Анатомиялық, гистологиялық терминология бөлiмi

Бөлiм мазмұны: медицина терминологиясының бұл бөлiмде фонетикалық және грамматикалық бiлiм сауатты түрде үйретiледi және игертiледi. Мұнда латын грамматикасының iшiнен медицина терминологиясын жасауға қатысты өзектi мәселелер ғана қамтылған. Атап айтқанда: зат есiм мен сын есiмдердiң морфологиясы, сөз тiркестерiнiң синтаксисi, т.б. грамматикалық материалдар.

Оқыту мақсаты: Латын тiлiн (курсын) оқыту барысында барлық бөлiмдерде қолданылатын фонетикалық және грамматикалық ережелердi, анатомиялық, гистологиялық терминологияны бiлу;

Оларды қазақ тiлiне аудара отырып, сөздердi латын тiлiнде оқып, барлық анатомиялық, гистологиялық терминологияны игере алу.

1 - сабақ

Тақырыбы: Латын алфавитi. Фонетика. Дауысты дыбыстардың оқылуы. Дифтонгтар мен дауыссыз дыбыстардың оқылу ерекшелiктерi.

Сабақ мақсаты: Латын алфавитiндегi әрiптердiң атаулары мен жазылуын үйрету. Осы әрiптермен белгiленген дыбыстардың оқылуын игере алу.

Латын алфавитi

Латын алфавитiнде 25 әрiп бар. Оның 6-уы дауысты: a, e, o, i, u, y. Қалған 19-ы дауыссыздар.

Жазылуы	Айтылуы	Оқылуы	Жазылуы	Айтылуы	Оқылуы
Aa Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn	а бэ цэ дэ э эф гэ Гг и йота ка эль эм эн	А Б ц н/е к д э ф г укр.г нем.н и й к ль м н	Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Xx Yy Zz	О пэ ку эр эс тэ у вэ икс ипсилон (игрек) зета	о п к р с н/е з т у в кс и з

Дыбыстардың жiктелуi

Дауысты дыбыстар: a, e, o, i, u, y

Дауыссыз дыбыстар: b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, x, z

Дауысты дыбыстар – бiр дауысты дыбыстан (монофтонг) және екi дауысты дыбыстан (дифтонг) тұратын болып екiге бөлiнедi.

Дауысты дыбыстар мен дауыссыз j (йота)-ның оқылуы /монофтонгтар

E – [э] әрпi тәрiздi оқылады: vertebra (вэртэбра) – омыртқа

I – (и) әрпi тәрiздi оқылады: inferior (инфэриор) – төменгi.

Сөзде немесе буында дауысты дыбыстардың алдында келсе, сонымен қатар 2 дауысты дыбыстың арасында келсе, i - әрпi қысқа (й) болып оқылады: iugularis (югулярис).

Бiрақ қазiргi медицина терминологиясында i - әрпiнiң орнына Jj - әрпi қолданылады: jugularis (югулярис).

J - әрпi грек тiлiнен енген сөздерде жазылмайды. Себебi ол тiлде бұл әрiп болмаған: iatria - (иатрия).

Ү – ипсилон, игрек (фр igrek - игрек) и әрпi болып оқылады: tympanum (тимпанум). Б±л әрiп тек грек сөздерiнде қолданылады.

NB (Nota bene) – көңiл бөлiңiз.

Медицина терминдерiн дұрыс жаза бiлу үшiн, өте кең тараған грек түбiрлерiн және сөз бөлiктерiн ескеру керек. Себебi бұл сөз бөлiктерiнде және түбiрлерiнде “у” әрпi жазылады.

Dys (дис) – қызметiнiң бұзылғанын бiлдiредi.

Hypo (гипо) - төмен, астында; “аз” деген мағынаны бередi.

Hyper (гипер)- үстiнде, жоғары; “көп” деген мағынаны бередi.

Syn, sym (син, сим)- “бiрге” деген мағынаны бередi.

My (мио)- сөз түбiрi; “бұлшық етке қатысты” дегендi бiлдiредi.

Дифтонгтар

Екi дауысты дыбыс бiрiгiп, бiр дыбысты немесе бiр буынды бередi. Мұндай бiрiгудi дифтонг деп айтады.

Латын тiлiнде 4 дифтонг бар: ae, oe, au, eu.

Алғашқы екеуi бiрдей дыбыстарды бередi:

Ae – [э] болып оқылады: peritonaeum [пэритонэум].

Oe – [э] болып оқылады: oedema [эдэма] – iсiк.

E

[э]

ae

oe [э]

Au-[ау] болып оқылады: auris [аурис] – құлақ

Eu-[эу] болып оқылады: pneumonia [пнэумониа] - өкпенiң қабынуы.