Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Статья.docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
44 Кб
Скачать
☆

4.4. Barqaror resurslar salmog‘ini oshirish va majburiyatlar tarkibini optimallashtirish

Bank resurs bazasining barqarorligi nafaqat resurslarning umumiy hajmi, balki ularning passivlar tarkibidagi ulushi bilan ham belgilanadi. Bank majburiyatlarining yuqori ulushi, ayniqsa qisqa muddatli va qimmat resurslarga bog‘liqlik moliyaviy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli resurs bazasini boshqarishda majburiyatlar va xususiy kapital o‘rtasidagi mutanosiblikni yaxshilash, depozitlarning majburiyatlar tarkibidagi salmog‘ini maqbul darajada saqlash hamda barqaror moliyalashtirish manbalarini ko‘paytirish talab etiladi.

Tadqiqot doirasida majburiyatlarning jami passivlar tarkibidagi salmog‘ini 0,6 foizli punktga kamaytirish va depozitlarning majburiyatlarga nisbatan darajasini 38–40 foiz oralig‘ida ta’minlash taklif etilgan. Dissertatsiya materiallarida ushbu taklifni qo‘llash natijasida MKBankda 2023-yilda 2022-yilga nisbatan majburiyatlar ulushi 0,6 foizli punktga pasaygani, depozitlarning majburiyatlarga nisbatan darajasi esa 38–40 foiz oralig‘ida shakllangani qayd etilgan.

Mazkur natija taklif etilgan yondashuvning resurslar tarkibini optimallashtirishga qaratilgan amaliy ahamiyatini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, 38–40 foizlik diapazon barcha banklar uchun o‘zgarmas prudensial normativ emas, balki bankning biznes modeli, aktivlar muddati, likvidligi va resurslar qiymatidan kelib chiqib baholanadigan maqsadli ko‘rsatkich sifatida qaralishi kerak.

Aktiv va passiv operatsiyalari o‘rtasidagi muddat nomutanosibligini kamaytirish uchun barqaror resurslarning muddati bilan ular hisobidan moliyalashtirilayotgan aktivlarning muddati o‘zaro muvofiqlashtirilishi zarur. Aks holda, uzoq muddatli kreditlarni qisqa muddatli resurslar hisobidan moliyalashtirish likvidlik riskini oshirishi mumkin.

4-jadval. Barqaror resurslar ulushini oshirish bo‘yicha taklif etilayotgan maqsadli ko‘rsatkichlar

Ko‘rsatkich

Taklif etilayotgan yo‘nalish

Majburiyatlarning jami passivlardagi ulushi

0,6 foizli punktga kamaytirish

Depozitlarning majburiyatlarga nisbati

38–40% oralig‘ida ta’minlash

Barqaror moliyalashtirish manbalari

Uzoq muddatli depozitlar va kapital instrumentlari salmog‘ini oshirish

Qisqa muddatli va qimmat resurslarga bog‘liqlik

Kamaytirish

Resurslarni jalb qilish va joylashtirish muddatlari

O‘zaro muvofiqlashtirish

Manba: tadqiqotda ishlab chiqilgan ilmiy takliflar asosida muallif tomonidan tuzilgan.

5. Muhokama

Tadqiqot natijalari tijorat banklari resurs bazasi barqarorligini oshirish uchun faqat bitta moliyaviy ko‘rsatkichni yaxshilash yetarli emasligini ko‘rsatadi. Resurs bazasining barqarorligi resurslarni jalb qilish manbalari, ularning muddati va qiymati, depozitlar tarkibi, kapital sifati hamda kredit portfeli risklarining birgalikdagi ta’siri orqali shakllanadi.

Birinchi ilmiy yo‘nalish – emissiyaviy instrumentlar va innovatsion depozit mahsulotlaridan foydalanish – banklarning an’anaviy depozit manbalariga bog‘liqligini kamaytirish imkonini beradi. Biroq konvertatsiyalanuvchi obligatsiyalar, Callable CDs va Brokered CDs kabi instrumentlarni joriy etishdan oldin ularning huquqiy maqomi, investorlar huquqlari, muddatidan oldin qaytarish shartlari va foiz riskiga ta’siri baholanishi lozim.

Ikkinchi yo‘nalish – De ≤ 30% va NPL ≤ 5% mezonlari – resurs bazasining tarkibiy barqarorligi bilan kredit portfeli sifatini bir-biridan farqlash imkonini beradi. MKBank misolida 2026-yil 1-sentabrda talab qilib olinguncha depozitlar ulushi 4,97 foiz bo‘lgan bo‘lsa-da, 2026-yil 1-avgustda NPL 9,9 foizga yetgani qayd etilgan. Demak, depozitlarning barqaror tarkibi kredit risklarini avtomatik ravishda bartaraf etmaydi. Bank depozitlar tarkibini optimallashtirish bilan bir qatorda kredit ajratish mezonlari, qarzdorlarning to‘lov qobiliyati va kreditlardan keyingi monitoring tizimini takomillashtirishi zarur.

Uchinchi yo‘nalish – regulyativ kapital tarkibini mustahkamlash – moliyaviy yo‘qotishlarni qoplash imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan. Kapitalning sifati, ayniqsa birinchi darajali kapital, bankning stress sharoitida faoliyatini davom ettirish qobiliyatini belgilaydi. Shu sababli oddiy aksiyalar emissiyasi, taqsimlanmagan foydani kapitalizatsiya qilish, qo‘shimcha kapitalni shakllantirish va nokumulyativ imtiyozli aksiyalarni chiqarish mexanizmlarini o‘zaro muvofiqlashtirish lozim. Bunda buxgalteriya balansidagi xususiy kapital miqdori bilan regulyativ kapital bir xil tushuncha emasligi inobatga olinishi kerak.

To‘rtinchi yo‘nalish – barqaror resurslar salmog‘ini oshirish – bank majburiyatlari va kapitali o‘rtasidagi nisbatni optimallashtirishga xizmat qiladi. Depozitlarning majburiyatlarga nisbatan 38–40 foiz oralig‘ida shakllanishi bankning moliyalashtirish tarkibini boshqarish uchun maqsadli mezon sifatida qo‘llanishi mumkin. Shu bilan birga, mazkur diapazon bankning biznes modeli, aktivlari muddati, likvidligi va resurslar qiymatidan kelib chiqib baholanishi lozim.

Tadqiqotning muhim natijasi shundaki, to‘rtta ilmiy yo‘nalish o‘zaro uzviy bog‘liq. Emissiyaviy instrumentlar va innovatsion depozitlar resurs manbalarini kengaytiradi; De va NPL mezonlari jalb qilingan resurslarning tarkibi hamda kreditlarga transformatsiya qilish sifatini nazorat qiladi; kapital instrumentlari bankning yo‘qotishlarni qoplash imkoniyatini kuchaytiradi; resurslar tarkibini optimallashtirish esa majburiyatlar va xususiy kapital o‘rtasidagi mutanosiblikni yaxshilaydi.

Mazkur yondashuv banklarda resurs bazasi barqarorligini boshqarishni faqat mablag‘ jalb qilish faoliyati sifatida emas, balki moliyaviy barqarorlik, likvidlik, kredit sifati va daromadlilikni birgalikda boshqaruvchi tizim sifatida shakllantirishga xizmat qiladi.