастацкай мовы …………………..	41
			3.7.2.	Паняцце мастацкага тэксту. Тэкст і твор. «Чужое» слова ў тэксце. Інтэртэкстуальнасць …………………..	45
			3.7.3.	Паняцце стылю твора. Літаратуразнаўчая стылістыка як навуковая дысцыпліна ………………………………	48
		3.8.	Кампазіцыя ………………………………………………………		52
	4.	Прынцыпы навуковага разгляду літаратурнага твора ………………..			56
Раздзел ІІ. Літаратурныя роды, віды, жанры …………………………….					59
	1.	Агульнае паняцце аб літаратурным родзе, відзе, жанры …………….			59
		1.1.	Літаратурны род …………………………………………………		59
		1.2.	Літаратурны від і жанр ………………………………………….		62
	2.	Эпас (эпічны род). Сістэма эпічных відаў і жанраў ………………….			66
	3.	Драма (драматычны род). Сістэма драматычных відаў і жанраў …..			71
	4.	Лірыка (лірычны род). Сістэма лірычных відаў і жанраў ……………			76
	5.	Ліра-эпас як адно з буйнейшых міжродавых утварэнняў. Сістэма ліра-эпічных відаў і жанраў ……………………………………………			78

Раздзел ІІІ. Літаратурны працэс …………………………………………..					81
	1.	Азначэнне літаратурнага працэсу. Асноўныя паняцці і тэрміны тэорыі літаратурнага працэсу ………………………………………….			81
	2.	Праблема пераемнасці і абнаўлення, традыцый і наватарства ў літаратурным працэсе …………………………………………………..			84
	3.	Літаратурныя сувязі і ўплывы ……..………………………………….			85
	4.	Рэгіянальная і нацыянальная спецыфіка літаратуры …………………			87
	5.	Стадыяльнасць літаратурнага развіцця. Асноўныя стадыі-этапы ў гісторыі сусветнага прыгожага пісьменства ………………………….			88
	6.	Асноўныя этапы літаратурнага працэсу на Беларусі, найбольш характэрныя асаблівасці яго працякання ……………………………..			90
	7.	Вядучыя напрамкі і плыні ў еўрапейскай і сусветнай літаратуры ХVІ–ХХ стст. ……………………………………………………………			92
		7.1.	Барока …………………………………………………………….		92
		7.2.	Класіцызм ………………………………………………………..		94
		7.3.	Сентыменталізм …………………………………………………		98
		7.4.	Рамантызм ……………………………………………………….		100
		7.5.	Рэалізм ……………………………………………………………		112
			7.5.1.	Агульнае паняцце аб рэалізме. Шляхі станаўлення і развіцця рэалізму ў сусветнай літаратуры …………..	112
			7.5.2	Рэалізм у беларускай літаратуры ……………………..	118
			7.5.3.	Рэалізм і сучаснае літаратуразнаўства. Сацыялістычны рэалізм у святле сённяшніх меркаванняў і поглядаў …...	119
		7.6	Натуралізм ……………………………………………………….		122
		7.7.	Дэкаданс. Мадэрнізм. Авангардызм. Постмадэрнізм ………..		125
			7.7.1.	Агульная характарыстыка дэкаданса, мадэрнізму, авангардызму, постмадэрнізму ……………………….	125
			7.7.2.	Сімвалізм ………………………………………………	131
			7.7.3.	Імпрэсіянізм …………………………………………..	133
			7.7.4.	Экспрэсіянізм ………………………………………….	135
			7.7.5.	Футурызм ………………………………………………	137
			7.7.6.	Дадаізм …………………………………………………	139
			7.7.7.	Сюррэалізм …………………………………………….	140
			7.7.8.	Экзістэнцыялізм ……………………………………….	142
			7.7.9.	Школа «плыні свядомасці» …………………………..	145
			7.7.10.	«Новы раман» ………………………………………….	146
			7.7.11.	Драма і тэатр абсурду …………………………………	148

Вучэбнае выданне

Яцухна Віктар Іванавіч

Тэорыя літаратуры:

Вучэбны дапаможнік

для студэнтаў-філолагаў ВНУ.

Частка ІІ

Падпісана ў друк 29.05.2003 г.

Фармат 84х108 1/32. Гарнітура Таймс.

Папера афсетная.

Умоўн. друк. арк. 9,15 Ул.-выд. арк. 8,20.

Тыраж 100 экз. Заказ №

Установа адукацыі

«Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Ф. Скарыны»

246019, г. Гомель, вул. Савецкая, 104.

Ліцэнзія ЛВ № 357 ад 12 лютага 1999 г.

Надрукавана на паліграфічнай тэхніцы

Установы адукацыі

«Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Ф. Скарыны»

246019, г. Гомель, вул. Савецкая, 104.

1 Дарвин М.Н. Цикл // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— М., 2000.— С. 482.

2 Дарвин М.Н. Фрагмент // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 446.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— М., 2000.— С. 157.

1 Тамсама.

2 Тамсама.

1 Гаспаров Л.М. Поэтика // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— М., 1987.— С. 295.

1 Тамсама.

1 Рагойша В. Паэтыка // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— Мн., 2001.— С. 236.

1 Гарэцкі М. Назваслоўе // Гарэцкі М. Гісторыя беларускае літаратуры.— Мн., 1992.— С. 401.

2 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 40.

1 Лазарук М.А., Ленсу А.Я. Уводзіны ў літаратуразнаўства.— 2-е выд., дапрац. і дап.— Мн., 1982.— С. 74. 

2 Мещерякова М.И. Литература в таблицах и схемах.— М., 2000.— С. 183.

3 Тамсама.

4 Гарэцкі М. Назваслоўе // Гарэцкі М. Гісторыя беларускае літаратуры.— С. 401.

1 Рагойша В. Пафас // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— С. 231.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— М., 2000.— С. 39.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 41–42.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 42.

1 Аб асаблівасцях узаемадачыненняў паміж канфліктам і сюжэтам глядзіце таксама ў пытанні, прысвечаным разгляду сюжэта.

2 Эпштейн М.Н. Конфликт // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 166.

1 Тамсама.

2 Эпштейн М.Н. Конфликт // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 166.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 157–158.

1 Чернец Л.В. Персонаж // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 246.

1 Тамсама.— С. 247.

1 Есин А.Б. Психологизм // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 316–317.

2 Есин А.Б. Психологизм // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 317.

3 Тамсама. 

1 Юркина Л.А. Портрет // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 297–298.

2 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 182.

3 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 182.

1 Тамсама.

2 Мартьянова С.А. Поведение персонажа // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 261.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 196.

1 Лаўшук С. Дыялог // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Мн., 1985.— Т. 2.— С. 398.

2 Нестеров И.В. Диалог и монолог // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 78.

3 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 199.

1 Тамсама.— С. 201.

2 Нестеров И.В. Диалог и монолог // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 84–85.

1 Тамсама.— С. 85–86.

2 Тамсама.— С. 86.

3 Тамсама.

1 Коточигова Е.Р. Вещь в художественном изображении // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 40.

2 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 206.

1 Тамсама.

2 Щемилева Л.М. Пейзаж // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 272.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 207.

2 Тамсама.— С. 208.

3 Себина Е.Н. Пейзаж // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 229.

1 Тамсама.— С. 230.

2 Себина Е.Н. Пейзаж // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 231.

3 Тамсама.— С. 233.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 212.

2 Тамсама.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 213.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 224.

2 Рагойша В.Фабула // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— С. 338.

1 Гарэцкі М. Назваслоўе // Гарэцкі М. Гісторыя беларускае літаратуры.— С. 400.

2 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 215.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 217.

1 Пролог // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 307.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 217.

2 Тамсама.

1 Лазарук М.А., Ленсу А.Я. Уводзіны ў літаратуразнаўства.— 2-е выд., дапрац. і дап.— С. 96.

2 Рагойша В. Мова мастацкай літаратуры // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— С. 338.

3 Тамсама.

4 Мастацка-выяўленчыя сродкі мовы з’яўляюцца прадметам грунтоўнага вывучэння студэнтамі-філолагамі ў час іх знаёмства з курсам «Уводзіны ў літаратуразнаўства». Наша задача — замацаваць ужо вядомы матэрыял і прывесці яго ў пэўную сістэму. Таму мы абыйдземся толькі канстатацыяй найменняў-тэрмінаў, не ўнікаючы ў іх змястоўную сутнасць.

1 Рагойша В. Лексіка літаратурная // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— С. 166.

1 Рагойша В. Гукапіс // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— С. 100.

2 Лазарук М.А., Ленсу А.Я. Уводзіны ў літаратуразнаўства.— 2-е выд., дапрац. і дап.— С. 151.

3 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 236.

1 Тамсама.— С. 239.

2 Тамсама.

1 Рагойша В. Тэкст // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— С. 331.

1 Хализев В.Е. Текст  // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 407.

2 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 255.

1 Тамсама.— С. 261.

2 Тамсама.

1 Есин А.Б. Стиль // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 352.

2 Черных И.Б. Стиль // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 422.

1 Есин А.Б. Стиль // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 355.

1 Есин А.Б. Стиль // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 357.

1 Тамсама.

2 Есин А.Б. Стиль // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 358–359.

3 Драздова З.У. Майстэрства слова: Моўна-стылявыя асаблівасці «Палескай хронікі» Івана Мележа.— Мн., 1993.— С. 8.

4 Есин А.Б. Стиль // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 363.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 282–283.

2 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 35.

1 Пяткевіч А., Шпакоўскі І. Кампазіцыя // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Т. 2.— С. 654.

2 Пяткевіч А., Шпакоўскі І. Кампазіцыя // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Т. 2.— С. 654.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 278.

2 Лазарук М.А., Ленсу А.Я. Уводзіны ў літаратуразнаўства.— 2-е выд., дапрац. і дап.— С. 95.

3 Пяткевіч А., Шпакоўскі І. Кампазіцыя // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Т. 2.— С. 654.

4 Пяткевіч А., Шпакоўскі І. Кампазіцыя // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Т. 2.— С. 655.

1 Тимофеев Л.И. Основы теории литературы.— 5-е изд., испр. и доп.— М., 1976.— С. 159.

2 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 285.

1 Рагойша В. Метадалогія і методыка літаратуразнаўства // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— С. 187.

2 Тамсама.

3 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 291–292.

4 Рагойша В. Метадалогія і методыка літаратуразнаўства // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— С. 187.

5 Тамсама.— С. 188.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 290–291.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 328.

2 Уводзіны ў літаратуразнаўства: Хрэстаматыя / Уклад. М.І. Мішчанчук, М.Ф. Шаўлоўская; Уступ. арт. М.А. Лазарука.— 2-е выд., дапрац. і дап.— Мн., 1991.— С. 230. 

1 Хализев В.Е. Родовая принадлежность произведения // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— С. 331.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 317.

2 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 317.

1 Такая вось пэўная неакрэсленасць і блытаніна ва ўжыванні тэрмінаў «від» і «жанр» абумоўлены, відаць, не толькі недастатковай распрацаванасцю пытання, але і тым, што ўсе гэтыя тры тэрміны-паняцці, якімі абазначаецца структурна-падпарадкавальнае чляненне літаратурных твораў, г. зн. «род», «від» і «жанр», маюць адзіную этымалагічную аснову, паходзячы ад французскага слова «genre», якое стала прапісалася ва ўсходнеславянскіх мовах ў сваім першасным (арыгінальным, а не перакладным) гукавым вобліку.

1 Рагойша В. Жанр літаратурны // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— С. 123.

2 Тамсама.

3 Тамсама.— С. 123–124.

4 Кожинов В.В. Жанр литературный // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 107.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 337.

2 Тамсама.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 338.

2 Гаспаров Л.М. Поэтика // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 296.

1 Рагойша В. Раман // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— С. 262.

1 Аб малых драматычных літаратурных формах як спецыфічнай частцы-складніку драматычнага роду будзе сказана больш падрабязна крыху ніжэй.

1 Лаўшук С.С. Трагікамедыя // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Мн., 1987.— Т. 5.— С. 263.

1 Рагойша В. Літаратурны працэс // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— С. 178.

2 Хализев В.Е. Литературный процесс // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 196.

1 Л. Цімафееў прапанаваў у свой час ужываць для асэнсавання агульных метадалагічных падыходаў да літаратурнай творчасці побач з паняццем «метад» паняцце «тып творчасці», якое па свайму змястоўнаму напаўненню шырэйшае ў параўнанні з метадам. Вучоны вылучае рэалістычны і рамантычны тыпы творчасці. Гл.: Тимофеев Л.И. Основы теории литературы.— 5-е изд., испр. и доп.— С. 103.

2 Рагойша В. Метад літаратурны // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— С. 190.

3 Мещерякова М.И. Литература в таблицах и схемах.— С. 169.

4 Тамсама.

1 Волков И.Ф. Теория литературы.— М., 1995.— С. 148.

2 Літаратурна-мастацкія ўтварэнні, якія І. Волкаў імянуе «мастацкімі сістэмамі», В. Халізеў называе «міжнароднымі літаратурнымі супольнасцямі» («международные литературные общности» — у арыгінале). Прычым дадзены тэрмін у яго дастасоўваецца ў пэўнай ступені і да таго, што звычайна лічаць «літаратурным напрамкам». Гл.: Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 370.

1 Мозолева И.А., Хализев В.Е. Традиция и новаторство в литературе // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 443.

1 Тамсама.

2 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 357.

1 Рагойша В. Сувязі літаратурныя // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— С. 315.

2 Тамсама.

3 Тамсама.— С. 315–316.

1 Манн Ю.В. Литературные связи и влияния // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 193.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 370.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 359.

2 Гл.: Аверинцев С.С., Андреев М.Л., Гаспаров М.Л., Гринцер П.А., Михайлов А.В. Категории поэтики в смене литературных эпох // Историческая поэтика. Литературные эпохи и типы художественного сознания.— М., 1994.

3 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 360.

1 ДзюбайлаП.К. Літаратурны працэс // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Мн., 1986.— Т. 3.— С. 277.

1 Тамсама.

2 Гл.: Мушынскі М. Крытыка і літаратуразнаўства // Гісторыя беларускай літаратуры ХХ ст.: У 4 т.— Мн., 1999.— Т. 2.— С. 203.

3 Гл.: Мушынскі М. Крытыка і літаратуразнаўства // Гісторыя беларускай літаратуры ХХ ст.: У 4 т.— Мн., 2001.— Т. 3.— С. 102–112.

1 Мальдіс А.І. Барока ў літаратуры // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Мн., 1984.— Т. 1.— С. 297.

1 Конан У.М., Мальдіс А.І. Класіцызм у літаратуры // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Т. 3.— С. 66.

2 Пульхритудова Е.М. Неоклассицизм // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 243–244.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 210.

1 Лецка К.І. Сентыменталізм // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Мн., 1987.— Т. 4.— С. 705.

1 Гуревич А.М. Романтизм // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 334.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 221.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 224.

1 Манн Ю. В. Романтизм в России // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 336.

2 Тамсама.

3 Гуревич А.М. Романтизм // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 336.

1 Тамсама.

2 Лявонава Е.А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ–ХХ стст.— Мн., 1998.— С. 29–30.

1 Тамсама.— С. 30.

2 Калеснік У.А. Рамантызм // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Т. 4.— С. 492.

1 Лявонава Е.А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ–ХХ стст.— С. 109.

1 Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— С. 362.

1 Волков И.Ф. Теория литературы.— С. 250.

2 Волков И.Ф. Теория литературы.— С. 250–251.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 259.

1 Лявонава Е.А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ–ХХ стст.— С. 113–114.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 282.

1 Лявонава Е.А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ–ХХ стст.— С. 132.

2 Гл.: Курицын В. Постмодернизм: Новая первобытная культура // Новый мир.— 1992.— № 2.— С. 225.

1 Лявонава Е.А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ–ХХ стст.— С. 132—133.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 261.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 266.

2 Лявонава Е.А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ–ХХ стст.— С. 14.

1 Тамсама.— С. 12—13.

1 Лявонава Е.А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ–ХХ стст.— С. 115.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 270.

1 Тамсама.— С. 271.

1 Лявонава Е.А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ–ХХ стст.— С. 117.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 277–278.

2 Конан У.М. Сюррэалізм // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Т. 5.— С. 210—211.

1 Лявонава Е.А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ–ХХ стст.— С. 120.

1 Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— С. 279.

1 Адамовіч Г.Я. Экзістэнцыялізм // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Т. 5.— С. 619.

1 Лявонава Е.А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ–ХХ стст.— С. 12.

1 Великовский С.И. «Новый роман» // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— С. 249.

1 Лявонава Е.А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ–ХХ стст.— С. 127.

2 Лявонава Е.А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ–ХХ стст.— С. 127.