Rząd rp na emigracji w latach 1939-1940

Naczelne władze II RP (prezydent, rząd, wódz naczelny) po przejściu granicy Rumunii (17/18 IX 1939) zostały internowane, co było sprzeczne z wcześniejszymi ustaleniami, ale Rumunii działali pod presją Niemców, Rosjan i Francuzów, a nawet polskich polityków niechętnych sanacji. Rumuni, kierując się wskazówkami Paryża zgodzili się na wyjazd do Francji pewnej grupy polskich polityków. Politycy sanacyjni nie chcieli jednak wypuścić władzy z rąk i prezydent Mościcki, działając na podstawie art. 24 konstytucji kwietniowej zrzekł się władzy, przekazując ją równocześnie ambasadorowi RP w Rzymie gen. Bolesławowi Wieniawie-Długoszowskiemu*. Rząd francuski nie uznał tej nominacji i ostatecznie na prezydenta wyznaczony został 30 IX 1939 Władysław Raczkiewicz (prezes Światowego Związku Polaków, który w okresie międzywojennym był także marszałkiem Senatu i kilkakrotnie ministrem), który pełnił urząd przez całą wojnę. Prezydent zapowiedział, że z części swych szerokich uprawnień będzie korzystał tylko w porozumieniu z premierem** („umowa paryska”).

Raczkiewicz, już w dniu swego mianowania, przyjął dymisję premiera Sławoja Składkowskiego i powołał nowy rząd z gen. Sikorskim na czele. W skład rządu weszli przedstawiciele głównych partii opozycji antysanacyjnej: SN, SP, SL i PPS, oraz niektórzy politycy sanacyjni. Był to więc rząd koalicyjny, który w programie z XI 1939 zapowiadał kontynuację walki przeciw Niemcom u boku Anglii i Francji, utrzymywanie łączności z narodem i czynne popieranie jego oporu wobec okupantów, stworzenie silnej i demokratycznej Polski po wojnie oraz współudział w organizacji powojennej Europy. Siedzibą rządu początkowo był Paryż (do 22 XI 1939), a następnie Angers (do 18 VI 1940), skąd po kapitulacji Francji przeniósł się do Londynu. Przeniesienie rządu poza Paryż oznaczało jego marginalizację w polityce aliantów.

Rząd został od razu uznany przez Anglię i Francję za legalnego i suwerennego przedstawiciela narodu polskiego. 2 X 1939 uznany został także przez USA i kolejne państwa, utrzymywał więc stosunki dyplomatyczne na szczeblu konsulatów i ambasad z kilkudziesięcioma państwami.

Polityka rządu Sikorskiego, w pierwszym okresie istnienia, opierała się na wciąż głębokiej wierze w ostateczny sukces mocarstw zachodnich w wojnie z Niemcami. Głównym jej celem było odzyskanie niepodległości i niedopuszczenie do tego by Polska wyszła z wojny uszczuplona terytorialnie. Myślano nawet o powiększeniu terytorium kraju o niemiecką część Górnego Śląska, Warmię i Mazury oraz Opolszczyznę. W stosunku do ZSRR rząd prowadził tzw. „politykę dwóch wrogów”, tj. Niemiec oraz ZSRR i zakładał walkę z każdym z nich. Przy czym wojna z ZSRR miała charakter de facto, a nie de iure. Nie została wypowiedziana przez poprzedni rząd więc i emigracyjny nie widział takiej potrzeby, tym bardziej, że walk już nie toczono. Sowieci ignorowali istnienie rządu emigracyjnego RP.

Głównym środkiem służącym do realizacji programu rządowego miała być armia, odbudowywana w oparciu o umowy z rządem brytyjskim (18 XI 1939) i francuskim (4 I i 7 II 1940), a rekrutowana i szkolona głównie w Coetquidan (Bretania). W V 1940 armia polska we Francji liczyła 84 tys. żołnierzy i oficerów. Po klęsce Francji zdołano ewakuować na Wyspy Brytyjskie niecałe 30 tys. żołnierzy.

9 XII 1939 prezydent Raczkiewicz powołał Radę Narodową, która miała pełnić funkcję organu doradczego rządu i prezydenta oraz parlamentu czasu wojny - opracowującego zasady przyszłego ustroju państwa i polskie postulaty na konferencję pokojową. Rada składała się początkowo z 22, a następnie 40 osób. Jej pierwszym przewodniczącym był I. Paderewski, a po jego śmierci Stanisław Grabski, zaś wiceprzewodniczącymi: S. Mikołajczyk (SL), Herman Lieberman (PPS) i Tadeusz Bielecki (SN). Pierwsze posiedzenie Rady odbyło się

22 I 1940. Rada tworzyła forum dyskusyjne o żadnych właściwie uprawnieniach, ale o znacznym autorytecie.

Powstanie rządu na wychodźstwie oraz uznanie go przez mocarstwa zachodnie i wiele innych państw, było ważnym wydarzeniem i przyjęte zostało z zadowoleniem przez społeczeństwo polskie. Wydarzenie to świadczyło o obecności polskiej na arenie międzynarodowej i czyniło sprawę polską wciąż aktualna w polityce międzynarodowej.

* Jeszcze wcześniej prezydenturę proponowano prymasowi Augustowi Hlondowi, który stanowiska nie przyjął. Art. 24 zezwalał prezydentowi wyznaczyć, w szczególnych okolicznościach (gdy tracił możliwość sprawowania urzędu), swego następcę, który mógł powołać premiera i rząd oraz zwołać sejm, czyli zapewnić ciągłość istnienia władzy państwowej.

** Konstytucja kwietniowa wyposażyła prezydenta w bardzo szeroki zakres władzy. Uznano, że przynajmniej na wychodźstwie, należy przywrócić równowagę między różnymi jej rodzajami. Ponieważ nie można było zmienić konstytucji, więc zastosowano metodę dobrowolnego ograniczenia swych uprawnień przez prezydenta.