Sejm Wielki I jego reformy

Sejm Wielki obradował od 6 X 1788 do 29 V 1792. Jego marszałkami byli S. Małachowski i K. N. Sapieha. Główną rolę w przeprowadzaniu reform odgrywało stronnictwo patriotyczne. Już na jednej z pierwszych sesji sejmu uchwalono zwiększenie liczby wojska do 100 tys. i przeznaczono na jego utrzymanie tzw. ofiarę dziesiątego grosza. Z dóbr szlacheckich na rzecz skarbu miało przypadać 10 % dochodu, z dóbr kościelnych 20 % (tzw. ofiara wieczysta). Przejęto też na rzecz skarbu wielkie dobra biskupstwa krakowskiego, a król miał płacić 50 % dochodów z królewszczyzn. Posunięcia te okazały się niewystarczające, tym bardziej, że sami podatnicy określali wysokość swych dochodów. Część podatków przerzucono więc na miasta, a liczbę wojska ograniczono do 65 tys. Ta niechęć do ponoszenia kosztów naprawy kraju powinna niepokoić i dziwić tym bardziej, że już niedługo okazało się, z kraju znacznie mniejszego - Księstwa Warszawskiego (155 tys. km² i 4,3 mln ludności) można było uzyskać środki na utrzymanie 100 tys. żołnierzy.

19 I 1789 zniesiono Radę Nieustającą, zakazano pobierania pieniędzy od obcych dworów i zabroniono dostaw dla wojska rosyjskiego. W XI tegoż roku powołano komisje porządkowe cywilno-wojskowe, mające sprawować funkcje administracyjne i ogólny nadzór w terenie.

Od poł. XII 1790 sejm obradował w podwójnym składzie 359 posłów, co wzmocniło obóz reform. Rozpoczęto energiczne prace nad konstytucją (trwały od 10 I do 23 III). Wstępem do niej miało być „Prawo o sejmikach” z 24 III 1791 i „Prawo o miastach” z 18 IV 1791. W pierwszym zakazano przysięgania na instrukcje poselskie, pozbawiono praw politycznych szlachtę nieposesjonatów, wprowadzono głosowanie większością. W drugim mieszczanie miast królewskich uzyskali prawo nabywania dóbr ziemskich, dostęp do urzędów, stopni oficerskich i godności, niezależny od szlachty samorząd, nietykalność osobistą, udział w sejmach (ograniczony do plenipotentów, którzy mieli prawo głosu tylko w sprawach miejskich). Ułatwiono mieszczanom nobilitację i zniesiono przepisy zakazujące szlachcie zajmowanie się handlem i rzemiosłem w miastach. Prawa te weszły do uchwalonej 3 V 1791 konstytucji - pierwszej w Europie i drugiej na świecie. Konstytucja znosiła dualizm i scalała ostatecznie Koronę z Litwą. Władza miała być podzielona na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Władzę ustawodawczą miał sprawować dwuizbowy sejm, stale gotowy o dwuletniej kadencji. Senat pozbawiono inicjatywy ustawodawczej. Władzę wykonawczą miał sprawować król, rządzący przy pomocy podległej mu Straży Praw (król, prymas, marszałek sejmu, następca tronu i 5 ministrów). Straży podporządkowano wszystkie urzędy, ale zawiadywała nimi przez wielkie komisje powoływane przez sejm (wojskową, skarbową, spraw zagranicznych, policji i edukacyjną). Król miał inicjatywę ustawodawczą, ale pozbawiono go sankcji ustawodawczej. Królem po śmierci Stanisława Augusta miał zostać elektor saski Fryderyk August (wnuk Augusta III). Co 25 lat miał się zbierać sejm ekstraordynaryjny, wprowadzający zmiany w konstytucji. Poprawki mogły być wprowadzane wyłącznie w tym trybie, co było oryginalnym polskim rozwiązaniem nigdzie indziej nie stosowanym.

Sejm zdecydował o oddaniu pod sąd marszałka sejmu rozbiorowego (1773-5) - Adama Ponińskiego.

Reformy Sejmu Wielkiego stanowiły ważny krok w kierunku przekształcania Polski w szlachecko -burżuazyjną monarchię parlamentarną (konstytucyjną). Wywołały jednak ostrą reakcję wewnętrzną i państw ościennych - szczególnie Rosji. Konfederacja targowicka (V 1792) i wojna z Rosją miały w rezultacie obalić reformy Sejmu Wielkiego i przywrócić stary porządek.