Балакан А. Буурл теегт

сүвәһәрнь ЧИЧИ. Кубрак дәкнәс «лиһ» гичкәд киисж. йовтл, Лнж. ардаснь хойр 'һарари өргәд, көл деернь зогсаҗ повад, гснжн шиидврән сольсн ксвтә, дорнь дарад унһачкв.

Унканов шалдрц бальчгт шалд тусад, киитн һазрас дарунь ссрл орад, һурви көвүг таняд, уульңнҗ сурв:

Өөрхн үүрмүд минь, яһҗаснтн энви?

— Чамд чонмуд, моһас өөрхн үүрмүд, — гиҗ Маглин

аралдв.

— Уга, Дөш, Куличк эдн чини әмн, — болҗ Довҗ күнд нудрман Кубракин, сар мөчнә хамрла әдл, ик-ик оңһрха нүктә хамрт шахв.

— Намаг дядьк-закрач көөһәд һарһв, — гиҗ Унка­ нов уульңнв.

--Терүнүр юн кергтә одлач? Шонҗ тал одх зөвшәл сурхар.

—Худл келҗәхшвчи?

—Теңгр цоктха!

—Мууха удан бәәвчи?

—Көлднь мөргәд сурвв, зуг ахурн одх зөв өгсн уга.

—Окаг Куличкинд өглһ өгч гиҗ кен зәңг тархава?

—Медҗәхшив.

—А-а, медҗәхшивчи?! — һурвн көвүнә нудрм, һурвн

җид мет, Кубракин бөөрд тусад, хәәр-бәәр угаһар чичлдв, нүдлдв. Тедн урдаснь эн урвач көвүг гүвдхләрн, ил һазртнь — чирәднь, маңнаднь, нүднднь, урлднь, һартиь

сөрв өгхмн биш гиҗ үгцлә.

— Әм авртн, әм авртн, — болҗ Унканов зарҗңнҗ уульв. — Келнәв, кен тиим зәнг тархасиг келнәв.

—Кен? — гиҗ Лиж шахв. -

—Лаврен, Чокинов Лаврен.

—Хәрнь, үгдән бат бол. Лавренла бидн бас күүнд-

нәвидн.

Довҗин эн үгмүдәс сүрдсн Кубрак, цань арһ уга бо­

лад, унән келв:

—Лаврен Арман хойр зәңг тархала, теднд би сана

оруллав.

— «Үнән келсн күүнд — үкл уга», — болҗ генткн Орһадулов Кубракд нәәлт үүдәв. — Сүүлнп үгмүдпчн иткҗәнәвидн. Үнниг нег эклж. келсн хөөи, сүл күртлиь

илдк.

— Илдкнәв, илдкнәв, — гиҗ Унканов Довҗин пар үмсхәр шүүрлдв. Күүнә һар үмсдг авъяс хальмг улст

169

уга, болв Кубракин эцк Замбл, станичн атамана дапу бәәһәд, хазгин тоод авсн баахн көвүдт дәәнә эрдм дг цагтан, Чапрагас эс гиҗ Корин балһснас, нам хамги^

чинр тату закрач-приказный, баһ урядник, вахмистр ирн чигн» гсрүрн дуудад, өнр-элвг тоовр кеһәд, тср ирсн гии- чин һариг татҗ авад даңгин үмсәд һардг билә. Тингәд эцкәсн дассн авъяс болҗ өгхш, кедү дәкҗ чама гисн бийнь, хара зөңдән күүнә һар шүүргдәд, үмсгдҗ одна,

Довҗ Ункановин шүүрәд үмссн бальчгта һариннь нурһвг, нааһаснь нульмад, бор өрмгиннь хормад арчад, көвүнәс мөшкҗ сурв.

—Доштанов Буушк тал юн кергтә одлач?

—Үнәр келҗәнәв: ахурн одх зөвшәл эрҗ одлав.

—Лиҗ, чашкан нааран ас, — болҗ Довҗ закз.

—Тадн намаг алхар бәәдг болвзат? — гиж Кубрак

улм зарҗңнҗ уульв. — Әм авртн.

— Чамаг алхла эн Янов балһсн үмкәрҗ одх, - болҗ Довҗ күрҗңнҗ инәв. — .Мә, эн чашкин ир дола. Кемр эндр асхн болен йовдлын тускар Доштановд,^ Куличкинд келхлә, мини толһаг тер өдртм чавчҗ хайтн гиж

андһар тәв.

Унканов, Орһадуловин келсн үг болһниг давтад, болд чашкин хурц ириг һурв дәкҗ үмсв. •

— Лаврен Арман хойрас бидн бас өшәһэн авнавидн. Кемр теднд урдаснь ам аңһахла, келичн керчэд авчкх-

видн.

— Келхшив, келхшив, — гиҗ Кубрак зуһудв. --Тед- ниг бас засглтн, хов зөөдгән, му зәңг тархадган уурихах.

— Ока эврәннь эрдмәрн мана нер 1һарһҗана. Туүг, зөнг толһа, тодлад авчк. Кемр дәкәд Городовиковд шүд хазхла — шүдн уга үлдхч, -— болҗ Маглин сүүлин үг мүд товчлв.

һурвн хазг көвүн түрүләд нег-негнәннь өрмг бальчгас арчв, дәкәд тедн Кубракд лашгдсн, өрмгән цеврлхднь бас нөкд болцхав.

Казармин үүдәр орхин өмн Довҗ Кубракин хаалһиг зеегләд, батын төлә, дәкәд нег сурв:

—Не, ухан.орву?

—Орва.

Дөрвн көвүн ә-чимән угаһар баракурн орад, хувиан

170

Нер дәкҗ сө Самтан Окаг бәәрәснь татад серүлв.

Тср үүртән шимлдҗ келв:

— Бп цааранднь тссҗ чадшго бәәдлтәв. Хәрхм кев-

тә.

— Яһҗ хәрхмч? Чамаг кен эяүнәс тәвхмб? — болж Ока алң болв.

— Тиим эв-ар:һ бәәнә.

Самтан дегд санамр, юмар дала төр кедго, у седклтә, хажуһас хәләсн күүнд генн болен көвүн. Ока Эльмт күүтрт бәәхдән эн көвүнлә өөрхн үүрлдго билә, нам үүрлнәв гисәр теднд хамдан харһдг цолчн уга билә — Ока даңгин кеер, күүнд заргдад йовдг билә.

Залу — хаалһд медгднә. Цергт хамдан мордснас нааран эдн өөрхн үүрләд, нег-негнәннь заң-бәрц медәд, хоорндан сүв-селвг өгнә, дөң-нөкд болна. Самтан ода тер Самтан биш, инәдг инәднь мартгдад, әмтнә келсиг иткдгән уурад, далвагинь цокад хамхлчксн алг керән бәәдлтә. Ока түүнд сананЬ зовна, зуг көвүнә эврәннь зөвүрнь Самтанаһас баһ биш.

Үр көвүнәннь сурврт Самтан цәәлһв:

—Энүнд нег цаһан седклтә күн бәәдг чигн.

—Юн күн? — болж Ока соньмсв.

—Эмч. Тер нег эм өгдг чигн. Уусн күн гемтәд, герә-

дән хәрҗ болхмн чигн.

Эн зәңг Окад түрүн авгтан ицл үүдәв. Үнн болхий? Тиим эм бәәдг болхий? Авч ууһад, гер талан хәрхнь! һурвн дүүнртәм үлдсн экм яһҗ байрлх -билә!. Эврәннь сә кәәһәд биш, нам теднәннь төлә хәрх кергтә. Ирчкәд, дәкәд Супруновд эмнг мөр сурһдгар көдлнәв, сардан ар­ ен тавн арслң шиңгәнәв, өрк-бүлән асрнав...

—Маглинд келвчи?

—Уга. Түрүләд чамла зөвшәлчкәд, дәкәд түүнд келх

санатав.

Нег күслиг талдан тоолвр сольна. Зөвүриг байр со­ льна, байриг маһдллһн сольна... Тиим амр хәрәд йовҗ одх эв-арһ бәәхий?..

Самтан шимлднә:

— Зуг тиим эм авхин төлә, тер эмчд хөрн тавн арслң өгх кергтә гинә... Хөрн тавн арслң!

Окан өрчд герлтсн ицл дор ормдан унтрҗ одв. Түүнд хөрн тавн арслң биш, хөрн тавн деншг уга. Сардан җалв гиж. авдг хөрн нәәмн деншг — тәмк, хустгтан күр-

I

171

хш. Ташр деернь тер җалваснь нег бушпгинь бурхнд зул тавлх хорһн шам авхд бәрчкнә.

—Чамд, тегәд, тиим мөңгн бәәнү? — гиҗ Ока үурэсн сурна.

—Уга, — болҗ Самтан саналдна. — Мөңг илгэтц гнҗ герәдән бнчг бичхәр ухалҗанав.

—Гсртксчн тиим дала мөцг хамаһас авх билә?

—Эх, тәвсн хөв, чамаһан яахув... - Са.мтана шур­

шад уульсн дун соңсгдна...

«Цаһаи ссдклтә» күүнә өгсн эм уусн көвүд экләд гемтлдв. Тсдп, элкән бәрчкәд, мошкрлдад унлдад бәәня. Эмчин өгсн шалдрң бор эм — эм биш, хорн бәәдлт-з- Көвүд цөөкн хонгин дунд, йириидән шар чирәснь —рели­ гии оркмҗин өңг 'һарч шарлад, элкн нурһнь харһхдап

күрч эццхәв.

Көвүд комиссьт орв, тёдниг цергәс сулдхв. Эль.мт күүтрәс ирсн :һурвн көвүдәс Салынов Маглин хәрҗәно. Гертән күрхәр күсл кесн Самтан, арһ уга болад, эн тамд үлдҗәнә. Ока Маглиниг бичә хәр, тер эм аштнь чамд амр-зая өгхн уга, хөөннь өрәл әмтә күн бодад үлдхч гйҗ урдаснь саглулв. Герән дегд сансн, эн хәәрллт уга хазгт цергллһнәс зулсн, командирмүдәс мухлаллһ, керлдлһ, шоодлһ, цоклһ дару-дарунь үздг үүрнь Окан сүв-

селвгиг соңсҗ бәәхмн уга..

— Довҗ, Лиҗ ман һурвиг пииср — һурвн мууҗһасмууҗһас гидг билә, чамаг дердһр гидг билә,—болад Са­ лынов, өвдкүрән дарҗ, күчәр инәнә.

—Баавд, Бадмд, Бакланд менд кел, — гиҗ Ока сүүлин үгән келнә. — Баавд нүдн-амн болад хәләҗә, дүүнртм намаг удлго ирх гиһәд келчк — байрлцхах.

О, хәрҗәх көвүдин байрт эң зах' уга! Тедн элкнәннь өвдлһ, махмудыннь зөвүрллһ мартад хуурцхав. Ока Самтан хойр тедна ардас һаран дайлҗ гейүрэд, ардкстмдн менд келтн гиҗ даалһад, казармдан үлдв.

Маглиниг' хәрснд, түүнлә хамгин өөрхн үүрлдг Хечи-, нов зовад, цөснәннь амн сулдсн кевтә, чирәнь шарлад, номһрад, хая-хая инәдг болв.

8.

Хан ирҗ гисн зәңГ цаг түдл уга, полк, дивнзь болһ-

нар тарад йовад одв. Варшавск дәәнә округд нк маневр болх, туүг хәләхәр ирҗ. к

172

Эн маневрт цуг зүсн цергүд орлцад, кавалериг хойр әцгләд, драгунмуд болн хазгуд хоорндан сөрлһ кех бо-

лж. һарчана.

9-гч Тецгэ хазг полкин командир эскдарон болһнас һавшун, зөргтә тоот кавалеристнриг йилһҗ авб, тер тоод Ока бас тусв-

Маневр төгсәд, мартгдад хуурсн цагла, зөвәр удан болсна хөөн, генткн полкин командир полкиг зогсачкад, зарлжана: хазг Городовиков маневрт орлцад, баатр болн олмһа йовдл үзүлснднь, хан түүг һашгар болн цаһан мөнгәр ачлжана гнж.

Командир Окан һариг чаңһар атхад, хаана хәәрн һашг болн арслңга цаһан таалюр бәрүлв.

— Окад яһсн төләднь һашг болн цаһан таалюр өгчәхмб» — гиҗ Лаврен Городовиковд үлү үзнә. — Кемр намаг йовулсн болхла, дөрвн биш, зурһан Драгуниг зурһалаһинь җидәр чичҗ унһ.ах биләв.

— Чокинов, «сананчн — ширәд, сәәрчн — шорад».

—болҗ Довҗ халтаһар келнә.

Хазг. көвүд лугшҗ инәлднә. Нам Армана бийнь тсдниг дахад маасхлзна. Зуг Кубрак, урлынь шпдчксн кевтә, тагчг —инәхш чигн, үг келхш чигн. Тиигх дутман Лаврен алң болна.

Урднь «би келчкнәв»,4 «намаг соңстн» гиһәд дәврәд бәәдг Унканов, заңгинь сольчксн кевтә, хүврж одв. Кубрак тиигхд Довҗ, Маглин, Лиҗ эдн бийинь гүвдснә тускар негчн күүнд — өөрхн үүрмүд Арман Лаврен хойрт

*чигн, дядьк-закрач Доштановд чигн, урядник Куличкинд чигн ам аңһасн уга. Ташр деернь, дядьк-закрачд дүрүлсн мөңгнь, Доштановла күүндснә хөөн, нарна герлә.с хә-

әлсн цасн мет, уга болҗ. одв.

«Цаһан седклтә күүнд» эм бәәхиг соңсад, тер эмэс хулдҗ ууһад хәрхәр нег мөсләд, дядьк:закрачур нрхлә, цаадкнь наад бәрәд инәв:

— Кубрак, яһсн олн.ухата күмбчи?.. Ха, ха, уряд­ ник Куличкин чамаг наадк хазг көвүдәс доталад, яһад засглдган уурва гиҗ санҗанач, а?. ■ Уга, Унканов, чн нег ухаһар, нег седкләр бәодг дас. Би чнни э.цкин нәож болсндан, чамаг һарсн үрнләһән әдл санад, чнк сүв-ссл- вг өгчәнәв. Нанас талдан күн болен болхла, чамаг шил гиҗгәрчнь чичәд көөж, һарһад, урядникд эн ирсн пчрһутр.уга йовдлычн келәд, хамгпн күнд засгла харһулх

173

бплә. Ви типппго»; юцгад гихлә, би чамд, Кубрак, дур. тав, би чини эцк Замблнп өөрхп пәәжв...

Согту дядьк-закрачин эн дала үгмудии хөөн Унканов. ишкҗ новей хату һазрпь улмд .купрен кевтә, кел мүднь өвдгнәһән бальчгт булхси 'болж медгдв, нам тер Салыновас дор болв; Маглинә эк-эцк туунә эк-эцкәс долан холвап угатя. Бпчг кууһәр бичуләд мөңг сурулси

' — хөрн тавн арслц плгәж. Кубрак эцкәсн мөңг суру­ лси, наадкнь урднь бпйләһән авч новей мөңгэн япсан, тооцаһан плгә гиҗ нскжонә. Шоиҗ җил хооран, соргнь болад, хәрҗ одла, тср дүүдән нсг чигн бичг бичхш, зәцг-зә уга, үксн-әмднь мсдгдхш.

Маглиниг Ока, Лиҗ, Довҗ эдн, бичә хәр гиһәд кеду дүңгәһәр хөрсн биннь, тср уудан кемлсн баһ наста аҗрһ кевтә, үүрмүдиннь үг соңссн угаТиигхлә Довҗ Салыновд зөрц даалһвр өгв:

—Үүнәннь тускар Кубракд кел, яахинь хәләй.

—Тср Кулпчкинд хов зөөхн угайи? — болҗ Маг­

дин саглв.

—Маниг сурһсна. хөөн тср ямаран сәәхн чикрв.

—Сурһсна хөөн? — гиҗ Ока алң болв-

һурвн үүрнь тиигхд болен йовдлуг келҗ өгхлә, Она

элкән бәрчкәд, көштлән инәв.

Довжин селвгәр; Салынов Кубракд эмин тускар «ик нуувчар». медүлв. Тегәд Кубрак Доштановд дүрүлсн мөңгән авхар одад, хоосн һарв. Наадк көвүдлә әдл гер талан бичг бичнәв гиһәд, эцкәсн тооца некүлһв. Тпнм үүллә харһсн Унканов «цаһан седклтә күүнә» тус-• кар эврәннь үүрмүд Арман, Лаврен эднд соңсхси уга. «Намаг эс хәрсн юмнд тедн яһад хәрх билә, хазг цергин һашун хориг эдн күцц эдлтхә...»

— Чокинов Лавреи баатр йовдл үзүлхәр бәәнә гиҗ хаанд зәцглхмн, — болҗ Орһадулов шоглна. — Хан дәкнәс ирҗ маневр кслгтхә.

Хазг көвуд улм лугшҗ ннәлднә.

Түүнә хөөн, тср хаана ачлсн арслңгин нплчәр, Окаг, медрл тату бийнь, йисн сара сурһуль дасх командд авб. Билгтә хальмг-хазг көвүнд зурһан сар болад баһ уряд’ пик нер зүүлһв.. •

Японь жил ирвәс ховдгнь өсәд, Корейиг болн Маньчжуриг өмкх төр өмнәи тәвб. Китдин нааһас да босхад,

174

Тайвань, Пэнхуледао гидг арлмуд боли Ляодунск тоха арл эзлв. Болв Әрәсә күчләд, Ляодунск тоха арлыг самураймуд эзлхпг зогсалһв. Энүнәс көлтә Японь Эроса хонрин хоорнд эвцшго нүүрцллһн эклв. Әрәсә Китдлэ бооца кеһәд, Квантунск тоха арлыг Порт-Артуртаһинь нәәмәдлҗ авад, тснд дәәнә-тецгсин базмуд тосхв. Ташр дсернь, урднь Кнтдин правительствәс зөвшәл авад, темр хаалһ тосхҗасн Маньчжуриг Әросә йоснднь эзлхла, Японя шүдән хәврлһн улм гүдв. Самураймуд, хулхач ■ чонмуд кевтэ, 1904 җилин январин 27-д (февралин 9-д) сөөһәр орсин эскадрур даврэд, хойр броненосец боли нег крейсер эвдв. Иигж Әрәсә Японь хоорнд дэн эклв.

Орсин әәрм, үүринь көндәсн шорһлҗс кевтэ, үүмәд одв. Дорд үзгүр салдсмуд ачсн эшелонмуд адһв. 9-гч Тенгэ хазг полкиг бас улан ширтэ вагонмудт ачад, нарн һарх үзг хәләлһәд авад һарв. Генткн полкиг зуурнь зогсаһад, хәрү эргүлв. Хазг көвүд түрүләд алң болв,.дарунь хол күүнә һазрур йовшговидн гиһәд байрлцхав. Удлго хазгудын байр—зөвүрт хүврв. Әрәсәд эклсн революции дольганас хүвсхсн Польшин күч-көлсчнрин үүмәг дартн гиж, теднд заквр өггдв.

Тавдгч җилин революцас болн «Потемкин» гидг бро­ неносец деер болен буцлһнас әәсн хаана йосн хазгудын бәәх бәәдлиг бас ясрулв: х'от-хоолынь невчк эләдәр өгдг болв, девсх-дерлхәр теткв, авдг җалвинь немв.

Зуг урядник Куличкин урдк кевтән хазг көвүдүр догшнар хәәкрнә, өмнкләһән әдл, — «сольр хальмгуд», «махлата малмуд», «буру келтнр», «кирс уга анднр» гиж, басад, казарм дотраһар һалуна йовдлар новдңнна.

Революц — һалвла әдл болдг сәнҗ. һалвин хөөн зэрм әмтнә йүднь ээнә, тедн күчтәһән меднә, оларн негдэд сөрлһ кехлә, ямр чигн чидлиг диилж, чадхаң ицнә. Зәрм улснь һалвин хөөн олн җилд бәәсн бәэшңгиннь ул өмкпсиг медәд, түүг яһад чигн, юн күчәр чигн, нам талдан әмтнә цус асхад, теднә әмнд күрәд болвчн, тер бәәшңгән бүтн авч үлдхәр зүткнә.

Польшин заводмудт, фабрикст, төмр хаалһд көдлжәсн көдлмшчнр буцлһ татв. Теднә үүмә дархнн төлә хаз-

гуд нлгәгдв.

Окан церглжәсн 9-гч Теңгә хазг полкии нег зунь ти-

175

им үүмә дарлһнд Домбров балһсн тал йовулг м эн балһсн дәәнә бәәдлд бәәнә гнҗ зарлгдсн сәнж Т”' мүдин, хашан эрсмүдт ним заквр наалһата: ' (р

«Цуг гражданмуд асхар йпсн часин хөөи һаза папуульнпар йовх зов уга. Кемр кен болвчн уульицд үЗГ;^

гйхлә, харулд бәәх хазгуд түуг.бәрх моста.’Тер күи хк гудын заквр күцәл уга; сөрлһ ксхлә, дор ормдаи хаад

алгдх зөвтә».

Эн болжах тоот йовдл Окад олн зүси тоолвр зүулһцә. Тер заводт, фабрикд, төмр хаалһд көдлдг көдлмшчнр юңгад буцл*һ татҗахмб? Хаана йосн теднә өмнәс юңгад хазг церг илгәжәхмб? Кень бурутав, кень зөвтәв?

Теетт өссн күүнд ца-наадкнь медгдж өгхш. Сүв-селвг сүрн гихлә итклтә күн уга. Самтан, Окала әдл, бас юм мсдхш/Тер одак көвүд дахад эс хәрсңдән икәр зовжана Үгоән аадрулхин төлә нег дәкҗ Ока цәәлһв:

__Эмчәс хөрн тавн арслңд хор авч ууһад, әмт мекләд хәрсн — сән йовдл биш. Түүнә орчд болзг күрглэн

пспгччкәд, нерән һуталго хәрсн деер.

Хазг көвүнд ахлаһан күүндсн күүндврнь орна. «Яһж медхв, Городовиков гиен неРн б^ә’

тсегт туурад чигн бәәх» —гиж тиигхд Бадм.

урднь баячудын бәэдл үзәд, теднд мУхлапб^^0В^

нер зүүчквч, хаанас һашгар, арслДга таалюрар вч. Би хөвдән ардксан үзшго бәәдлтәв. Энүнд командмр-

мүдәс муулян эдлж үкхәр, нерән һутадг болвчи, эм үуз-

ад, гертән күрсн деер- . .

Түүнд юн гиҗ хәрү өгхв? Ока баһ урядник нер зү\- дг болвчн, түүг хаана команднрмүд бүтн күүнд тоолхш. түүнлә иткж күүндхш, өөрхн үүрлхш.

Ах-дүүлэ әдл ижлдсн Орһадулов Довж, Урусов Мәркл, Цагдинов Омбг, Цембелов Сапчр эдниг салһад, талдан һазрур авад йовж одв. Зуг Хечинов Лиж эднә зуунд үлдв. Самтан Лижиг кедү дүцгәһәр иткдг, күндлдг

176

болвчн, зовлц-түрүһәи зуг Окад кслнә. Нам нег дәкж. тер Городовиковпг дсгд птксн төләдән, Яһдашт дургаһан цәәлһж өгв.

9.

Дөрвн дундур жплдән күүнәһазрт церглгдв. Нег чигп хәргдсн уга. Эндр, мацһдур сулдхх зәнг һарна.

Баахн көвүд ода поста хазгуд болв. Мсдәтнр дураһад сахл урһав. Ока бас сахлта. Түрүн эшндән сахлнь нмтр болҗ гснүлв. Нег медәтә хазгин сүв-сслвгәр әрк хулдж авб. Орс әрк түркхлә, сахл сәәнәр урһдмн гиҗ тср келлә. Нег үлү, баһ урядник болсна хөөн терүнд са­ хл пк ксргтә болвСахл уга урядник — урядник биш. Окан сахлдан түркҗәсн шйлтә әрк геедрҗ одв, бәәдлнь, сүв-сслвг өгсн медәтә хазг авчксн өңгтә. Болв баһ урядннкин сахл, әрк түрклһн угаһар урһад, ода хамр доракинь бүклднь бүркнә. Ах урядник нер зүүлһтл — поста хазгин бәәдл 'һарч тахшв. '

Ик байрта зәңг ирв. Эдн хәрх болҗана. Иңәдн, шууган. А4ендләд салл1һн. Эднә хөөн ирсн көвүд гейүрәд үлдцхәв.

Мөрнә туруна ә таш-таш гинә. Орчлң уудсн болж медгднә. Өрч байрар дүүрнә.

Ока, Самтана ээмәр цокчкад, тачкнҗ инәһәд сурна:

—Не, үүрм, әмд үлдвчи?

—Давен цагин генн үгмүд бичә сергә, — болж Чуль-

чинбв хәрүднь инәмсклнә.

— Әмд үлдсән угтад, нег ду эклхнчн, — гнж Ока да­

нное инәнә.

Хазгудын седкл, сурлһн уга’һар эврән дуулхар седәд, өргмҗ чееҗ дүүргҗ деврнә.

Кер халтр мөрпь Кермп күртл сапглпа, —

гиһәд Самтан эклнә. Наадкснь түүг дөцнж өгно. Хальмг хазгудын өргмҗтәһәр дуулҗ йовх хальмг дун, Польш кутгин аһарт күңкнәд, эн нарта делкә деер «халъмгуд» гидг баһ келн-әмтн һазрин нег захд бәәхпг күмнд мсдү-

лнә Чульчннов дөрвн җилин хоорнд күн таньж болшго-

һар хүврв. Урднь тер бичкн күүкдлә әдл, күүиә келсн тоотыг цугтнь иткдг, төрүц хар ухан уга, дегд аюч, кен

177

зарсн тоотднь заргдад, кспә ке гисиг кеһәд бәздг билэ. Ока, Допж, Маглин, Лиҗ эдн Самтанпг кенәснь чигн харсад, түүнд күүпә чиир гисн юуһинь зааж. өгәд, бппән мухлад бпш, һазрпи эзид тоол гиҗ дасхв. Тер бпйнь көвүн һазр-усап санад үрүдәд, наадксаснь нууһад,

нег дәкж. Окад келв:

Би бәәхдән Яһдашт нөкд болад, кех тоотднь деңгән күргәд, бәәдл-җирһлипь гиигрүлдг биләв. Тер ода икәр түржәдг болх.

— Яһдашт Җуңһр дурго болвчн, Болташ берән икәр таасна гиҗ мана баав келлә, — болҗ Ока үүрән тогтну-

лв.

_ Дуртань дурта, зуг маңһдур түүнә толһань өвдхлә, Яһдашас һә күн Мечитовин өрк-бүлд уга болхмн.

Городовиков, әмтнә келәр, Самтаниг невчк «давснь тату» гиҗ сандг билә- «Күүкиг — гертнь шинжл., .көвүг __ кеер шинҗл» гиһәд, эн күүнә һазрт хамдан йовад, түүг өөрхн медх дутман, Чульчинов хаҗуһас хәләсн күүнд тиим болҗ медгдхәс биш, дотран нәрн ухатаһинь иткв. Тегәд Самтаниг Яһдашин тускар келхлә, Ока бийнь одак Ик Буурлд үзсн күүкнә тускар санад, түүнә нериг

«Занда, Занда» гиҗ нуувчар амлдмн.

Ода хәрх болзг ирхлә, тер күүкнә көркхн сәәхн/шрә, һал ассн төгрг хар нүдн, җөөлнәр инәсн инәдн — цуһар-

цуһар Окан өмн зургдад, тодрхаһар үзгдәд һарч йрнә. Балдр-Белявин станицин күүкн гиҗ Баклан келлә. Зуг Балдрахн, Белявихн онц-онц станицмүд бәэсинь Горо­ довиков энд, хазг цергт ирәд медв, урднь Платовск станицәсн наадк станицмүдәр төр кедго билә. 'Занда тегәд

альк станицднь бәәдг болхв?

Эдн дәкәд Люблин станцд ирв. Энүнәс мөрдтәһән вагонд ачгдад, дорд үзг хәләһәд, Кермн балһснурн зорәд

һарцхав.

Төгәстөмр хаалһин ниилврт даңшн чичрәд йовна, түүнә айсар вагод хойр талан нәәхлнә. Тер нәәхллһн хазгудт ээҗин дүүҗңд саатуллһн болҗ тоолгднаХазгт мордж, йовхд тиигхд медгдсн уга билә, ода төрскн һазр-ус нурн хәрү һархла, нам хуучн вагона даңшлпн — саатул лһн болҗ байсана.

Кермн балһсар орад ирхлә, энд аһарин бийнь, йирт мжин өңгин бийнь оңдан: эврә, еөрхн, эңкр болҗ медг дв.

Маглин эрт эс хәрсн болхла, Ока ода, тнигхд Э1

178