Referendum 1946 roku - geneza I znaczenie

Na przełomie 1945/6 r. z inicjatywy PPR, która obawiała się otwartej walki o mandaty w przyszłym parlamencie, powstał przedwyborczy blok 4 stronnictw. Tworzyły go: PPR, PPS, SL i SD. Blok próbował przyciągnąć do siebie wzrastające w siłę, opozycyjne PSL, aby w ten sposób wystawić jedną listę kandydatów, a po wyborach podzielić mandaty w sposób korzystny dla siebie.

W II 1946 PSL odmówiło przystąpienia do bloku. Ten, aby odwlec wybory i jednocześnie osłabić PSL doprowadził do przeprowadzenia tzw. referendum ludowego, którego termin wyznaczono na 30 VI 1946. Społeczeństwo miało w nim odpowiedzieć na 3 pytania (dot. kształtu [jednoizbowości] parlamentu, utrwalenia przemian społ.-gospodarczych i granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej):

1. Czy jesteś za zniesieniem Senatu ?

2. Czy chcesz utrwalenia w przyszłej konstytucji ustroju gospodarczego wprowadzonego przez reformę rolną i unarodowienia podstawowych gałęzi gospodarki narodowej z zachowaniem ustawowych uprawnień inicjatywy prywatnej ?

3. Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej ?

Pytania były nieistotne, gdyż niczego już nie rozstrzygały. Nie pytano natomiast o ustrój państwa, granicę wschodnią, stosunki polsko-radzieckie, obecność Armii Czerwonej w Polsce.

PSL zostało postawione w trudnej sytuacji, gdyż przed wojną konsekwentnie opowiadało się za zniesieniem Senatu. Mimo to wybrało ciekawy wariant taktyczny, proponując odpowiedź „nie” na pierwsze pytanie i „tak” na pozostałe. Blok wzywał do głosowania 3 razy „tak”. „Wolność i Niezawisłość” (WiN) oraz Stronnictwo Narodowe proponowały, by na dwa pierwsze pytania głosować „nie”, a na trzecie „tak”. Narodowe Siły Zbrojne (NSZ) i praktycznie nie liczące się organizacje prawicowe wzywały do głosowania 3 razy „nie”, a pozostałe organizacje podziemne proponowały bojkot referendum.

Głosowało ok. 86 % uprawnionych. Wyniki referendum zostały sfałszowane, a „cuda nad urną” przybierały różną postać. W komisjach wyborczych przeważali przedstawiciele Bloku (mogli podrzucać lub zamieniać karty do głosowania, preparować je tak by można je było uznać za nieważne), lokale wyborcze obstawione były przez funkcjonariuszy ORMO, MO i UB, nasilił swą działalność Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW).

Według oficjalnych wyników na pierwsze pytanie „tak” odpowiedziało 68,2 % głosujących, na drugie - 77,3 %, na trzecie - 91,4 %. W miarę wiarygodne wyniki głosowania w Krakowie wskazywały, że na pierwsze pytanie „nie” odpowiedziało 83,5 % głosujących. Podobnie było w Poznaniu i Łodzi. Jeśli uznać te wyniki za reprezentatywne to rzeczywiste poparcie dla władz wyniosło ok. 27 %.

PSL złożyło protest przeciwko sfałszowaniu obliczeń. Jak by nie było, to nawet w świetle reżimowych danych ok. miliona (975 847) głosujących opowiedziało się przeciwko przyłączeniu do Polski Ziem Odzyskanych, choć trudno przypuszczać, że naprawdę byli Polacy przeciwni takiemu rozwiązaniu. Ten wynik świadczy raczej o skali niechęci, wręcz nienawiści do komunistów, którzy zdając sobie z tego sprawę nie zdecydowali się (odważyli) na jeszcze silniejszy retusz rzeczywistych wyników głosowania ludowego.

Wśród partii Bloku spodziewano się dużo lepszych wyników. Ta rozbieżność między oczekiwaniami a rzeczywistością, spowodowała dążenie PPS do porozumienia z PSL, której w przyszłym sejmie proponowano 30% mandatów. Do porozumienia nie doszło, gdyż PSL domagało się 40 % mandatów. Odpowiednio też zadziałała PPR, doprowadzając do zmian w kierownictwie PPS. Po referendum PPR przystąpiła do stosowania terroru wymierzonego w PSL i środowiska niepodległościowe. Gdy uznała, że grunt został odpowiednio przygotowany, zorganizowała wybory (19 I 1947), bez problemu sfałszowała ich wynik i w rezultacie przejęła pełnię władzy.

Referendum ludowe w Polsce w 1946 r. ( informator 1996)

Chcąc odwlec - wbrew ustaleniom podjętym w czasie konferencji w Jałcie - wybory do Sejmu Ustawodawczego, dążąca do monopolizacji władzy w swoich rękach Polska Partia Robotnicza wysunęła w stosunku do innych partii politycznych aktywnych w Polsce po 1944 r. koncepcję przeprowadzenia referendum. Celem jego - jak to uzasadniała PPR miała być społeczna akceptacja dla reform polityczno-gospodarczych i ustrojowych. Faktycznie jednak, PPR chciała się przekonać jaki jest rzeczywisty układ sił politycznych w Polsce i w jakim stopniu uda jej się manipulować wyborami. Przygotowując się do referendum, PPR zaproponowała utworzenie jednego bloku partii politycznych. Zgodziły się na to PPS, SL i SD. Natomiast starające się budować autentyczny ustrój demokratyczny w Polsce, Polskie Stronnictwo Ludowe ze Stanisławem Mikołajczykiem na czele, postanowiło zająć odrębne stanowisko. Przedmiotem referendum były trzy pytania:

1. „Czy jesteś za zniesieniem senatu ?

2. „Czy chcesz utrwalenia w przyszłej konstytucji ustroju gospodarczego zaprowadzonego przez reformę rolną i unarodowienie podstawowych gałęzi gospodarki narodowej z zachowaniem podstawowych uprawnień inicjatywy prywatnej ?

3. „Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej ?

Blok PPR, PPS, SL i SD agitował za odpowiedzią trzy razy „tak”. PSL natomiast nawoływał swych zwolenników by głosowali dwa razy „tak” (na drugie i trzecie pytanie) oraz raz „nie” (na pytanie pierwsze). Propozycja takiego głosowania miała pokazać PSL jak dalece jest on popularny i silny. Głosowanie odbyło się 30 czerwca 1946 r. przy bardzo dużej frekwencji (85 % uprawnionych). Wyniki ogłoszono 11 lipca. Zgodnie z oficjalnymi wynikami na pierwsze pytanie twierdząco odpowiedziało - 2/3 głosujących, na drugie - ¾ i na trzecie - 9/10. Czyli na 11,5 mln. głosujących na pierwsze pytanie odpowiedziało „nie” 3,6 mln., na drugie – „nie” 2,6 mln. i na trzecie - „nie” 0,9 mln.* Od ogólnokrajowych odbiegały przede wszystkim wyniki w Krakowie. Dlatego też wyniki te jak również z Poznania i Łodzi skłaniały Mikołajczyka do podważenia ogólnokrajowego wyniku. PSL złożył protesty przeciw opublikowanym wynikom referendum, ale zostały one odrzucone. PPR i jej sojusznicy byli zadowoleni z referendum, udało się bowiem sprawnie zafałszować obraz sytuacji. W tej sytuacji „zwycięski” blok postanowił przeprowadzić jak najszybciej wybory do sejmu.

* Nawet w Informatorze dokonuje się „zaokrąglania” danych w sposób korzystny dla komunistów. Mogłoby się wydawać, że 975 847 głosów jest znacznie bliższe pełnego miliona niż 0,9 jego części.

Wybory do parlamentu w 1947 roku. (Wybory do Sejmu Ustawodawczego w 1947) (informator 1996)

Odnosząc zwycięstwo w przeprowadzonym w czerwcu 1946 r. referendum, PPR i jej sojusznicy PPS, SL, SD zdecydowały się już jesienią tegoż roku na przeprowadzenie wyborów do Sejmu Ustawodawczego. Uchwalono więc ordynację i wyznaczono ich termin na 19 stycznia 1947 r. Jednocześnie te cztery partie zdecydowały się utworzyć jedną listę swoich kandydatów (oznaczoną nr 3)we wszystkich 52 okręgach wyborczych. Pozostałe biorące udział w wyborach partie, jak PSL, Polskie Stronnictwo Ludowe “Wyzwolenie”, czy Stronnictwo Pracy miały różne numery, zależnie od okręgu. Listy PSL zostały unieważnione w 10 okręgach wyborczych - przeważnie pod zarzutem współpracy aktywu terenowego ze zbrojnym podziemiem. Kandydatom PSL zarzucano także niewłaściwą - reakcyjną lub niemoralną postawę. Kampania wyborcza miała niezwykle napięty charakter. PPR w bardzo ostry sposób, posuwając się nawet do terroru, agitowała przeciwko kandydatom PSL. Chciała aby ta partia poniosła jak najdotkliwszą porażkę. Mikołajczyk skierował więc memoriały w sprawie prowadzonej kampanii przedwyborczej do trzech uczestników konferencji jałtańskiej. Rządy USA i Wielkiej Brytanii słały na tę okoliczność noty do rządu polskiego, ale ten głosy te ignorował. Wybory odbyły się zgodne z ustaleniem - 19 stycznia 1947 r. Głosowało 11,2 mln. obywateli, czyli niemal 90 % uprawnionych. Na 444 miejsc w sejmie tzw. Blok demokratyczny (PPR, PPS, SL, SD) otrzymał 380 mandatów z czego PPS - 116, PPR - 114, SL - 109, SD - 41. PSL otrzymał 28 mandatów, Stronnictwo Pracy - 12, PSL “Nowe Wyzwolenie” - 7, bezpartyjni - 17. PSL znało prawdziwe wyniki wyborów tylko z niewielu obwodów, niemniej Mikołajczyk złożył protesty we wszystkich 52 okręgach, a także protest dotyczący całego kraju i zawierający żądanie unieważnienia wyborów. Kierownictwo PSL było - i słusznie - przekonane o tym, że wyniki zostały sfałszowane. Jednakże jego protesty zostały odrzucone. PPR i jej sojusznicy wyniki wyborów uznali za prawdziwe. 4 lutego 1947 roku zebrał się nowo wybrany Sejm Ustawodawczy, który wybrał prezydenta - Bolesława Bieruta i nowy rząd (6 II). W ten sposób komuniści zalegalizowali rozpoczęcie w Polsce budowy nowego ustroju politycznego, a w istocie stworzyli podstawy pod totalitarne państwo, całkowicie podporządkowane Moskwie.

Opracował: Mariusz Stępowski

zso1.olsztyn.pl/~publikacje/historia_polski_1750-1950.doc