Wojna polsko-radziecka 1919-1921

Klęski Rosji w I wojnie światowej i wydarzenia rewolucyjne 1917 (upadek caratu oraz rewolucja bolszewicka) wyzwoliły wśród narodów ujarzmionych przez carat nadzieje i dążenia niepodległościowe.

J. Piłsudski, Naczelnik Państwa Polskiego, dążył do zawarcia federacji z Litwą i Białorusią oraz sojuszu polit. -wojskowego z Łotwą i Ukrainą (koncepcja federalistyczna, czyli jagiellońska oraz idea prometeizmu). Piłsudski uważał, że mieszkańcy tych części przedrozbiorowych ziem polskich, które położone są na wschód od obszarów z przewagą polskiej ludności etnicznej, powinni sami wypowiedzieć się na temat swej przynależności państwowej.

Bolszewicy nie zamierzali jednak uznawać prawa narodów do niepodległości (samostanowienia, chyba że wyrażało by wolę zjednoczenia z Rosją). Dążyli do zajęcia Polski, tym bardziej, że połączenie z komunistami niemieckimi uznali za warunek powodzenia eksportu rewolucji do Europy Zach. - rozpoczęli więc 17 XI 1918 „Czerwony marsz” na zachód. W tej sytuacji celem Piłsudskiego było odrzucenie bolszewików jak najdalej od ziem polskich.

W II 1919 rozpoczęła się polska ofensywa na froncie litewsko-białoruskim, dowodzona przez gen. S. Szeptyckiego, która doprowadziła do zajęcia przez Polaków Mińska.

Tymczasem stanowisko, powołanej na konferencji wersalskiej, specjalnej komisji do spraw polskich pod przewodnictwem J. Cambona, było od początku niejasne - zmienne i niekonsekwentne ( 21 XI Rada Najwyższa przyznała Polsce na 25 lat mandat w Galicji Wsch., a 8 XII dopuściła polską administrację na wschodzie tylko do linii Bug -Kuźnica -Pińsk). W tej sytuacji Piłsudski podjął w XI 1919 rozmowy z bolszewikami w Mikaszewiczach, a później także z „białymi” generałami, ale do wiążących ustaleń nie doszło.

Pod koniec III 1920 wywiad polski dowiedział się o dobiegających końca przygotowaniach bolszewików do rozpoczęcia ofensywy, co przyspieszyło plany Piłsudskiego zawarcia sojuszu URL. 21 IV 1920 Polska podpisała umowę polityczno-wojskową z Dyrektoriatem Ukraińskiej Republiki Ludowej S. Petlury i 25 IV rozpoczęła „ofensywę uprzedzającą”, podkreślając, że po zwycięskiej wojnie wojska polskie cofną się za Zbrucz. 7 V wojska polskie i ukraińskie zajęły Kijów, ale nie rozbiły głównych sił rosyjskich.

Już w V 1920 ruszyła sowiecka kontrofensywa dowodzona na froncie pn. -zach. prze M. Tuchaczewskiego, a na pd. przez A. Jegorowa. W VII Rosjanie dotarli na przedpola Warszawy. Polska znalazła się w niezwykle trudnej sytuacji - powołano Radę Obrony Państwa. J. Piłsudski przygotował plan kontrofensywy.

W dniach 12-15 VIII 1920 stoczono „bitwę warszawską” („Cud nad Wisłą” - 18 decydującą bitwę w dziejach świata), w której decydujące okazało się rozpoczęte 16 VIII, dowodzone przez Piłsudskiego uderzenie z nad Wieprza. Nastąpił gwałtowny odwrót bolszewików. W dniach 20-26 IX 1920 Polacy odnieśli zwycięstwo w bitwie nad Niemnem i przesunęli front daleko na wschód do linii: Dzisna -Mińsk -Słucz -Bar. Wkrótce (12 X) wyczerpane wojną strony podpisały w Rydze rozejm i podjęły rokowania pokojowe.

18 III 1921 podpisano pokój w Rydze. Polska uzyskała tereny zachodniej Ukrainy i Białorusi (granica: Dzisna -Dokszyce -Słucz -Ostróg -Zbrucz). Walczące strony zrzekły się odszkodowań, Rosja miała zwrócić zagarnięte po 1772 skarby polskiej kultury narodowej, zapłacić 30 mln rubli w złocie za udział Polski w rozwoju gospodarki rosyjskiej oraz rewindykować urządzenia przemysłowe i kolejowe na sumę 29 mln złotych rubli. Bolszewicy nie wywiązali się z tych zobowiązań.

Polska uznała de iure reżim bolszewicki na Ukrainie (traktat podpisywała także z Ukraińską SRR), porzucając tym samym sojuszników białoruskich (Bułak-Bałachowicz) i ukraińskich (Petlura).

Wojna polsko-bolszewicka 1919-20 uchroniła Europę na 20 lat przed ekspansją komunizmu, zaś Bitwa Warszawska została uznana prze angielskiego lorda d`Abernona za jedną spośród 18 najważniejszych w dziejach świata.