Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Статья.docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
44 Кб
Скачать
☆

3. Tadqiqot metodologiyasi

Tadqiqot obyekti sifatida O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklari, amaliy tahlil obyekti sifatida esa Mikrokreditbank (MKBank) faoliyati tanlandi. Tadqiqot predmeti bank resurs bazasini shakllantirish, diversifikatsiya qilish, kapital bilan ta’minlash va jalb qilingan mablag‘larni aktivlarga joylashtirish jarayonida yuzaga keladigan moliyaviy munosabatlardan iborat.

Tadqiqotning axborot bazasini dissertatsiya materiallarida keltirilgan Markaziy bank statistikasi, MKBankning ochiq moliyaviy ko‘rsatkichlari, Openinfo portalida e’lon qilingan moliyaviy hisobotlar va bank faoliyatiga oid ilmiy adabiyotlar tashkil etdi. Turli hisobot sanalariga tegishli ko‘rsatkichlar bitta davrga tegishli deb qabul qilinmadi; oqim ko‘rsatkichlari va balans qoldiqlari alohida tahlil qilindi.

Tadqiqotda tarkibiy, qiyosiy va dinamik tahlil, moliyaviy koeffitsiyentlar hamda ilmiy umumlashtirish usullaridan foydalanildi. Depozit bazasining tarkibiy yetarliligi talab qilib olinguncha depozitlarning jami depozitlardagi ulushi orqali baholandi:

De = (D talab / D jami) × 100

Bu yerda De – talab qilib olinguncha depozitlarning jami depozitlardagi ulushi; D talab – talab qilib olinguncha depozitlar; D jami – jami depozitlar. Tadqiqotda De ≤ 30 foiz taklif etilayotgan tarkibiy mezon sifatida qo‘llanildi.

D/K = (D jami / K jami) × 100

Depozit/kredit nisbati jami depozitlarning jami kreditlarga nisbatan qoplanish darajasini ifodalaydi va De ko‘rsatkichidan iqtisodiy mazmuni jihatidan farq qiladi.

NPL = (K muammoli / K brutto) × 100

NPL – muammoli kreditlarning brutto kredit portfelidagi ulushi. Tadqiqotda NPL ≤ 5 foiz taklif etilayotgan sifat mezoni sifatida qabul qilindi. Ushbu 5 foizlik chegara barcha mamlakatlar yoki banklar uchun universal prudensial normativ sifatida emas, balki mazkur tadqiqot doirasidagi maqsadli boshqaruv mezoni sifatida talqin qilinadi.

Sof foiz spredi foiz keltiruvchi aktivlarning o‘rtacha daromadliligi va foiz to‘lanadigan majburiyatlarning o‘rtacha qiymati o‘rtasidagi farqni anglatadi. Shu sababli sof foiz daromadining puldagi miqdori sof foiz spredi bilan tenglashtirilmadi. Tadqiqot tavsifiy va qiyosiy tahlilga asoslangan bo‘lib, ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi sabab-oqibat munosabatlari alohida ekonometrik model bilan baholanmagan.

4. Tadqiqot natijalari

4.1. Emissiyaviy instrumentlar va innovatsion depozit mahsulotlari orqali resurslarni diversifikatsiya qilish

Tijorat banklari resurs bazasi barqarorligini ta’minlashda moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish muhim o‘rin tutadi. Banklarning faqat mijozlar depozitlariga yoki banklararo kreditlarga tayanishi foiz xarajatlari, likvidlik va qayta moliyalashtirish risklarini kuchaytirishi mumkin. Shu sababli aksiyalar, obligatsiyalar, depozit sertifikatlari va innovatsion depozit mahsulotlari orqali resurslarni jalb qilish mexanizmlarini rivojlantirish zarur.

Tadqiqot materiallarida keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, 2025-yil 31-dekabr holatiga O‘zbekiston tijorat banklari majburiyatlari tarkibida banklarning qimmatli qog‘ozlarini sotishdan olingan mablag‘lar salmog‘i 4,7 foizni tashkil etgan. Bu emissiyaviy instrumentlardan foydalanish ko‘lamini kengaytirish uchun imkoniyat mavjudligini ko‘rsatadi.

Birinchidan, konvertatsiyalanuvchi obligatsiyalar emissiyasini yo‘lga qo‘yish banklarga qarz instrumentlari orqali uzoq muddatli resurslarni jalb qilish imkonini beradi. Investor belgilangan shartlar asosida obligatsiyani bank aksiyalariga almashtirish huquqiga ega bo‘ladi. Emitent bank esa dastlabki bosqichda aksiyalarni darhol joylashtirmagan holda mablag‘ jalb qilishi mumkin. Bunday instrumentning kapital sifatida tan olinishi esa faqat amaldagi prudensial talablar va emissiya shartlariga muvofiq bo‘lishi kerak.

Ikkinchidan, kombinatsiyalashgan depozit mahsulotlarini joriy etish maqsadga muvofiq. Ushbu instrument mijoz mablag‘larining bir qismini muddatli depozitga, qolgan qismini esa obligatsiyalar yoki boshqa moliyaviy aktivlarga yo‘naltirishni nazarda tutadi. Bank depozit qismi bo‘yicha shartnomada belgilangan daromadni taklif etadi, investitsion qism bo‘yicha esa risk, likvidlik va daromadlilik shartlarini alohida ochib berishi zarur.

Uchinchidan, depozit sertifikatlarining turlarini kengaytirish lozim. Oddiy depozit sertifikatlari bilan bir qatorda, bankka oldindan belgilangan shartlar asosida muddatidan oldin qaytarib sotib olish huquqini beruvchi Callable CDs va brokerlar orqali joylashtiriladigan Brokered CDs vositalaridan foydalanish mumkin. Bunda muddatidan oldin qaytarish, resurslar konsentratsiyasi va investorlarning chiqib ketish xavflari alohida boshqarilishi lozim.

To‘rtinchidan, uzoq muddatli depozit mahsulotlarini rivojlantirish zarur. MKBankning “Baxtli bolalik” omonati 1 yildan 16 yilgacha muddatga taklif etilishi, qo‘shimcha mablag‘ kiritish imkoniyati va qisman yechib olishning nazarda tutilmaganligi bilan uzoq muddatli jamg‘armalarni shakllantirish uchun amaliy asos bo‘la oladi. Biroq mazkur omonatning o‘zi kombinatsiyalashgan depozit hisoblanmaydi, chunki unda mablag‘ning bir qismini qimmatli qog‘ozlarga investitsiya qilish sharti mavjud emas.

Emissiyaviy instrumentlar, kombinatsiyalashgan depozitlar va depozit sertifikatlaridan muvofiqlashtirilgan holda foydalanish banklarning moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish, resurslarning o‘rtacha muddatini uzaytirish hamda banklararo kreditlarga bog‘liqlikni kamaytirish imkonini yaratadi.