Konflikt polsko-litewski 1918-1922

Pod koniec XIX w. wśród Litwinów zaczęła się budzić świadomość narodowa. W czasie I wojny światowej Niemcy, którym zależało na utworzeniu stosunkowo silnej Litwy pozostającej pod ich wpływami, zezwolili Litwinom na tworzeniu struktur przyszłego państwa. Na pocz. 1918 Niemcy wycofali się z okupowanych terenów, a parlament litewski 16 II 1918 proklamował niepodległość. Celem władz było teraz zajęcie Wileńszczyzny. W XII 1918 Litwa uroczyście unieważniła Unię Lubelską. Na przełomie 1918/19 Litwa została opanowana przez bolszewików, którzy doprowadzili do połączenia Litwy i również zajętej zbrojnie Białorusi w Litewsko-Białoruską Socjalistyczną Republikę Rad.

W połowie II 1919 wojska polskie pod dowództwem gen. S. Szeptyckiego podjęły ofensywę przeciw bolszewikom i w IV zajęły Wileńszczyznę co aprobowała (26 VII 1919) Rada Najwyższa paryskiej konferencji pokojowej. Rząd Polski próbował doprowadzić do porozumienia z Litwą, jednak ta w V 1919 zerwała rokowania, odrzucając tym samym antybolszewicki sojusz i federacyjne plany Piłsudskiego. Podczas ofensywy bolszewickiej z VII 1920 Polska utraciła Wileńszczyznę, a 28 VII na konferencji w Spa ustalono, że decyzje w sprawie Wilna zostaną podjęte bez udziału Polaków na drodze litewsko-radzieckiego układu. Na jego mocy Sowieci uznali niepodległość Litwy, której przyznano Wilno.

Po pokonaniu armii czerwonej w VIII 1920 rząd Polski (związany zobowiązaniami Grabskiego ze Spa) nie mógł oficjalnie zająć Wileńszczyzny. Piłsudski polecił więc gen. L. Żeligowskiemu upozorowanie buntu jego dywizji (litewsko-białoruskiej). W nocy 8/9 X 1920 Żeligowski wkroczył do Wilna, a na zajętym terytorium utworzono nowe państwo - Litwę Środkową. 20 II 1922 sejm tego państwa podjął decyzję o przyłączeniu Wileńszczyzny do Polski, co przeprowadzono 24 III. Konflikt o ten obszar wpływał negatywnie na stosunki między obu państwami przez okres całego 20-lecia międzywojennego (niby wojna do 1927 i brak stosunków dyplomatycznych do 1938).

Stosunki polsko-litewskie w okresie międzywojennym (informator 1996)

Odradzające się państwo polskie stanęło w 1918 r. przed problemem swoich granic wschodnich i zachodnich. Granice te tworzyły się w walce. Wiosną 1919 r. wojska polskie pod dowództwem J. Piłsudskiego podejmując ofensywę przeciwko Armii Czerwonej na odcinku białoruskim, zajęły w kwietniu Wilno. To na wskroś polskie miasto było uważane przez Litwinów za integralną część ich państwa. Dlatego też źle przyjęto kroki J. Piłsudskiego, który dążył do unii polsko-litewskiej, przy czym sama Litwa miała być federacją trzech narodowości z Wilnem jako wspólną stolicą. Litwini bali się takiej unii, jako że mogłaby ona zdominować ich samych. Dążyli więc do pełnej niepodległości. W rozstrzygającym więc momencie kampanii 1920 r. podjęli współdziałanie z Sowietami, którzy w zamian oddali im Wilno (po przegranej z Polską). Litwini zajęli całą Suwalszczyznę. Potwierdziła to Liga Narodów, wyznaczając nową linię graniczną pomiędzy Polska a Litwą. Wtedy J. Piłsudski postanowił rozstrzygnąć sprawę siłą. Wysłał na Wilno gen. Lucjana Żeligowskiego, który

9 X 1920 wkroczył do miasta. To posunięcie Piłsudskiego budziło różne postawy samych Polaków oraz reakcje polskich partii politycznych. 20 II 1922 wybrany na Wileńszczyźnie sejm większością 2/3 głosów przesądził o przynależności Wilna i tzw. Litwy Środkowej do Polski. 24 III 1922 dokonano aktu zjednoczenia. Litwa Kowieńska nie uznała jednak tej decyzji i to zadecydowało, że aż do wiosny 1938 r. nie zostały nawiązane stosunki dyplomatyczne między RP a Litwą. Dopiero w marcu 1938 r., po Anschlussie Austrii, rząd polski pod pretekstem incydentu granicznego, w którym zginął żołnierz Polskie zażądał w formie postawionego Litwie ultimatum nawiązania z nią stosunków dyplomatycznych. Wysłanej do Wilna nocie towarzyszyła koncentracja wojsk polskich na Wileńszczyźnie. W tej atmosferze rząd litewski wyraził zgodę na polskie żądania. 30 III 1938 r. nastąpiła akredytacja posłów obu państw w Kownie i w Warszawie. Tak więc stosunki polsko-litewskie trwały krótko a fakt, że miały one tak burzliwe dzieje rzutował na stosunek do wspólnego wroga - III Rzeszy, która była jednakowo agresywna w stosunku do Warszawy jak i Kowna.