күн болвас сәәнәр дуулҗ эс чаддг болв чигн, дуулхдан дурта болх зөвтә гиҗ би саннав.

— Юцгад тиим болхмби? — гиҗ Андрей чосндан со- ньмссн бәәдл һарһв.

— Айдҗа, би цәәлһҗ үзсв,— гиһәд, Ольда хоолан ясв.— Энчнь, күццдән болхла: «хөөч күн дууч, үкрч күн харалч» гиҗ келгддмн. Цуг аһрусдас хамгин номһн ги- снь, килнц уга гиснь хөн болдмн. Үкр мөргнә, өшәркнә. му заңтань бәәиә, шоодрална, ооляд зулна. Мөрн ишкл- нә, хазна, зәрмнь эзнәсн талдан кү дамнна, хуурмглна. Темән девснә, зууна, сальк өрәд геедрнә. Яман мөргнә, өшәркнә, хаша, овалһта өвс, катг давшад, үрәһәд, эзән уурлулна, зована. Хөн малд тиим әвд йовдл чигн, акад заң чигн төрүц уга. Чон көөхлә, хөн һарад зулна, бах- лурдв чигн, бийән, харсдг арһ уга. Чон дәврхлә, үкр хә- рүцнә, хәрү эргәд мөргнә. Мөрн ишкләд, чонин аминь хамхлна.

— Ха! Ха!!! — гиһәд Андрей бахтв.

— Э-э,— гинәв. Хөөнд болхла, юунд чигн хорлтанкү- ргдг арһ чигн, санан чигн мел уга. Цань уга сәәхн аһру- сн гиҗ хөөнә тускар малч әмтн келдмн. Хөөнәс бишңк аһрусд бийсән хәләҗәх, хәрүлҗәх улсин ур күргх йовд- лмуд һарһцхана. Нүл уга төләднь хөн малыг күн хара- хш. Хөөч күүнә седкл җөөлн, сәәхн үндстә. Тегәд чигн хөөч кун дуулхдан дурта, хөөчнрин кесгнь сән дуучнр чигн болцхана. «Хөөч күн дууч»,—гиҗ келдгин утхнь тер болҗана.

— Та дуулҗ чаддмт? — гиҗ Андрей улан чирәһәрн инәмсәд, үнәр сурҗахан, шоглҗахан эс медүлгч бәәдләр өвгн тал хәләв.

— Хәрнь минь иигҗ сурхч гиҗ санҗалав,— гиҗ Ольда инәв.— Чаддв. Нег үлү баһ цагтан кесг ду дуулҗ чаддг биләв. Болв чамд дуулҗ өгхәр седҗәнә гиҗ бичә саң, кукн...

Андрей элк хатад инәв.

9 Дочь Ольды

129 ^:

*— Юунднь инәнәч? Чаддв гисндий? Аль дуулж ми­гов гисндий? — гиһәд Ольда инәлһн угаһар сурв.

— «Дуулҗ өгшгов» гисндтн. юнгад гихлә, дуултя гиҗ би сурад угалхн танас,— гиһәд Андрей урдк кевәрн инәһә бәәнә.

Өвгн нимтр сахлан ясад, өкәрлгч, хөкрлгч нүдәрн кө- вүн тал хәләв.

— Баһ цагтан олн улс хурсн нәәрмүдт чигн, хүрмст чигн кесг ду, ут чигн, ахр чигн ду дуулҗ йовлав. Күүнә ялч улс тер цагт яһҗ бәәцхәсинь меддг арһ таднд уга- лмн. Бидн өр цәәтл нәәрт бәәв чигн, арһ уга, өрүнднь малд һарцхадг биләвдн. Өдрин дуусн кеер, малый ард йовчкад, сөөни дуусн нәәрт бәәлһнә учрнь юн бәәсинь тадн, баһчуд медцхәхл зөвтәт,— гиҗ келәд, өвгн өкәр- лгч нүдәрн көвүн тал хәләв.

— Баһ дүүвр насн...

— Баһ дүүвр насн гисн юмби? —гиҗ келәд «чи кү- ццднь келсн утач»,— гих дүрстәһәр өвгн невчк түдв.

— Баһ дүүвр насн гисн — биилхдән, дуулхдан дурта цаг,— гиҗ Андрей келв.

— Чи, көвүн, күццднь келҗәхшч. Чи күццднь кел,— гиһәд өвгн керсү хәләцәр инәмсв.

Нарнд гилвксн шатңха чирәһинь Андрей болһаҗ хәләһәд. «күццднь кел»,— гисинь эс медҗәх бәәдлһарһв.

— А, яһлав, медгдҗ өгхший? — гиҗ өвгн серглң өц- гтәһәр сурчкад, цааранднь келҗәнә:—Баһ күн яма- ран учрар биилхдән, дуулхдан дурта болдви? Терүгинь юңгад эс келнәч? Терүнә учрнь дурн, седкл алдлһн, ха- лун дурн... Дуриг дун дахдмн... Седкл туссн күүкдт сэ үзгдхәр, теднд таасгдхар бидн баһ цагтан, амрхан мар- тад, нөөрән дииләд, нәәрт дуулад, бииләд өр цәәлһдг биләвдн. Тадн чигн эс тиигцхәнт ода?—'Гиҗ Ольдан сурсн сурврт Андрейин зүркн будңһрсн болв. Андрейин дотраснь халун цуснь деврәд, толһаһинь дүүргәд» чирэ- һинь чингдүлҗ улалһв. Долдан көркхн чирә энүнә емннь улм тодрхаһар үзгдсн болв.

130

Андрей гүүнәр шуукрчкад, знд-тендән хәләв.

— Тер болҗана,— гиҗ невчк түдҗәһәд, өвгн келв:— Дурллһн, седкл алдлһн эс бәәхлә, дууллһн, бииллһн чи- гн уга болх зөвтә. Зуг мана баһин цагтк дурллһн одаһин баһчудпнлә дүнцүлгдҗ чадшгонь йирин ил болҗахгов. Ода цагин баһчуд» тадн, аль сансарн бәәцхәнәт. Мана баһнн цагт санаһарн нәәрлҗ байсх арһнь наншң угатя баһчудт хәтәр бәәсмн, ташр нег-негндән седклән тусха- сн күүкн-көвүн хойр бийсиннь санаһар хамцдг арһ уга болсар, кесгнь энлцхәдг бәәсмн...

Эврәннь баһиннь тускар эклсн тууҗан өвгн негл де- гтр умшҗах метәр түдвр угаһар келв. Өвгнә келҗәхтоо- тнь Андрейд инәдтә чигн, уйдврта чигн, болҗ медгднә, болв цуһар соньн болҗ соңсгдна. Өвгнә келсн тоот соньн болҗ медгдв чигн, Андрей эврән бийнь тиим бәәдлд те- сҗ чадшго болҗ: «тер цага баһчуд тиим бәәдлд яһад тесәд бәәһәд бәәцхәсмби?» — гиен уха дотран гүүлг- нә, келвртән авлгдсн бәәдлтә өвгнә олн хурняста чирә- һинь көвүн болһаҗ хәләнә, өвгнд энүнә санань зовна, терүгинь өвгн аңхрҗах бәәдл уга.

— Э-э, тиигҗ бидн йовцхасмн,— гиҗ утар татҗ ке- ләд, өвгн невчкн зуур тагчгрхла, Андрей энүнә тууҗинь иигәд төгсәлгхәр, цааранднь келүлшгоһар, әәтрүлхәр шиидв.

— Та ода дуулҗ чадхвт?— гиҗ Андрей шоглҗахан, аль үнәр сурҗахан медүллго сурад, инәмссн нүдәрн өв- гн тал хәләв.

— Чадхв! — гиҗ зөрц лавтрхаһар келәд, өвгн бас шоглҗахан, аль үнәр келҗәхән медүллго. бүрлзҗ инә* мссн нудәр Андрей тал хәләв.

— Альков, дуулхнтн? — гиҗ көвүн үнн кевәр сурҗах бәәдл һарһв.

— Чи нам үнәр сурҗавзач? — гиҗ өвгн келв.

— Үнәр,— гиҗ Андрей толһаһарн гекв.

Өвгн невчкн зуур, уха гүүлгсн болҗ тагчгрчкад, то- лһаһан зәәлв,

д* 131

— Уга, ода дуулшгов. Болшго. ^врәннь уүрин улсин өөр, кемр учр харһхла, дуулҗ болҗана. Ода учр угаһар, баахн чини өөр медәтә бийәрн яһҗ дуулхви? Бийим дуулулчкад, маңһдуртан чи үүрмүдтән келхч, тер келс- нчнь әмтәр дамҗад мини эмгнд күрх, тегәд эмгм намаг «эргү» гиҗ келәд, күүкдинм өөр чирәһим улалһх...

Өвгнә үгинь күцц келүллго Андрей үгдән орулхар адһв:

— Уга, тингҗ бичә сантн. Би күүнд келхшив, андһар өгнәв.

— Әрлһә,— гиһәд өвгн толһаһан зәәләд, дуулҗ өгсн уга. Көвүнә генн сурврар эн дуулхар эс седсн болв чи- гн, баһдан дуулҗ йовсн кесг дуудан дотран тодлв, те- днь толһаднь зервк орлдад, үгән келлдәд, эврә-эврә ай- смударн чики холд җиңнлдсн болад, өвгнд ухагүүлгүләд бәәв. Өңгрсн цагин олн зүсн бәәдл ууҗмд үлдсн будн мет Ольдан седклд төөнрв.

Энд-тендән холд, теегин ууҗм тал хәләһәд, хая-хая хоолан өвгн ясна. Тас ә һарл уга тагчгрсн, шог угаһар уга гүүлгҗәх бәәдл һарһсн өвгнә өңг Андрей оньһв. «Би буру кемәцтә үг келчксн болвзгов, эн өвгн өөлҗә- взә?» гиҗ дотран санад, өвгнд санань зовгч седкл Ан- дрейд орв. Энүнд ю келхән медҗ ядҗаһад, Андрей эклв: — Не би йовхмн кевтәв.

Ольда чочсн дүрсәр цәс гиҗ хәләчкәд:

— Не, менд йов, кукн,— гиһәд, һаран өгв.—Одашуу- дтан хәрхмчи, аль бас чигн хошмуд эргхмч?

— Бас чигн кесг хошмудт одх кергтәв,— гиҗ келәд, Андрей мотоцикл деерән мордҗ авад, гүүлгәд һарв.

Гүүһәд һарсн, дарунь харанас алдрсн мотоциклин моторин ә өвгнә седклд шурһад орҗ ирсн өңгрсн цагин туск ухаллһинь таслсн уга. Көк ноһата тегш һазрт та* гчкар делҗ идшлҗәх хөн талан үрвәд йовн йовҗ, Оль­да тодлвран цааранднь санв. «Борлда, Борис энүнәтөрл, йовсн биший, терүг эн дураҗ» гиҗ. нег үүрән өвГн тод- лад, мусхлзҗ инәмсв. Инәмсдг учрнь иим: Ольдан хот- 132

на өнчн көвүн энүнәс цөн насн ах Борлда күүнд заргдад. батрак болад, Әмтә гидг орс селәнд тавн җил көдләд нрхләрн: «Мини нерм ода Борлда биш, Борис»,— гиҗ келсмн. Хотна улс хуучнаһарн «Борлда» гиҗ дуудхла, тер экслә уурлдг, эсклә эс соңссн болад бәәдг бәәсмн. Төрл, таньл улснь энүнә эн халхинь эргү гиҗ келцхәдг болв чигн, Борлдаг төлҗәд, харһнҗ үкшго болад ирҗ гиҗ тоолцхадг билә. Юңгад гихлә, хавтхнь хоосн болв чигн, орс кел тер дасҗлмн. Орс келтә күн хар өдмгән кезәд чигн олҗ чадхмн... Ду дуул гихлә, «ча- ддгм эн» гисн бәәдлтәһәр, орс, экслә украинск ду дуулд- мн. Терүнә дуулсн дуунд юуна тускар келгдҗәхинь соң- сҗах улснь нурһлҗ эс медцхәсн бийснь, соньмсҗ чиңн- цхәдг бәәсмн.

Борлдан төрлмүднь энүгән «кү кехәр» седлдәд, энү- нд хадмуд хәәлдцхәв. Болв «хальмг йосан» мартен... на- ку-таку уга... чөклҗ сууҗ чаддго, «модн» келтә... хальм- гар биилҗ чигн, дуулҗ чигн чаддго... бурхнд шүтдго... гилдәд, кесг өөлтг һарһлдад, худ болдг улс олдлго зова- һад бәәв. Зәрмснь сән мөр унхар, ташр деернь ик хүрм идхәр седлдәд, угатя көвүнә төрлмүдин дууһинь таслц- хав. Эн хамгин тускар Борлда мел бийәрн эс соңссн болв чигн, үүрмүдиннь дамҗг үгмүдәр аңхрад, эврән бийәрн эврәннь өрк өңдәлһлһнә кергән күцәх седкл зүүв. Тегәд бийиннь чадсарн, бәәсн һольшган цугтнь һарһад, бий- иннь кирцәнд зоклцх дүңгә күүкдлә, эвнь харһсн цагт. зөрмгәр күүндәд, зөвән цәәлһдг болв. Нег күүкн энүнә үгәс үргәд, иам үг келҗ өгсн уга. Тернь хөөннь энунә хәләцәс нам зулһдг болв. Нег күүкнь: «Иим кергиг яһҗ күцәдгинь медәд угавчи?» гиҗ келәд, Борлдан чирәһинь цәс-цәс гисәр хәләҗәһәд, гүүһәд йовҗ одв. Күүкнә сед- клнь, терүнә келсн үгин утхнь Борлдад медгдв. «Зуг яа- хв, арһ уга,— гиж эн .санв,— тер күүкиг медҗ, кү кех зөвтә улснь мини тускар саак өөлтгән келцхәхмн>.

Иигәд, эн кергән көөлдәд, эврәннь дотрк седвәрән кевтнь илдкәд. седклин киләсән һооднь цәәлһҗ медүләд

133

зүткә йовж, нег күүкнлә Борлда амн үгән авлцв. Тернь күүнә герт бәәдг эк-эцк, һарлцсн ах-дү уга, һанц, өнчн Деләш гидг күүкн билә. «Ами үгән авлцсн» болв чигн, кергән цааранднь яһж күцәхән эдн медж чадлго, зөвәр уданд уутьрлдҗ зовҗатлнь, дигтә «хаана йосн хольврв».

Таңх теегин аһуд революции дольган ирәд, олн-әм- тиг серүлв. Улачудын мөрн цергүд теегин хаалһарйовл- дад бәәцхәв. Теднә зергләнд орцхатн,— гиҗ хальмгуд тал Ленинә илгәсн дуудвр өргн теегин альднь болв чигн күрч соңсгдв. Угатьнр, батракуд дундас эврә сән дурар кесг олн улс партизанок отрядмудын ханьд бичгдәд, йо- влдад бәәцхәв. Теднә тоод мана Борлда чигн одв. Улан Эргин, Элстин, Ремонтна алднд бүрдҗ йовх цергт Борл­да йовдиҗ гисн зәңг соңсгдад, цен сар болен цагт, ма- нахна әәмгин парвләнә һаза хойр мөр татсн тергн, до- лан-нәәмн мөртә улс генткн ирҗ буулдв.

— Борлда ирҗ!— Одта махлата! — гилдәд хотна улс шууглдв.

— Пулеметчикин ям зүүҗ!

— Борлдад хорсврта йовдл һарһсн баячудын шалв- рнь чиигтәрҗәдг болх...

— Келсн күүкндән Деләштән золһад, терүнә бәәсн гертнь Балдра Хулхачинд Борлда ирҗ,— гисн зәңг тер өдрин асхнднь әмтн зөөцхәв,— Намаг хәрү эргҗ иртл. күүким күмн кевтәһәр» бүрн-бүтнәр хадһл гиҗ Балдра Хулхачд эн закҗ болна,— гиҗ әмтн хоорндан күүндЦ' хәв...

Иигәд йовҗ одсн Борлда хөөннь дән төгсхлә, Сове­тик йосн батрхла, хәрҗ ирәд, Деләшән буулһад, шууга- та хүрм кеһәд, өрк-бүл болв. Баһдан тиим йовсн Борлда ода ямаран бәәнә? Ик хүвтә, амулң киштгә өвгн эмгн хойр гиҗ келх кергтә: нег көвүнь зоотехник, наадк кө- вүнь июфер болҗ көдлжәнә. Эднә өнр үрдүднь, Борл- дан ачнрнь, өслдҗәнә, школд орцхана.

Ольдан хуучн таньл улсас бас чигн кесгнь торс-торс гнсәр сананднь орцхана. Тиигҗ йовад. «Аһшин Ма* 134

нҗ...» «Әәдрхнә Манҗ...» сананднь орад, өвгнә седклиг сергәв. Манҗ гидгнь йосндан болхла «Аһшин» чигн биш. «Әәдрхнә» чигн биш, эннь Ямадан Манҗ болдмн. Чирә далдд энүг хулхач Манҗ гиҗ хотн-хошан улс келдмн. Эн талин әәмгүдәс, зәрмдән нам талин нутгудас чигн малмуд көөһәд, хулха кеҗ йовсмн. Тиигә бәәҗ, күүнә әәмгт бәргдәд, әвртәһәр гүвдүләд, нег күмсгән буулһул- смн. Тегәд энүг әмтн: хулхач Манҗ гисн деерән сольр Манҗ гидг билә. Терүнә хөөн эн әмтнәс малмуд кимд^ үнәр цуглулҗ авад» Аһш орулҗ хулдад, ик барш үзәд бәәв. Тегәд энүнд арсмч Манҗ гисн нерн немгдв.

Арсм кеһәд, Аһш орад бәәдг энүнд Аһшин Манҗ ги­сн нерн удл уга шиңгрв. Шин нерән таасад, энүгәрн эн нам бардм кедг билә. Тегәд әмтн шуд чирәднь энүг Аһ- шин Манҗ гицхәдг болцхав. Түрүн болҗ Аһш орад ирс- нәсн авн, «намаг аһшихн цуһар таньцхана»,— гиҗ эн көөрв.

— Әрлһич цааран,— гиһәд, зәрмснь инәлдхлә, эн ит- күлхәр седәд җе гитлән гөрнәдмн.

— Әрлһич гисн юн гидг үгви? Теңгр - бийим цокг. Мел үнәр келҗәнәв. Эс иткхлә, негнтн нанла хамдан йовад, Аһшд одад хәләтн. Тенд намаг цуһар: Манҗик! Манҗик! гилдәд бәәцхәнә.

Манҗин эн келсинь _хотнасн холд һарад уга харцһу улс нурһулҗ иткдмн. Аһш балһсна улс эврәннь базрт арсм кедг хальмгудыг «Манҗик» гиҗ йирин дуудцхад- гинь сәәтүр медцхәдг зәрм улс Манҗин эн келсинь соцс- сн бийснь, мусг инәчкәд, зөрц тагчг бәәцхәдмн. «Көө- рчл бәг, хаҗл бәг» гиҗ эдн санцхадмн.

«Аһшин Манҗ» болен нерәрн бардм кедг эн арсмдан амштад, Аһш орад йова бәәҗ, аш-сүүлднь үкн-үктлән мартшго һашута нег йовдлла харһв. Үкрмүдәсн негинь - алад, махинь гүүлгчкәд, дарукинь алхар базрас бойнь тал һархар седҗәтлнь, нег күн ирәд инәһәд:

— Менд, Манҗик! — гиҗәнә.

~~ Менд-менд! — гиһәд Маңҗ өмңәсңь марзаҗана.—

135

Үзҗәнч? Эн болҗана. Намаг эдн цуһар таньцхана,— гиҗ хаҗудан бас мах гүүлгҗәсн хальмг тал эн хәләв.

— Манҗнк друг, наарич, нуувчин керг бәәнә,— гиҗ одак күн онцлдхар седҗәхән медүлҗ, хумха хурһарн бий талан дуудҗ докъя өгв.

Манҗ түргн ишкдләр түгдрәд, терүн тал одв. Тернь арһул келҗәнә: «Нанд хулхан эд бәәнә. Кимдәс өгнәв, Тер чамд ик барш үзүлхнь лавта». Иим эд авад, урднь чигн арсм кеҗәсн Манҗ амрад одв, тегәд дегдрәддахад һарв.

Удл уга энүг дахулад, герүрн орад ирнә. Нүдн ир- мх хоорнд талдан хораһас хойр залу һарч ирәд, «менд, друг Манҗик!» гилдҗ инәмслдв. «Менд-менд!» —гиһәд Манҗ ормаҗ хәләв. «Не мөңгән цугтнь нааран һарһад тәвчк!» — гиҗ одак дахулҗ ирсн другнь аврлт уга нү- дәрн хәләв. «Эдән үзүл»,— гиһәд Манҗиг келм цацу, ардаснь негнь энүг гиҗгәрнь өггәд оркснд эн дөрв көл- дәд тусв. «Ним бәәҗлмн...— гиҗ Манҗ ода медв,—-җү- ульгуд».

Хавтхинь негҗәд, мөңгинь цугтнь авчкад, һараснь көтләд, харңһу хораһар дамҗулад, Манҗиг эдн талдан үүдәр түлкҗ һарһчкад, арднь хард гилгәд, үүдән хаач- кв. Уульнцд һарсан медсн Манҗ менд үлдсндән түрүн авгтан нам байрлв. Болв невчк сана авснаннь хөөн, хоо- срҗ одсн хавтхан дәкн-дәкн бәрҗ үзәд, элкнь күчтәһәр харлв, хоолнь хагсв.

Үмснә өңг һарсн чирәтә, зелисн нүдтә Манҗ нөкд талан гүүҗ ирнә.

— Каарч одув... хагсҗ одув...— гиҗ келәд. Манж асхрулҗ ууляд, хавтхасн киртә альчуран һарһҗ авад, нүдән арчад, мах хулдҗасн одак нөкдиннь өөр сууһад» бийдән учрсн зеткриг келҗ өгв.

— Ио яһлав, теңгр цокг! — гихәс наңь үг нөкднь ке- лҗәхш. Болв дотран эн тавлв: «Сән болв. Аһшин улс цуһар намаг таньна гиһәд көөрәд бәәдг эс билчи? Друг* чнь дошулад оркву? Уха сурһву? Амрвчи?..»

Эн йовдлын хөөн Маня; Аһшт оддган уурад, Ээдрх орҗ арсм ксдг болв. Тегәд эн удл уга бийдән «Әәдрхнә Манж» гиен нер учрав. Зүгәр эн нернь Манҗиг зетк- рнн улм күчтәләнь харһулв. «Ол эрген чон хавхд тор­ная,— гня; келгддгәр аремч Манҗ милицд бэргдэд, за- рһд тусв... Тиигҗ олн зүсн юм Ольда ухалҗатл, Андрей- ин машинә тоосн холҗв.

Мотоциклин моторин дүүгсн ә, чирә шавдҗ чикнд дуулен салькна шууган заагур Андрейин нүднд Ольда өвгн күүктәһән селҗ үзгдцхәсн болад йовна. Майин хо- йрдгч өдртнь эн хойр үзлцлә. Сөөни дуусн амрсн унтлһн угаһар Долдан тускар ухалад, нет үүриннь терт хонсн Андрей зөвәр башрдсн дүртәһәр күүкнлә мендллә. Өц- клдүркәрн болхла, күүкнә чирә невчк цәәсн, цегәрсн болҗ Андрейд медгдв. Долда урдкасн улм ярлзсн ти- ньгр дүрстәһәр «менд хонвт?» — гиҗ эврәннь ончта дуу- һарн келлә. Тер дунь ода чигн Андрейин чикнд сонсгд- сн болна. Сөөни дуусн маһдлгч, хувацагч'уха гүүлгәд эн хонв. Күүкнә ярлзсн дүр болн җөөлн хәләц йир невчкн болв чигн нәәлх седкл Андрейин уханд орулла.

Терүнә хөөн эднд харһҗ күүндх эв болад уга. Олн хурсн һазрт тас санмср угаһар хойр саамнҗ эдн зервк үзлцҗ геклдҗ мендлцхәлә, зуг хоорндан үг күүндх завнь чигн, учрнь чигн эднд харһад уга.

Хурдар гүүлгҗ йовх Андрейин өмн Кован Анҗан отар үзгдәд бәәв. Идүлҗ йовх хөөнә цаад бийднь баахн толһан ора деер нег күн сууна. «Анҗа эс болхий тер»,— гиҗ Андрей санв. Анҗад щидрәһә эн невчкн уурта бәә- нә, юнгад гихлә, энүнә келсәр «таниг ботаник гиҗ соң- слав»,—гиж, Долдад келәд, эн зөвәр уласн мөн. «Эрк- җән уга ирх керг эс харһсн болхла, би чам тал мел ир- хн уга биләв»,— гиҗ санн йовҗ, Андрей дарунь Анҗан өөр грәд буув.

— Андрей, менде! — гиҗ Анҗа зөвәр цәңнсн дууһар келәд,- чи һродан нааран ирвчи? —гиҗ сурв.

137

— Ольдан отарар орад һарув,—гиҗ Андрей арһул келв.

— Хөөндән Ольда бийнь йовжий?

— Бийнь,—гиҗ Андрей ахрар хәрү өгв.

— Ой. Ольда гихәс, үгин аюд келхәс, одахн би Оль- дала харһув, терүнә күүкнәннь тускар сурув...

Бийиннь тускар эн өвгн эс болх үг Ольдад келәд ор- ксн болвзго,— гиҗ санад, Андрей чочсн болад одв, тии- гчкәд уурнь күрв. «Ольдан күүкнә тускар намаг нам же гиһәд үкҗәнә гиҗ санҗавза энчн,—гиҗ Андрей ухалв.— Би тер күүкнә тускар энүнәс үг соңсхар нааран ирсми кевтә, шүд терүнә туск үг һарпад, яһҗахмб эячн?>...

— Та Ольдан мини тускар үг келәд орксн биш бол- ховт? — гиҗ Андрей невчк үргсн дүрстәһәр Анҗаг хә- ләв.

— Уга, чини тускар юм терүнд келен угавл. Күүкяь ямаран сурһуль төгсәсинь, күргн бәәх угаһинь сурув. Күүкн арвн класс төгсәлә гинә. цааранднь эврән дас- жана,— гив. Күргн бәәх-уган тускар «кемҗәнә»,—гиа

Анжан эн келҗәхинь эс оньглҗах дүрс һарһад, Ан­дрей тагчгар хаҗугшан, ууҗм тал хәләв.

«Аңхарг уга бәәдл һарһад, яһҗахмб эн»,— гиж дот- ран санад, өвгн невчк түдәд, көвүн тал хаҗуһаснь цәс- цәс гисәр хәләҗәһәд, келҗәсн үгән цааранднь йовулад, Андрейин сурснд хәрү өгсн болад, «оньглҗ соңс» гмх бәәдлтәһәр, зөвәр лавтрхаһар иигҗ келв:

— Чини тускар зах-зухинь медүләд, терүнд келв чм- гн юн болх билә? Чи юунас башрджахмчи? Теднә күү- кнд һолһгдх көвүн чи бишлхнчн... Нурһта-үзлтэ, сурһуль- та-медрлтә сәәхн көвүн терүнәс сүрддви? — гнһәд, эн мел үин седклән келжәх бәәдл һарһв.

Андрей хулмадад, иим үг соңсх санмср уга бәәсн- дән, ю келхән медж ядад, мәәмрәд, инәх чнгн бәәдл һа- рһад, евгн тал ормлзж хәләв. Минь ода эн өвгнд уурнь күрчәсн Андрейин зүркнь генткн девтсн болад. седк- лднь герл орсн болад одв. «Теднә күүкнд һолгдх кевүи 138

чи бишлхнчн» гисн үгмүд, гитарин ә метәр чикнднь күңк- нәд, ухаһинь бутхчулад бәәв. Болв эн «әмтәхн» седклән өвгнд медүлшгоһар, зүркнәннь йоралд бултулхар седв.

— Әрлһтн, Анҗа. Мини тускар тер Ольда өвгнд юм бичкә келтн. Би танас эрҗәнәв. Әрлһтн.

— Бәәтхәлә. Би юм келхшив. Санаһан бичә зова. Кемр кел гисн цагтчнь би күүндҗ чадхв.

Андрей зөвәр улаһад, инәмсв.

— Не одак көлнь хуһрсн хөөнтн үкҗ одву, акт кех- мби? — гиҗ Андрей сурв.

— Уга, үксн уга. Көлнь дерсләтә, ширләтә бәәнә. Гер деер үлдәчкләв. Мал болх бәәдлтә.

— Намийи? Не сән,— гичкәд, ю-бис күүндҗәһәд, мендлчкәд Андрей, мотоцикл деерән мордҗ авад, гүүл- гәд һарв.

«Эн көгшәд эврәннь ухаһан эс бәрүлсн болад бәә- нәв, болв дадмг кишв.а аңхрад бәәсн бәәҗлмн»,— гиҗ Андрей дотран инәмсв. «Теднә күүкнд һолгдх көвүн чи бишлхнчн...» гиҗ одак өвгнә келсн үг Андрейин толһад дәкн-дәкн хәрү орҗ ирәд бәәв. Эн үгин утхднь бахтх- ларн Андрей эврәннь җирһлд үзгдсн тоотыг цугтнь дот­ран дәкнәс ухална. «Эврәннь чинрән медл уга эндү һар- һад йовсн болвзгов» — гиҗ чикнднь шуугҗ йовх саль- кн дотр бийләрн эн үгцнә. Тиигҗ йовтлнь, седкләснь хөөһдгән уурсн Долдан хаҗуһар Боран күүкн Мара энүнә сананд орҗ ирчкәд, бәргдәд зогсад бәәв...

Бакланова Марина... Төгрг сарин янзта, хоовр чирә- тә, өргцр маңната, зөрц атхрулсн мел хар гиҗ келҗ болшго ахр үстә. Зервк үзхд хар. болһаһад хәләхлә, шарңху нүдтә өвцүһәрн уралан зүтксн болен урһцта, күүкд улстан дундын нурһта, дүүрн һарта, бат көлтә, шудрмг, сергЛң авцта эн күүкн совхозин күүкд дундан мел арһта гиснь болҗ ниднәһә эн совхозд ирсн Андре- йд тоолгдла.

Совхозин бухгалтерии—Бакланов Боран күүкн Ростов балһснд нег үвл бәәһәд ирлә. Тенд эн күүкн ю кеҗәсм-

139

би? Арвн класс төгсәчкәд, мединститутд орхар одла. Те- нд эцкиннь дү күүкнь, Маран һаһань заводт көдлдмн. Те- рүнд барадад, тер балһснд сурһульд бәәхд амр болх гнҗ эк-эцктәһән эн шиидсмн. Бол в институтд эн орҗ чаден уга. Энүг һаһань эврәннь көдлҗәх заводт орулхар седлә, орулҗ болхмн чигн билә, зуг Мара орҗ өгсн уга. Конторин көдлмшт сурһулин шин җил күртл эн орхар седлә, болв эвтә тиим көдлмш олдҗ өгл уга бәәв.

Школд орцхадг кенз күүкн көвүн хойрта, му биш таа- лта квартиртә, залунь чигн заводт өөдән разрядта кө- длмшч болҗ көдлдг, тегәд сән олврта, эдлврәр түрү уга- һар бәәдг, элгсг-садсг седклтә эңкр һаһань Ошла, дөч һарсн наста, көдлмшч өр-өвдгч авцта күүкд күн. Ик ба- лһснд бәәхәр тачасн ач күүкнәннь санаһинь тевчәд, энүг гертән үлдәлә. Тааста көдлмш олдв чигн, эс олдв чигн. сурһулин шин җил эклтл иигәд бәәҗәтхә, ардасн дөң авдг күүкн ацан болп гиҗәхш гиҗ һаһань сансмн.

Эдлвр-уушар чигн, кеерх хувцар чигн күцц тетквртә, эрүл-сәәхн цогцта, чидлнь улм урһҗ, бооҗҗах баахн күүкн өдр ирвәс ик балһсна күүкдин һазак бәәдлинь бийдән учраҗ авад, хаврин эрклү цецг кевтә герлтәд бәәв. Ач күүкнәннь төлҗлһ үзҗәх һаһань дотран бай- сна.

Иим-тиим_ кергәр, эсклә кинод, театрт Марата хам- дан йовсн цагтан, баахн көвүдин хурц хәләц ач күүкн талан тусдгияь Ошла оньһад, бас чигн тагчгар бахтна. Болв Маран бийнь делврҗәх чндлән хамаран кехв гих дүнгә бәәдл һарһад, энд-тендәһүр һарцхасн көвүдиг ав- лгч нүдәр, әвртә хурцар хәләдгинь темдглсн һаһань невчк саначрхдг болад ирв.

Хавр өөрдәд ирсн цагт Ошлан саначрхлһн улм икдв, юңгад гихлә, Мара, чидлнь үлүдсәр зовҗ телүркҗәх бәә- дл үзүләд, шуукрад, зәрмдән хама йовхан медүлл уга, ора күртл бииллдәнд, нәәрт гүүдг болв. Олн өрк-бүл бәәдг ик герин зәрм күүкд улсас хатханчгта үг чигн эн күүкнә тускар Ошлад соңсгддг болад ирв. «Тана күүкн 140

хойрдгч селгәнд көдлдг болвзго?..» «Тана күүкнә инәдн сөөнә мана лестниц дор тачкнад бәәв...» гисн үг- мүд дару-дарунь соңссн Ошлан седкл төвкнүн бәәд- гән уурв.

Менд. бүрн-бүтн деернь ямаран эвәр эн күүкиг эк- эцк талнь хәрүлдмби гисн төр Ошлан өмн босв. Көөсн бәәдлтәһәр новулхла, харм болна, өөлх, эк-эцкнь чигн, учринь медл уга, өөлцхәх мөн. Теҗгәр докъя өгәд, зәрм- дән сурһмҗин үг келхлә, күүкн аштаһар аңхрсн бәәдл үзүлхш. Тегәд нег дәкҗ күн угад Ошла иигҗ келв: «То- шхлсн көвүд заагт күүкн күн сагар, болһамҗтаһар бий- ән бәрдмн... Күүкн күүнә үрлһн түргн болдмн. Нег дә- кҗ күүкн күн самһа йовдл һарһхла, күүкн болдган уурдмн... Көвүдт таасгддг күүкн ухаһан гел уга бәәхлә, бийднь олзта болдмн...»

Эн үгмүд соңссн Мара ахр тоолвр зүүв. Эңкр һаһань эврәннь медсәрн әрүн седклин селвг өгчәхиңь эн мед- сн уга. Бийәрн аца кеһәд, көөһәд хәрүлхин докъя өгчә- нә гиҗ һаһаннь келсн үгин утхинь эн бийдән цәәлһв. Ош- лан өмнәс эн үг келсн уга. Эн күүкн үг эс келсн болв чигн, одак келгдснәс кергтәһинь бийдән тодлҗ авсн бо- лх гиҗ Ошла санв.

Хаврин эклцлә күүкн хәрҗ одла. «Нам сән болвш. Күүнә күүкн зеткрлә харһад одхла, ямаран гүрм»,— гиҗ һаһань ухалад, төвкнәд одв.

«Хәәкргсн» сәәхн хувцта Мара күүкн түрүн болҗ Андрейд үзгдхләрн, темдгтә нег шин одн теңгрт һарч ирсн болж энүнә оньг эзлсн мөн. Цаарандан бән бәәт- лән Андрей эн күүкнә тускар ю-бис медҗ: Бакланова Марина-комсомолк, юңгад гихлә, Комсомольск хургудт ирнә; әрк ирәд уга, күүнлә үгән авлцад уга күүкн; нидн намрас нааран Ростов балһснд производствд көдлҗ болна; эцкнь әркнч болв чигн, кергән меддг бухгалтер... Нидн намр производственн стаж уга болен учрар медин- ститутд орулҗ авгдсмн уга. Эн җилин намрар басл тер институтдан одхар. орҗ үзхәр седҗәдиҗ...

141

Андрейд эИ күүкйә тускар Медгдснь болад боәсиь тер.

Шишлд эс таньлдцхасн болв чигн, Комсомольск хур- гудт болн нань чигн учрар Мара боли Андрей хоорн- дан үзлцәд, нег-негән медцхәдг улсинәр, гекҗ мендл- цәд бәәцхәв. Тиигжәһәд, нег дәкҗ эн хойр Комсомольск хургин презндиумд шиидгдцхәв. Хургин ахлач болҗ Ма­ра суув, Андрей терүнә сегләтр болв. Негзавсртаһарде- рвн част болен хургт Мара зөвәр «шурутә> куүкн болж Андрейд тоолгдв, юңгад гихлә, зөргтә, шудрмг, келся үтмүднь мел эвтән тусцхасн болҗ медгднә.

Сегләтр болҗах бийднь үг келхләрн, эн куукн шуд <чи> гиһәд бәәснь Андрейд нег халхарн нам таасгдв, юцгад гихлә, «чи» гисн «өөрхн» боллһна темдг гиҗ эв бийдән тәәлв; наадк халхарн эннь Андрейд сән биш болж чигн медгдсн болна. Эннь Андрейиг бийинь эс кү- ндлгч, караглгч, бийрхгч седклин темдг болҗ тоолгдна.

Хургин хөөн әмтн тарад хәрцхәв. Андрей, эн күукиг гертнь күргх санан бийднь бәәв чигн, терүгән келл уга, эн күүкнә бийиннь седкл ямаранчн гиҗ шинҗлн йоаж, энүнлә хамдан һаза һарв.

Зунин асхн йир чилгр. Цеңкртсн тогтун теңгрт сар цәәж талвана, төгәлңгднь оддуд чирмлдцхәнә. Әрә мед- гдҗ киилжәх салькн теегин ууҗмас өвснә каңкнсн үнр авч ирнә. Уулънцд һарн* Мара: «Ой. яһсн сәәхн с* ви!> — гиж тачкнсн дууһарн келәд, теңгр өед халэ- һәд, хойр һаран деләд, нисн гиҗәх бәәдл һарһв. «01 яһсн сәәхи сөви!» — гиж давтж бовн йовҗ келәд, утар киилчкәд, үгән цааранднь уттхв. Ростов балһснд би! иннь үзсн, соңссн тоотасн, негл дегтр умшҗах метәр, түдвр угаһар эн келв. Энүнә келжәх уг соңсҗ, еөрнь һанцарн үлдсән Андрей медв. Эврә-эврәннь хаалһархәр- хәр йовж одцхасн наадк комсомольцнрин әнь энд-тенд сонсгдна, зуг бийснь үзгдцхәхш.

Тудвр угаһар угон келж йовх Мара болн терүнә ве­рив тагчг чиңнж йовх Андрей хойрин өмн узгдсн са- 142

дый өөр бәәх скамейк харһв. Мара угән урдк кевәрй келн йовҗ, эн скамейк тал шишлң ирҗ йовсн бәәдлтә- һәр, энүнд күрн бийәрн суув. Андрей чигн хажуднь суув. Күүкнә келҗәх ут келврмүдт ончта, соньн, темдггәюмн Андрейд олдхш, зуг энүнә түдвр угаһар үгән келж чад- лһнь соньн болҗ медгднә, «үгин нәәрүлтнь йир айта»,— гиҗ эн дотран темдглв. Нег юмна тускар эклсн келврәсн талдан келвр тал Андрейд мел медмҗән угаһар эн күүкн орҗ ирнә, «Бидн Ростовд...» гиҗ Маран келвр болһнь эклгднә.

Андрей хая-хая үг келхәр, юм сурхар седнә. болв күүкнә келҗәх үгд заг чигн, завср чигн һарч өгхш. Эврәннь һолыпган медүлх саната Андрей күүкнә хед­жах үгинь әвртә гидг оньгтаһар соңсҗах бәәдлтә сууна.

— Тең һолд оңһцар йовхла, ямаран айта!..

— Ростовск филармоньд оддг биләвдн...

— Зоопаркд оньдин шуугата. Амрхд йир таалта...

— Ботаническ саднь ямаран!..

— Бичкдүдин төмр хаалһд одув. «Малая Северо- Кавказская» гиҗ тер нерәдгднә...

Иигәд, шин келвр эклх болһндан Мара таалмҗта дууһан чаңһдулад, Андрей тал төгрг чирәһән эргүлж хәләхләнь, сарин герлд шүдднь цәәһәд одна, нүднәснь очн өсрсн болна. Эн дүрснь көвүнә зүркинь чочаһад, се- дклинь менрүләд, чинәһинь барад, цопГмахмудынь сал- далһҗ, кевтнь авлна.

Зөвәр уданар татгдцхасн олн зүсн келврмүдиннь сүү- ләр:

— Ой, яһсн сәәхн сөви! — гиҗ бас нег келәд, дүүвр- дҗәх өңгтәһәр олн одта теңгр тал хәләҗәһәд, Мара «ха- рҗахар» гисн бәәдлтәһәр, кезә, хамаһас, яһад нааран ирсинь болн нань чигн ю-бис Андрейәс сурад, энүнә ту­ск «зургинь» бийдән цәәлһҗ медҗ авб.

Андрейин келснәс институт төгсәсинь медчкәд:

— Хамг эовлцгасн холҗҗ кевтәмч. Ода уснд йовх

143

заһсн метәр бәәҗ чадхмч. Хүвтә күн! — гиж, Мара са- налдв.

Институтин хөөн Андрей нег җил көдлчксинь мед- чкәд:

— О, зөвәр көгшн специалист кевтәмч,—гиҗ шоглад- цәс-цәс хәләҗ эн инәв. Зүн һаран моһан толһан өңг һарһҗ, чирә талан өөрдхәд, часан сарин герлд эн хә- ләв.— Ой, хәрх, кергтә,— гиһәд өндс боев.

Тиигҗ эдн таньлдцхасн нидн зунин тер өдрәс авн эн хойр нег-негән дару-дарунь үзлцәд, хоорндан ю-бис күүндәд, нег-негнәннь седкл «чиңнүрдсн» бәәдлтәһәр бәәцхәлә.

Андрей эн күүкиг экн түрүн үзхдән «теңгрт шин Па­рен ончта одн» гиж. энүнә тускар дртран ухалсн кев- тән, седкл алдҗ таасла. Зүгәр «Маша сән болв чигн, мана бишлә» гисн орс келвр Андрейин тоолврт орж ирәд, седклинь зоваһад бәәв. Юңгад гихлә, негдвәр, эн күүкн намртан сурһульд йовҗ одхмн; хойрдвар, дегд деегүр хәләцтә, «цуһараһас үлүв» гих бәәдлтә; һурвдвар, нанд седклән тусхасн темдг аштаһар, ицҗ болмар эн үзүлхш гиҗ Андрей эн күүкнлә үзлцәд, салх болһндан сандг билә.

Эн күүкнә туск киләсән зүркндән тееһәд» Андрей зәрмдән салдаҗ җөөлрәд, зәрмдән чаңһрсн болад» эңү- нә туст өдрмуд нег-негнләрн әдл болен болҗ өңгрҗәсн цагт, генткн совхозин Комсомольск хург кегдв. Эн хург Григорий Зайченковиг совхозин Комсомольск бюрон сег- ләтрәс сулдхв. Тернь көдлмшч комитетин ахлач болхм- җн. Комсомольск бюрон сегләтрт Марина Бакланова шиидгдв. Мара эн җил сурһульд йовшгоҗн. Андрейд эс күләгдҗәсн, генткн болс эн йовдл энүнә зүркиг зүүһәр чочаҗ хатхсн болҗ медгдв: шин шиидгдсн сегләтр ху- ргин туршарт Андрей тал төвлҗ нег чигн хэләсн уга» ташр хургин сүүләр үг келхләрн негл дәрвкҗәх залин өңгтә болҗ Андрейд эн сангдв. Генткн парас алдрад, теңгр тал нисәд һарч одсн шовун метәр, Мара күүкн 144

Заагрҗ бийәснь холҗсй болж Андрейд медгдлә... Ойц эврә седклән бултулҗ чаддг Андрей, цаарандан кесг үзлцҗ, терүнлә күүндсн бийнь, дотран юн болҗахинь медүлл уга бәәһәд бәәлә.

Иим седклтәһәр эн күүкнәс җиирәд цөкрсн Андрей, үвлин туршарт гейүрҗәһәд, талдан күүкнлә, Долдала таньлдҗ, терүнд седкл алдла...

Эрлзсн хурдн мотоцикл деер, чикнд дуулсн салькнд толһаднь орҗ ирсн Маран туск тодлвриг седкләсн кө- өҗ әрлһәд, Андрей бийиннь меддг дуудас түрүн харһ- синь авад, чадсарн дуулад, чееҗдән сальк орулад, Дол- дан туск седклән дотран таалв.

XI бөлг

Саглрсн эвтәкн цогцта Долда күүкн майин Нег шинд Андрейлә күүндҗәсинь, суусинь, биилҗәсинь, инәҗә- синь Мдра күүкн бас үзлә. Ямаран нүдәр эдн хоорндан хәләлдҗәсинь цугтнь этүдәр, болһаҗ шинҗлгч нүдәр үзсн Маран зүркнь буднһрсн болад одла. Уурнь күрәд, хорнь буслад, чееҗинь бүтәлә, эн яахан чигн медж. ядад, эрчмнәд бәәлә. Тер өдрәс авн, Маран седкл төв- кнәд уга. Андрей болн Дблда энүнә нүднд өдртнь чигн, сөөднь чигн — оньдин үзгдцхәсн болна. Яахмн билә: Марад мел төрүц эс күләгдҗәсн, сананднь мел төрүц эс орҗасн эн йовдл генткн үзгдвшн.

Совхозин күүкд дуңдан эркн сәәхнь бив,— гиҗ бийнь ицсн, зәрм көвүдт чигн тиигҗ тоолгддг Марад өндр нурһта, ярһта цогцта, утулң чирәтә, һольшг авцта номһн авгта Андрей таасгдла. Бийнь чигн Андрейд лавта таа- сгдсн болхв гиҗ эврәннь сәәхнд нәәлсн күүкн ицәд, тер көвүн удл уга зәңг орулх; седклән илдәҗ келх,— гиҗ Мара ниднәс нааран күләҗәлә. Комсомольск бюрон сегләтрт шиидгдснә хөөн, күүкнэ эн ицгнь улм батрсмн.

Ю Дочь Ольды

145

Сурһульд йовлһан хОорай сааһад. энд көдлмшт орлһн- днь чигн эн ицгиь болн эн көвүг алдад, гееһәд оркҗв,— гиҗ саначрхлһнь нөкцл болен бәәдлтә.

«Би цупарн өөгдҗәхмби? Тер Долда нанас юуһарн үлүви?» — гисн сурвр Марад амр өгл уга бәәв. Эврәннь хорадан һанцхарн бәәхләрн, энүнә тускар санхларн, Ма­ра шифоньерән секәд, модын мел сүл янзар уйгдцхасн сәәхн платьсән цугтнь селҗ өмсәд, трюмон өмн зогсад, эргәд-дуһрад, бийән цуг халхаснь хәләнә. Күзүнь чигн. хойр көлнь чигн, ээмнь чигн ө уга, тошисн гилгр, сәәхн. «Ямаран өөлтг нанас тер олсмби? — гиҗ эн саналдна,— Үнәртнь келхд, тер чигн көркхн цогцта күүкн,—гиҗ Долдан тускар эн ухална.— Болв нанла тер деңцҗ чадш- го, минилә әдл хувцн чигн терүнд уга...»

Бийиннь зүркни төрт харшлт болх әәмшг үзүлҗәх Долдан туск ухаллһн Маринә седкләс хөөһдгән уурв. Арвдгч класс төгсксн эн күүкн сән дурар совхозд ирж экн көдлдг болснас нааран һурвн җил өңгрв. Эн цагии эргцд саальчнрин бригадт чигн, сакманщик болад чигн, клубин заведующ болад чигн, тракторн бригадт көдл- мшин то келһәр чигн, эрдни-ишинхалхарчигн,өвсхурал- һна бригадт шаңһч, хот-кеһәч болад чигн Долда көдлҗ йовла.

Нидн хавр энд боднцг тәрлһнә туск төр эн босхла- боднцгин бригад совхозд бүрдәхәр седхлә, арһ олдхмн гиж, эн күүкн зүтклә. Болв тер санань совхозин һардач- нрин халхас дөңнлт авсн уга. Боднцгин туск төрән До­лда эн җилин хавр шинәс босхв. Комсомольск органи- зац эн седклинь дөңнәд, терүнд нөкд болв. Квдлмшч ко­митет чигн дөңнв... Долдан көдлмшин хаалһд хаҗһр юмн бәәх болх медгдхш: Хәрнь нам «седвәрт күүкн» гиж Долдан тускар зәрм улсин келдг үг шидрәһә соңсг- ддг болв. Минь эн «седвәртә» гисн нернд Андрей авлг- дҗ йовдг болхий? — гиж. Мара негт түдҗ ухалчкад, эн төр талан дәкн-дәкн хәрү эргәд, саналдад бәәв.

Иим йовдл бийдм үзүлхичнь эртәр медсн болхнь, са-

146

пснчнь доцнх биш, саальчнрин бригадт чамаг илгәчкәд, тендәс һарһл уга, дөч күртлчнь бәәлһх биләв. Мел лав- та тер «седвәртә» гисн нерн эн кишван тоомсринь өөд- лүлж йовх бәәдлтә... Айдҗа, «седвәртә» гисн нерн чамд яһж шпцгрдпшь үзүлҗ болх. Саальчнр күртҗәхш. Чи тенд одҗ, «седвәрн» үзүлхмч. Нанас цухрсн Андрей чамас чпгн цухрх. Айдҗа!— гиһәд, Мара тагчгар эрчм- нәд бәәв.

Андренәс хаһцх гисн тоолвр энүнд амр өгл уга, энүнә ухаһннь, хутхлдулад, оньдин аралдулад_с оньдин санал- дулад бәәнә...

Саальчнр совхозд лавта эс күртҗәлә. Эн көдлмшт нлгәх улсиг комсомоле күүкд дундас олҗ үзхм гисн партбюрон заавр чигн бәәсмн. Тегәд эднә списк кехләрн, Долдаг чигн терүнд орулҗ биччкәд, Мара Комсомольск бюро хурав. Бюрон членд дөрвн фермин Комсомольск организацсин сегләтрмүд, тер тоод Долдан көдлдг һу- рвдгч фермин Комсомольск организации сегләтр Муслин Макар бас бәәсмн. Бюрон долан чледәс тавнь бәәнә, те- гэд бюрод дуудгдцхасн улс ирх'лэ, засеДань эклв. Чи- рәнь хумхлтад. невчк өвәрц өңгтә болҗ зәрмстнь медгд- сн Мара босад, заседань секв.

— Мана эндрк заседаньд хәләгдх негл төр бәәнә. Иир ик чинртә төр,— гиҗ эврәннь темдгтә дууһарн, ча- ддг эвтә келәрн Мара эклв.

Бюрон члед, Макарас бишңкнь, эн төриг медцхәдг билә, юңгад гихлә, Мара тедниг эртәснь эн төрлә ши- шлң таньлдулсмн. Тегәд «йир ик чинртә төр» гихлә, Ма­кар болһаҗ хәләһәд, оньглҗ соңсхар белдв, наадкснь санамр, төвкнүн бәәдлтә сууцхана.

— Саальчнрин бригадт күн эс күртҗәх учрар» көдлмшнь татуһар йовҗ йовна. Терүг ууруллһнд мана комсомолксин орлцлһн икәр керглгдҗәнә. Тер көдлмшт йовулх үүрмүдин список,—гичкәд, бюрон сегләтр һар- тан бәәсн цаас хәләһәд, илгәхәр темдглгдсн улсин нер- динь дуудҗ умшв,

147

10*

Йовулҗах улс дунД эйрәнйь йер соңссн Долда, Згдс гиҗ чочад, «акадар хаплгдн гиҗәх төр Оолҗахмоиэннь» гиҗ хамгин түрүнд санв. сжүнә дотр Оийәснь цумвд һарсн халун цусн хурдар чирәднь ирәд, суццдинь чин- гдүләд, луг-луг гисәр цокв. 1егәд цаарандан Марина амнас һарчах үг ОолПнь толПаднь ирҗ тусҗах чолун мет болҗ Долдад медгдв. «Акадар хаплгдн гиҗәх төр болҗахмби эпнь?» гисн сурвр Долдан седклд дәкн-дәкн босад, зүркнәснь хагдад парч одн гипәд бәәв. Ьолв «дисциплина», «приличие» гидг үгмүдин күчн күүкнә зүркнлә ноолдад, сегләтрин үгин төгслтинь күләлпәд бәәв. ,

с,пискд нернь дуудГдцхасн наадк күүкд тал Долда хая-хая хәләнә. Теднә чирәснь төвкнүн бәәцхәх болҗ медгдцхәнә. Ьуру гих учр теднд уга чигн биз. Тедн бин- снь саальчнр оолхдан дурта чигн биз. Саальчин көдлмш гисн цааҗллһн биш. «Ьи эврән чигн хойр җил хооранд саальч болҗ көдлләв. Ьи эврәннь сән дурар тер көдл- мшт одлав,— гиҗ Долда ухалв.— Би тендәс эврән зулҗ һарсн угав. Клубин заведуют болх күн- кергтә болла. Тер көдлмшт йовх кергтә гицхәлә. Комсомольск бюрон шиидврәс иштә тер көдлмштнь одлав. Юңгад гихлә, тер -шиидвр чик гиҗ тооллав. Хооран цухрх учр уга била. Тенд нег җил шахуд көдлчксн цагтм, тракторы бригадт көдлмшин тооч болх күн эс күртлә. Намаг тер көдлмшт илгәцхәлә. Ьи дун утапар одлав. Тер кергин чинр икгиҗ эврән чигн тооллав...

...Өдрин туршарт кеер тәрәнә көдлмшт чидҗ чадшго, көкүл нилх күүкдтә гергнд клубин көдлмш даалпгдла. Тернь йирдән чик билә. Саальч болҗ көдлхәс ода чигн зулҗахшив. Тер мини медчксн көдлмш...

...Зуг ода кеҗәх көдлмшм ик чиңртә. Мал өскдг мана совхозин тенге мет элвг теегт боднлг урпаҗ лавта бо« лхиг, терүг дахулад нань чигн олн зүсн теме урһаҗ болхиг үзүлхәр, тедниг делгрүллһнә хаалһ татҗ үзхәр седҗәнәв. Саальчнрин бригадын көдлмш нанар дутшго.

148

Тенд көдлх күүкд олдхл мөн...» — гиж ухалн бәәҗ, са- налпял. Долда өөпк күүкдән зеовк эогулҗ хәләв.

Уолнь төпүц хаһлгдад уга эмнг һазпт, ямапа.н чигн темен үпһяглҗ үзулгдәд үга һязот боднцг тәпж упһал- һн хөөчән йнп ик чинптә болх гиж Долда сянв. Олзлгдл уга кевтх дала болен һазот бултж бәәх зооо илдклһнэ хаалһ татж болх гиҗ дотран сэнҗасн эвоәннь тоолвран Долгта эн бюпод келхәо седҗәхш. Ухань бооҗад уга, «толһадан салькта» эн генн куукн Мара теоуг эс медсн деепән «мүуха ик еаната элмовч» гиҗ айстан келәд, се- дклд дав-зуурин хорсво чигн орулад оркх мөн.

Яһдг боп.в чигн, бийиннь туст хаҗһр болн гиҗәх эн шиидвот эс багтхнн арһ хәәҗ Долда сууна. Намотан, боднпгин упһцин ашнь медгдснл хөөн. ямаран чигн кө- длмшт олнав.— гиҗ иткулхәо Долд-а' белдв.

— Кенд ямаран сурвр бәәнә? — гиҗ Мара эврәннь үгән төгсәв.

Бюоод бәәх улс, нүүхлдәд, нег-негән хәләлдәд, нев- , чкн зүчп тагчгов.

— Суох уг нанд'бээнэ.— гиж Долда оомасн боев.— Эн йлвулжах үлсла уоласнь юнгад эс күунцсмтә? — гив:

Маринә нуднь гилвкәд, сәәхн халхта чирәнь улаһад одв.

— Чамас бишпкләнь цуһаралань күундләвпн. Чиэо- тәо бәпгдж өгсн угач,— гиҗ Доллан чипәһинь чикрр төвлҗ хәләл уга сегләтр келв.— Чи супһүльта кунч. эо- тәснь күүндлһн угаһар чигн эврән медхч,— гиҗ сан- лавдн.

— Мини ардм букл бпигапын улс бәанәлхн. Телн яахмби? — гиж Долда, хутхлдҗах седклән бәрәд, төвшү- НӘр, Һлттнпгап сүпв.

— БпигЯДИП бопх КУН эс олпх билү? Оллх.— ГИЖ «энчн кепгтә үчо биш» гих бәәллтәһәр, ахрар Мара ке- ләд.— нянь криц сүпво бәәнә? — гив.

Маоинә җөөлн эрклү арста чиоәнь, сәәхн на'днь гер- лтә болв чигн, хәләцнь цааһан киитн, эсклә киитрҗодсн

149

болҗ пег агчмд Долдад сангдад, «урдкасн акад бәәдл- тә болсм энчн» гисн тоолвр терүнд орулв, болв эн тоо- лврнь Долдан седкләс дарунь әрлҗ геедрв.

Саальчнрин бригадт көдлхд йовҗах наадк күүк- дәс эәрмнь цөн сурврмуд кецхәв. Саальчнрин бәәх гернь, ор-дернь ямаранинь, кезәһәс авн тенд одҗ, эклҗ көдлх кергтәһинь, үкр саадг электроаппарат кезә учрагдн ги- җәхинь тедн сурцхав, зуг саальч болхас цухрҗах бәәд- лтә үг теднәс соцсгдсн уга. Эднә сурврмудт хәрү өгчәх Маринә дунь чигн, дүрснь чигн» хәләцнь чигн тас оңг- дан. Үгмүднь чигн авлгч >көөлн болҗ Долдад шинҗ- лгдв.

«Болв намаг һазалх, нанд дурго болх, мини туст киитн хәләц һарһх учр энүнд угалмн. Тиим болв чигн ним акад бәәдл мини туст юңгад эн һарһҗахмби?»—ги­сн тоолвртнь тәәлвр олдҗ өгл уга Долдаг тенүләд, ал- ңтрулад бәәв.— «Аль би бийм энүнә хәләцин, энүнә бәә- длин тускар эндүрҗәдг болхий?» гиҗ алмацад, бийән күүкн аадрулхар, иткүлхәр седнә.

Иигҗ санн бәәҗ, Марат дәкн-дәкн оньһҗ эн хәлә- нә. Җирһлин хаалһ медәд угадан, күцәд зөвтә кергәнэс меддг төләдән, мини кеҗәх көдлмшин хөөткинь, терү- нә цаарандк чинринь эс медҗәх төләдән эн генн баахн күүкн эндү йовдл һарһҗавза гисн чигн тоолвр Долдад орна. Тегәд Марат хармнх, энүнд санань зовх дурн сед- клднь зәрмдән торс гисәр зервк орҗ ирәд, дарунь хәрү һарна.

— Сурврмуд уга болхла, кен үг келхәр седҗәнә?— гиж сегләтр сурв.

Долда бийинпь туст эн төриг сегләтрин келсәр хаһл- лһн буру гиж босхар седҗәнә. Зуг әмтн ю келхинь чиң- нжәһәд босхар белдҗәнә. Долда бийдән даалһсн көдл- мшәс нухргч үг урднь кезәд чигн келҗ үзәд уга билә, болв ода келх зөв учр бийднь бәәхнь энүнд лавта мед- гджонә.

Тракторист Муслин Макар, һурвдгч фермин комсо-

150

молъск организации сегләтр, өндр нурһта, хатмл цогцта, ут нәрхн күзүтә хар көвүн үг сурад, хоолан ясад босв, Хойп ут һаран хамаран кехән эс меджәх бәәдлтә эн. энд-тендән хәләһәд, хойо ик көлән селҗ тәвәд, нәәхл- жәһәд, уданар татад, үгин сәәнинь хәәһәд, зөвәр көлрн бәәж келжәнә.

— Эн төр йирдән ик чинотә төр.. Комсомольск бюоо йирдән чик керг кежәнә. Бюро илгәҗәхлә, мана комсо­молке йовцхах зөвтә. Эннь медгджәнә.

Мана фермәс үр Натра Долдаг йовулхин тускнь не- вчк хажһр гиҗ санжанав. Мана бюрон сегләтр үр Бак­ланова нанла кеер генткн харһад, Натра Долдаг бю- род илгәтхә гилә. Тер даалһвринь би күцәләв. Долда юңгад дуудгдҗахинь мана сегләтр нанд келсн уга билә, би чигн меджәсң угав.

Болв үр Натра Долдала мана сегләтр экнәоә эс күү- ндснь нанд ода үүнд йиппән медгдв. Эн хаҗһо бочжа­на гиҗ би ухалҗанав. Юнгад гихлә, эн күүкнә һаод- жах боднцгин бригадын көдлмш зөвәр ик чинотә гиж мана фермин улс. келпхәнә. Эн тускинь би чигн йиодән меджәнәв. Боднцгин бригадыг Долда йирдән сәәнәр бүрдәлә. Тер бригадт көдлҗәх улс цугтан күүкд улс. Уга, би эндүрҗәнәв. Тедн нурһлҗ, йирдән, күүкд, икң- кнь комсомолке.

Хәрнь тегәд, күүкд улсин заң ямаран болдгинь та- дн, йирдән, меднәт. Күүкд улс гидгтн кемрҗән дурнь күрәд, зүткхләрн, тракторас даву күчтә. Дур уга болх- ларн, му заңган һарһхларн, тедн ямаран әәмшгтәһинь тадн эврән йирдән медцхәдг болхт...

Көвүдәс негнь пиш хаһрад инәв. Инәдән әрә гиҗ бәржәсн наадкснь чигн мүсхлзпхав. Тегәд бюоод бэә- цхәсн улс пуһар сергцхәсн болад одцхав. Зуг һанцхн До­лда шултнһү бәәдлән бийдән хадһлж үлдв. Макар «ин- әх ю келләв» гих бәәдлтәһәр, цугтнь эргүлж хәләҗәһәд, үгән цааранднь келв:

— Кемр теднә бригадиринь тагчгар талдан көдлмшт

151

йовулчкхла, тер күүкд улс, йирдән, тарад гүүлдҗ чигн одцхах мөн. Би тиигҗ ода ухалҗанав. Боднцг гидгти йирпән наадна төр биш...

Үгән төгсәжәхән, аль эс төгсәҗәхән медулл уга, Ма­као невчк түджәһәд, Мара тал гилс хәләчкәд, ормдан суув.

— «Ииодән-йирдән» гиҗ-гичкәд, үр Муслин ямаоан тодпха селвг келҗәхнь медгдсн уга,— гиҗ цумцхсн дүртәһәр Мара темдглв. Көвүдин зәрмснь инәлдв.

— Эс медгдх чигн, инәлдх чигн юмй Макарин келснд уга,—гиҗ Долда арһул келв, болв тернь цуһараднь то- дрхаһао соңсгдв.

— Айдҗатн. Бюоо танд үг өгәд уга,—гиҗ сегләтр әвртә йосохкг авгтаһар темдглв.

— Мини келснд эс медгдҗәх үг бәәхлә, би, йирдән, бас чигн давтж ' чадхв,— гиҗ Макар орлцв,—Йирдән, ахрар келхлә, Долдаг эн көдлмшәснь квндәхмн биш гиж, би ухалжанав.

— Бюоон член яһҗахмчи? — гиҗ гүн ухата бәәдл зүусн чиоәһәрн Мара инәмсәд» бюроң наадк чледиг эргштж хәләв.

Маринә келсн үгд Макарин бәәдл оңдаосн уга. Эн эвоәннь йиринә төвкнүн дүртәһән бәәнә. «Намаг сурдә* хәр седлһн керг уга көдлмш» гихәр седҗәх бәәдлтәһәр Макар бас нег давтҗ келв:

— Долдаг эн көдлмштнь үлдәхмн гиҗәнәв.

— Бюоон член үр Муслин тогтур угаһар бийән бәр- жәнә,— гиж герчлгч чигн, наадксан энүн тал тукогччигн айсар Мара келәд,—бас үг келхәр седҗәх кен бәәнә?- гиҗ супв.

— Натра Долда бийнь ямаран саната бәәхинь,бийнь буру гиҗәх, аль угаһинь соңсх кергтә,— гиҗ көвүдәсне- гнь келв,

— Тиигх кергтә,—гиж бюрон наадк чледнь чигн ке- лцхәв.

— Келтхәл. Буйн болтха...—гиҗ Мара залхурсн өн-

152

гтәһәр, доран нүүхлж, Долда тал гилс гичкәд, хойр сээ- хн һарарн стол деерк цаасдан хүмҗ чиклсн болад, өм- нән хәләв.

— Макарин келен деер немж келх үг нанд уга. Ма­карин келен чик гиж би санҗанав,— гиҗ Долда өндс бо- сҗ келчкәд, хәрү суув.

— Не медгджәнә. Бюрон уханд үр Натра Долда ба- гтшгоһар седҗәнә. Болв хәләҗәй,— гиҗ саак герчлгч, тукргч, сүрәдгч докъятаһар Мар'а келәд, нөкднрән эр- гүлҗ хәләв.

— Эн төрин туст һурвдгч фермин комсомольцнр бу­ру йовдл һарһҗана...— гиҗ бюрон чледин негнь эврэннь үгән экләд, Долдаг чигн, Макариг чигн шалһв.

Цаарандан 'энүнә дару босен тоотнь цуһар чигн мел тиим аютаһар, тиим авцтаһар келәд бәәцхәв. Мара дий- лҗәх дүртә сууна.

Бюрон член болгч Макарт шалһана икнь күртжәнә» болв эн эс сүрдҗәх бәәдлтә, бийиннь нер үгдән орулен күн болһн тал гилс гисәр хәләчкәд, хоолан ясад, сжел- җл бәәтн» гихәр седжәх дүртә тагчк сууна. Зэрмдэн эн инән гиҗәх чигн дүрстә болҗ медгднә.

— Бюрон член биш күн үг келҗ чадхмба? — гиҗ саальчнрин бригадт йлгәгдҗәх комсомолке дуңдас ах- рхн күзүтә бүдүн хар күүкн босад, зөрмг авцтаһар сур в.

— Буйн болтха, келтн,— гиҗ Мара һольшг бәәдл- тәһәр келв.

— Бидн талдан фермин улс болв чигн, эн күүкиг сәәнәнр меднәвдн,— гиж Долда тал бүдүн хар күүкн хэ- лэв.— Ай энтн урднь саальч болж көдлж йовен күүкнлә. Хәрнь тегәд, саальчин көдлмшәс эн күүкн эс әәжәхнь маднд медгджәнәлә. Эн күүкнә ода кеҗәх көдлмшин тускар мана фермин улс бас чигн медцхэнэ. Эднэ бри- гадын тәрсн боднцг йосндан уоһхла, манахнд чигн кү- ртх, манахнд тер үлгүр чигн болх гиж бидн санҗанав- дн. Хэрнь...

163

— Боднцгин чинрин тускар үүнд келгдҗәхш,—гиҗ дамбрлхар седжәх авгтаһар Мара инәмсв.

Үг келжәсн күүкн тотхж тагчград, Маран келсиг соңсад, невчк мәәмржәһәд, цааранднь келҗәнә:

— Айджа, күүкн. Би чамд үргмһә арвн долатл би- швлә. Үрән һарһад, үргдгән уурсн, хөрн зурһа күрсн бе- рвлә...

Өөрк күукднь этүдәр нег-негән хәләлдҗ, тагчгар башодцхав. Көвүд толһаһан өндәлһҗ, талваҗ марзал- дцхав, зәрмнь пиш хаһрлдҗ инәлдв. Маран минчхр чирәһәс ур һарчах болҗ медгдв. Эдниг зөрмгәр эргүлҗ хәлән бәәж, бер үгән келә бәәнә:

— Боднцгин бригадын толһачинь генткәр авад, та- лдан көдлмшт илгәчкхлә, тер эврә сән дурарн цуглрцха- сн күүкд улснь тарҗ одн гижәнә,— гиҗ эн комсоргнь келҗәнәлмә,— гиҗ Макар тал эн хәләв.— Терүгинь бас чигн медх кергтәлмә. Манла йовхларн энтн энгин саа- льч болад хуурхмла. Тендән бәәхләрн- энтн бүкл брига­дын толһачлма.

Хаврин туршарт трудиться кечксн күүкиг тер көдл- мшәснь зәәлүлхәр седлдәд, юңгад генүләд бәәнәтә. Тоо- зогсжаһад, бер адһм угаһар ормдан суув.

лхнтна,— гичкәд, цуһаран чирә хәләһәд, невчк тагчг

Эн бернн цевр зүркин әрүн үгд ханн-байрлсн Долда седкләр уйдад, уульн гиһәд, әрә торчана. Маран һарһ- җах йовдлд һундлһна нульмсн һарч ирәд, тееглгдҗ зог- ссн болад, зоваһад бәәв. Болв бийнь дотран юн болҗа- хинь әмтнд эс медүлхин арһинь хәәһәд, Долда бийән һартан авч чадв.

—Эн төпәп куундвр төгсв.— гиж Мара товчлгч үгән эклв.— Комсомолке цугтан. Натра Долдаһас бишңкнь мел цугтан, мана бюпон селвгәр тер хоцрҗах участкд көллхәо ик дурмштаһао йовҗацхана. Эн кергт негдгч, хойрдгч болн дөрвдгч фермсин Комсомольск организац- син сегләтрмүд сәәнәр үүлдцхәҗ гиж темдглх кергтә, юңгад гихлә...

154

— Чи< апдҗа! — гиж Макарин генткн чаңһар хәәк- рснд терзин шилмүд җиннцхәсн болад одцхав,— Чи, айджа! — гнж келәд, өндс боссн Макарин чирә нег мө- слгч бәәдл зүүв.

Үүрмүдтән Макар номһн заңта, җөөлн авцта, төв- шүн көвүн болҗ тоолгддмн. Энүг иигҗ уурлҗасинь ур- днь үзсн күн эн улс дунд уга билә, тегәд эдн цуһар алң болсар энүн тал хәләлдв.

Маран чирә хумхлтад одв: «Мини дотрк ухаг эн аңхрад орксн болхий» гисн тоолвр хатханчг кевтә зүр- кнднь генткн шигдсн болад, лугшулад бәәв. Макарин уурта бәәдләс сүрдсн эн, невчкн зуур яахан чигн медҗ ядад, тенәд, мәәмрәд бәәв. Долдан седкл тогтнад, үүм- әнь тәвгдәд, дотр бийнь талвасн болад одв.

— Саальчнр болх күүкд олҗ ас гисн даалһвр чи нанд өглчи? — гисн Макарин сурвр Маран экнд хадг- дҗ, хоңх метәр җиңнв.

Мара тагчгар өмнәснь хәләҗәнә.

— Тиим даалһвр чи нанд йирдән өгсн угач. Тиим даалһвр нанд өггдсн болхла, би йирдән негн биш, һур- вн-дөрвн күүк авч ирх биләв. Долдаг илгә гиләч. Би йирдән учринь медҗәсн угав. Юңгад наар гижәхән чи нанд келсн угач. Тегәд би юңгад гемтә болҗахмби?...

Бийиннь дотр ухаг Макар эс медҗәхнь Марад ме- дгдв, тегәд күүкн невчк сана авад, хәрү өгхәр шиидв:

— Үр Муслин яһҗахмчи?..

— Яһҗах билә, үнән келҗәнәв! — гиҗ келәд, Ма­ран үгинь таслад, Макар күнд ут һарарн стол цокад оркв.

Стол эргҗ суусн улс толһаһан ардакшан хайлдад, чочлдад одцхав. Тенд захар сууцхасн күүкд эврәннь төвкнүн бәәдләрн Макарт өр-өвдҗәхән медүлцхәв,

— Долдаг эркҗән биш саальчнрин бригадт йовул- хар юнгад зүткжәхмч? — гичкәд, Макар невчк түдәд, Маран чирә хәләв.

— Эннь бюрон керг. Бюро тиигҗ тоолҗана,—гиҗ

155

Мара келчкәд, түдҗәһәд,—Долда дамшлтта саальч,- гиж немҗ келв.

Макар толһаһан зәәльв. Невчк тогтнсн дууһар опа эи келв:

— Уга. Тинм биш, йиолән. Таллин нег юмя бәәх бәәтлт. ур Бакланова. Иигәд бәәхләчнь, би, йирдҗ паотбюпод, Зупһан Зулаевичд одхв. Зуг ямаоан де­таль чини машинд акадлҗахинь йирдән медчкәд, би однав,—гиж келәд, Макар ормдан суув.

«Ямаран деталь чини хМашинд...». Эн угмудлә хам- дан Андрейин өцг Маоан өмн зервк үзгдв. Болв <йир- дан медчкәд» гисн үгмүд энүг төвкнүлв, бийиннь ухаг Макар эс медҗәхнь күүкнд лавта мелгдв. Тегәд бий­иннь авцан алдл уга хадһл сана һарһад, Мара кел- җәнә.

— Макар дегд давҗана. Энүнә һарһжах йовдлыи тускао бюво тагчг бәәҗ чадшго. Болв эн төриг бюпод сш’лтнь ончар хәләхмн. Ода болхла, Натоа Долдан йовдлын тускар шиидх кергтә,— гичкәд, Мара бюрон чле- ДИН ШИНЖЛВ.

— Тиигх кепгтә.— гиҗ бюоон чледәс негнь келв.— Зуг Натра Долдаһас бас нег супх кергтә: саальчнрин бригадт одхар седжәнт, аль угай?

— Уга. ода деерән йовҗ чадшгов. Намотан, бодн- цг хурагдсня хөөн, ямаран чигн көдлмшт одхас цухрш- гов,— гиҗ Долда келв.

— Не медгдв. Натра Долдан Һарһҗах йовдл комсо- мплын неонлэ төоүц ниицшго. Эн йовдлаон Натра Долла комсомолас хаһин гиҗәнә,— гиҗ Мапа келәд, наалксиннь селил шинжлжәх бәәдлтәһәр, цугтаһннь Зпгулж хәләв. Бийиннь чирәнь негт улаһад, негт хумх- лта л бәәнә.

Нуднь ончтаһап дежах Макар доп опмдан тввкнун сууж чадл уга. нуухлэд. энл-тенлэн хәләһәд бәәв. Ма­ран бәәх бләдлд, энүнә һарһҗах йовдлд жигшүрнь ху- тхлджах Долда негл юмнд нәәлҗәнә: үнн лавта бәәдг

болхла, эдн намаг комсомолас һарһҗ чадшго.. Кемр эдн намаг комсомолас һарһвчигн, райком, эсклә об­ком чикәр йилһх. Тиим болв чигн Долдан седкл өвкл- әд» бнйинь халурхулад бәәнә. Өөрк күүкднь энүг бол- һаҗ хәләлднә.

— Кенд ямаран селвг бәәнә? — гиҗ Мара сурв.

— Чаңһ шоодвр бичх кергтә,— гисн селвг орв.

— Чаңһ шоодвр... Мел баһ гихдән,— гиҗ Мара өм- нән бичн бәәҗ келв.— Бас ямаран селвг бәәнә?

— Мел хаҗһр, йирдән. Я маран гем һдрһв гиҗ чаңһ

п

оодвр өгхмби? Мана фермәс күн кергтә болхла,

даалһтн: би мел маңһдурин бийднь хойр саальч

нанд ил-

гәсв,— гиҗ Макар келв.

— Терчнь талдан, салу төр. Эндр бидн Натра Дол­дан һарһҗах йовдлын тускар күүнджәнәвдн. Медгд- нү?—гиҗ Мара ууртаһар угзрҗ келв.— Тас юм бичхмн биш гиҗәнчи? Чини селвгиг бичҗәнәв. Бас ямаран сел­вг бәәнә?

Мара зөвәр удан күләв. Болв нань селвг орҗ ирсн уга.

— Миниһәр болхла, чаңһ шоодвр карточкднь бичл- һтәһәр өгхмн,— гиж. Мара келв.

— Уга, урднь гем һарһад уга күүнд тернь болх,— гиҗ турүлҗ селвг огсн күн келв.

— Би эврәннь селвг өгч чадх зөвтәв, аль угав? — гиҗ келәд. Мара эврә деерән зогсв. Ьар өрглдән болв.

Натра Долдад чаңһ шоодвр зархмн гиҗ бюрон тавя чледәс һурвнь һаран өргцхәв. Мара дор ормдан һөрвкәд, шомр болен нүдәрн эдниг гилс гисәр хәләч- кәд, бас һаран өргв.

— Чини селвгин төлә кен һаран өргхмби? — гиҗ Мараг шубтрлж келәд, Макар ууртаһар хәләв.

— Натра Долдад чаңһ шоодвр зарлгдҗана... Төр төгсв. Эн төрәр дуудгдцхасн улс сулдцхавт,— гиҗ Ма­ра зарлв.

157

Долда тагчгар шурд гиһәд һарв. &н ямаран дүрсп һарсинь күн оньһсн уга.

Бюрон чледин өмнәс һанцарн болҗ үлдсндән Макар сүрдсн уга, зуг хаҗһр шиидвр Долдан туст авгдснд эн һундв. Тегәд, эн түүрчҗ бүтсн бәәдлтәһәр доран нүүх- ләд, толһаһан зәәлв.

Үүднүр баглрад, һарч йовцхасн күүкд дундас бүдүн хар бер темдгтә дууһарн зөрц чанһур келсн үг цуһарад соцсгдв:

— Хаҗһр болҗ одва!..

Мара эн үгиг эс соңссн бәәдл һарһхар седв. Энү- гинь темдглсн Макарин бизһнь хутхлдв.

— Э, йирдән, хаҗһр! —гиҗ, тер берин келсиг^дөн- нҗәхән медүлҗ, Макар келәд, бийиннь «хаҗһр йовд- лин» тускар онц күүндҗ хәләхәр седҗәх бюрод, төрүц эс сүрдҗәх бәәдлтәһәр санамр үлдв. «Долда Мара хой- рин хоорнд йирдән өшән бәәх бәәдлтә. Тер ту скинь би маңһдур йирдән Долдаһас сурад, цугтнь медҗ чадхв. Тиим юмн бәәхлә, тер нанас, йирдән, нуухн уга...» гиҗ Макар ухалв.

— Бюрон член үр Муслин икл му йовдл һарһв,— гиҗ, әмтн һарсна арднь үүдн хаагдхла, Мара йосрхсн авгтаһар, зөвәр корпадсн дүрстәһәр эклв.

— Әрлһич цааран! — гиҗ келәд, Макар наряд егрҗ харлсн,. тракторин тоснд гилисн чаңһ ут һарарн.арһул заңһв. Минь эн әмсхлд Макар бийүрн ирҗ йовх һашун утааа емнәснь альхарн сәвҗ, терүг бийәсн зааглҗ көө- хәр седжәх күүнә өцг һарһв.—Би йирдән күүнлә гүвд- лдсн угав, әркдсн чигн угав. Би йирдән эврәннь тоолв- ран келләв, цаарандан чигн йирдән келнәв. Хаҗһр йовдлыг үзә бәәж,, терүг чик гиж. би йирдән келшгов.

Иигж. келҗәх Макар зөрснәсн хаҗиҗ мел өгшго, негндән тохртлан зүтклдх, ташр тегәд зутклдәнд уйдҗ өгшго бәәдлән үзүлв, Өврк көвүднь тагчг бәәцхәнә үг келн гижәх бәәдл чнгн эдн һарһҗахш. Мара мәәмрси 158

Дүрсәр «не келцхәтн!» гих бәәдлтәһәр эднӘн эргүлҖ хәләв.

— Не, тана цааҗитн соңсхдан би йирдән белн бәә- нәв,— гиҗ Макар үр көвүдән хәләҗәһәд, марзаҗ инәв.

— Чамаг кен цааҗлхар седҗәнә? — гиҗ кергин үн- дс эс медҗәх көвүдәс негнь бас инәмсҗ, гиҗгән һарарн илв.— Болв бюрон член күн терүнә ухалсиг дөңнх зөв- тәлмн...

— Тер Натра Долдан туст һарһгдҗах йовдл бюроп ухан биш гиҗ би йирдән ухалҗанав. Тер күүкиг тадн баһар меднәт,— гиҗ көвүд тал Макар хәләв.— Би йир- дән терүг сәәнәр меднәв: тоомсрта, чик седклтә, йир- дән шунмһа көдлмштә, үүрмүдтән ээлтә, йирдән чаңһ, чиирг комсомолк. Эн боднцгин бригадан яһҗ тер бур- дэв? Терүгинь тадн йирдән медхшт. Фермин гермүд эр- гәд, эвтә көдлмш уга болад, хара бәәцхәсн күүкд улсла тер күүндәд, неҗәдәр цуглулад, боднцгин бригадан йир- дән сәәнәр тер бүрдәв. Саальч болҗ чадх талдан күү- кд манахнд бәәһә бәәтл, терүг тер бригадаснь көөлһн йирдән мел үндсәрн хаҗһр гиҗ би йирдән хама болв чигн келхв.

— Эн күүкән өгшгоһан экнәрә келх бәәсмч,— гиҗ Мара келв.

— Чи, Мара, билдрлхәр седәд бичә бә. Чи нанд ю келләчи? «Натра Долда бюрод иртхә» гиләч. Эврән хә* ләһәд, саальч болх күүкд олҗ ас гиҗ чи нанд даалһсн болхла, би йирдән негиг биш, нам хойриг илгәҗ чадх биләв. Ода чигн йирдән илгәҗ чадхв.

— Не, тиим болхла эн илгәтхә,— гиҗ көвүдәс негнь Мара тал хәләв.

— Бюрон сегләтр эврән керг темдглх, төр тәвх зөв угав? — гиҗ Мара, тер көвүнә келсиг эс оньһсн бәәдл* тәһәр Макар тал хәләҗ, авглсн дүрс һарһв.

— Әрлһич цааран! — гиҗ, Макар дамбрлҗ инәмсв,— сегләтр күн төриг чикәр тәвх зөвтә. Төриг чикднь тәв- хлә, би йирдән чамаг дөңнәд бәәхв.

159

— Төр чикәр тәвгдлә,—гиҗ Мара хәрүцв,— Натра Долда саальчин дамшлтта...

— Натра Долда ода бригадир. Эңгин саальч боле- нас эннь йирдэн ик чинртэ. Бригадир күүг ормаснь көндәхәр седхлә, фермии залачла зөвшлх кергтэ,— гиҗ келэд, Макар эврә деерән зогсад бээв.

— Не, Макар талдан күүк илгәхлә, төр төгсҗә- нәл,— гиҗ көвүдәс негнь, дотран уха гүүлгсн болҗа- һад, келв.— Болҗл энтн. Төгсәй.

— Болҗана,— гилдәд бюрон наадк хойр члед чигн эн селвгиг дөңнцхәв.'

Бюрон онц заседань тиигәд төгсв, болв Макар бай- рлсн уга. Долдад чаңһ шоодвр зарлсн хаҗһр шиидвр энүнә седклд төөнрв. Медрл .тату, ташр му седклтә кү- үнд ол толһалгч йосн өггдхлә, тер йирдән чик ухата, цевр седклтә улсиг чигн иигәд, икл һундлта йовдлмуд- ла харһулдг бәәҗлә. Җирһлд орман олҗ йирдән тогт- над уга, толһадан салькта эн күүкиг сегләтрт шиидлһн йирдән эндү болен бәәхлә,—гиҗ Макар ухалв.

XII бөлг

Комсомольск бюрон заседание һарад, цевр аһар ки- илсн Долдан седклнь тер даруһан Сергеи, гиигрсн бо- лад одла, болв терүнә цәәлһврнь амрхн: засглгдсн болв чигн, боднцгин бригадтан эн үлдв. Макариг тедн яһна гилт? — гиҗ һо седклтә комсорган эн тодлв. Зү- гәр цаарандан невчк сана авад, кергин үндсинь ухаЛ’ хлань, күүкнә зүркнь җиирәд хавчгдҗ, чим-чим гисәр өвднә, тегәд зәрмдән толһа дотрнь будн-цац болх энүг саналдулна. Маран оошкрсн өңгтә цевр сәәхн чирә це- гәхн усншң хойр нүдн Долдан өмннь үзгдсн болна. «Чаңһ шоодвр» гиҗ келсн терүнә 'темдгтә дун чикнднь 160

дәкн-дәкн соцсгдсн болна. «Эврәпнь һазак өңгәрй ти- им цевр, тиим көркхн күүкнд тиим ядухн уха, тиим эр­гу зүрк орчлң юңгад заясн болхмби?»— гиҗ Долда зәрмдән ухална»

Бийиннь туст Маран үзүлсн бәәдлин, терүнә һарһ- с? йовдлын учрипь медхәр седсн олн зүсн тоолвр болн бмдвр кесг өдрин туршарт Долдан седклд эргәд бәәв. Негл бодвр: «бооҗад уга ухата, эмнг зүрктә генн күү- кн мини туск төриг экнәһә эндүһәр эклчкәд, тер эндү- һән бюро деер медсн бийнь, деегүр саната төләдән эрк- җән биш эврәһәрн болһхар зүткәд бәәв яһв» гисн негл бодвр түргнәр Долдан толһад орҗ ирәд бәәв. Минь те- рүнәс нань учр мел уга эс болхий гиҗ Мараг сәәнәр меддг саната эн бийән төвкнүлхәр седнә.

Дотран иим киләстә бәәсн Долда кесг көдлмшин тускар ухалв: институтас ирсн дарани даалһврмуд йи- рин оньдин бәәдг көдлмш; боднцгин буг-өвс түүлһнә хойрдгч болзгнь өөрдҗ йовна. Түрүн өвс түүлһнд мо- тогуд цөн болад, көдлмш уданар кегдлә. Мотогудын тускар эртәснь.эс ухалсн бийән дамшлт тату бригадир гиҗ Долда һундна. Тегәд, нань чигн кегдх, күцәгтх зөв- тә кергүд һардачин дамшлт тату бийдән медгдл уга бәәвзә гиҗ эн саглҗ саначрхна.

Мотогуд кеҗ өгтхә гиҗ совхозин мастерскойд өгг- дсн даалһвр ода чигн күцәгдәд уга. Эн кергиг өтрүл- хәр Долда кесг дәкҗ тиигәрән одла, болв мастерской- ин толһач маңһдур-нөкәдүр гиһәд, арнҗлад, йовдл та- тад бәәнә. Мотогудын тускар бас чигн одх кергтэ. Фермд чигн одх керг бәәнә. Институтын программар керглгдҗәх дегтрмүд Долда бичүллә, теднәс зәрмнь цүврәд ирцхәлә, зәрмнь ода поштд ирчксн боллта. Хувц уйлһна мастерскойд уюлсн бүшмдән авх болзг давҗ одв. Эн бас нег йовлһн. Тенге мет теегин өндрмүд хоорндаһур, нег-негнәсн ууҗмд көкрсн Эрдни-иш һазрмуд эргәд, оньдинд йовад йовдг Улан Алгаевичиг бәрҗ, терүнә сүв-селвг соңсх, терүнлә күүндх төр бәә-

Ц Дочь Ольды 161

Нә. Болв тер эврән чигн күрәд ирх биз, боднцгин бри- гадан тер мартдго биләл...

Эн хамг кергүдиннь тускар ухалхларн, эсклә дегтрт шүлтәд, сурһулин урокин ард суухларн, эсклә урднь өндр деерәс шар маралҗна өңгтәһәр үзгддг, ода бол- хла, утулң көк кевсин өңгтә болчксн боднцгин участ- кан байртаһар һәәхләрн, Долда «чаңһ шоодврин» тускиг ухалдган уурна.

Болв «чаңһ шоодврин» туск тодлвр, цоорха эс энддг үзүртә киитн хар салькн кевтә шурһад, Долдан толһад дәкн-дәкн орҗ ирәд, бийинь ирвәтрүләд, эсклә негл «һутамҗин тамһ» метәр седклинь уутьрулад, зүркинь шарклулна. Иим өдрмүдлә боднцгин буг-өвс түүлһнә көдлмшән бригадын күүкд улс кеҗәцхәлә. Оларн хамцҗ цуглрсн эднләрн «чаңһ шоодврин» хөөн түрүн болҗ Долда харһв. Терүнәннь тускар бригадын улс бийәснь йирдән сурх гиҗ, ташр тегәд цуһараһас түрүлҗ зәңгсг Дольган йирин соньмсх гиҗ санҗала. Болв бүкл өдрин туршарт хамдан көдлҗәх эднәс нег чигн күн тер тускар үг һарһсн уга. «Эврәннь бригадын улстан тер йовдлын тускар көдлмшин заагур тодрхаһар келҗ^медүлх кергтә, терүнә тускар кен ю келхинь соңсхла, соньн болх»,— гиҗ Долда ухалҗала.

Оньдин тиньгр, серглң йовдг бер Дольган йирин ке- зәд чигн элвгәр меддг олн зәңгсәсн болн инәдтә келвр- мүдәсн саакл кевтән экләд, бригадыг бүклднь инәлһнә, эсклә өврүлнә. Инәлдн, шууглдн йовҗ, хамц нииһәр, ик урмдтаһар көдлмшән кеҗәцхәх эн үүрмүдән ирснәс нааран Долдан зүркнә зөвүрнь, салькнд көөгдҗ, тарсн утаншң, геедрәд, бийднь җивр урһсн метәр, өмнән кү- ләҗәх ончта ик байр тал седкләр нисҗ йовх бәәдлтә, серглң бәәнә. Олн үгтә төләднь Дольганд урднь зәрм- дән энүнә уурнь күрдг билә. Ода болхла, Дольган йир өөрхн, йир эңкр, келҗәх кесг зәңгснь, шогмуднь цуһар таалта болҗ медгдцхәнә.

Көдлмшин хойрдгч өрүн теңгрин өрәлнь нигт бор

162

үүләр бүтәлһәтә бйлО. Өцклдүркәр болхла, аһар эсвго серүхн, тегәд. көдлхд йир таалта. Салькн номһрҗ, та- шр үзгән сольҗ. Шовуд җирглднә, өндрин цааһас мо- тормудын шууган бүтңгәр соңсгдна.

— Хәләтн, хур орн гиҗәнә! — гиҗ медәтә күүкд күн, цуһараһас эрт босад, үүлтсн теңгр өөд хәләҗ келв,

— Өвс түүлһн төгсснә хөөн орхла, мел айта болх биләлхн,—гиҗ күүкдәсн негнь келв..

Дарунь бригад кевтән шуугад босв.

— Хур эклтл дуусҗ болвза?

— Ай, ямаран ик һазр үлдсн болх?

— Ода чигн һурвна кеснә нег хүвнь эс бәәхий.

— Не эклцхәй! Хурла урлдҗ үзцхәй!..— гиҗ Доль- гана темдгтә дун соңсгдв.

Эднә зәрмснь буудкас зааград, боднцгин һазр тал адһлдв. Ардаснь бас дахн цүврлдв. Хот кеһәч күүкн утаһан бүргүлҗәх зуухан эргҗәһәд, буудк талан орад, дарунь хәрү һарад, басл сахньсн дүрстә бәәнә. Зәрм- дән эн невчкн зуур тотхад, гедәҗ зогсад, холд харулдж хәләнә. Салан экн тал, зөвәр холд, салан хойр көвә көөҗ җирисн өндрмүдин ниилдгчд хавчгдсн бәәдлтә- һәр ораһарн сәәхрҗ бултаҗах уласдта сад көкрнә. Те- рүнә наад бийәр, салаг эрстнь керчәд, элстин грейдер һарна. Энүгәр гүүцхәдг машид хойр кецин хоорндк коридорт л{ирс гисәр, тедүкнд гүүсн зурмн кевтәһәр эндәс зервк үзгдәд, өндр ташрлҗ одцхана. Грейдерин минь тер алднас салдг мана совхозин центрт күргдг теегин хаалһ боднцгин участкин хаҗуһар, салан цаад бийәр, дүңнхд негл километр шаху тедүкнәр һарна. Ик сала талан темцдг, судцд мет, олн болн үүрмг судл- муд керчж. тер һарна. Энүгәр йовцхадг машид нурһлҗ мана совхозин гиҗ тоолгдцхадмн.

Бригадын улс зууньрлдад, хойр час дүңгәд көдлҗә- цхәлә. Тер хоорнд хурин үүлн теңгрин көдәг улм нкәр эзләд, боднцгин һазр тус деер улм өткрәд, өкәһәд, һдз- рт улм өөрдсн болад ирв. Дарунь салькн чаңһрҗ хәвс-

Д1*

163

,хәд, ик-ик умшта серүхй дусалмудыг күүкдин халуи й- /рәд унһаһад бәәв. Өткрсн хар үүлиг ирзәлһҗ ярад, һал цәкләд, оһтруй дун, хуһрҗах бат модн метэр тачкнад, күүкдиг шууглдулв.

— Ой!—гиҗ зәрмснь чишклднә.

— Яһвчи?— гиҗ зәрмснь инәлднә.

— Хәлә, чиңнтн! Хур шуугад аашна!

— Не болҗ! БуудкДан эрт күрцхәй!

Мотогудан орм-ормдан үлдәчкәд, олн зүсн бүшму- дәрн алгтрси күүкд тарвалдад гүүлдәд һарцхав. Зәр- мснь башмгудан көләсн мөлтлҗ авад, һартан бәрцхәв.

— Яа, чонас үргсн ямад кевтә, ямаран юмсви эдн- чнә! — гиһәд, медәтә күүкд күн, шулун йовдңгарн нов­ей бийнь, цуһаран ард үлдв.— Тадн шикр бишт, хурт урсхн угат! — гиҗ эн уурлна.

— Уу!... Ай!.. Ии!..

Тарһн күүкн Ольга бүдрҗ киисчкәд, дарунь босхар седхләрн, мәәмрәд, өндәҗ чадл уга, хәрү көлврәд, инә- һәд бәәв.

— Ха! ха! Өөкн һә болдг цаг ирвү?! —гнҗ өөрхн йовсн Дольган, сүүһәснь авад, энүнд дөң өгч босхв.

Харһаһар кесн хойр давхр наарта буудкдан эдн пае- саҗирск вагонд бәәх бәәдлтәһәр цуһар багтҗ суу- һад, дөгәтәһәр хоорндан күүндҗ шуугцхав, Эднә шууга- нас давхар, эднә дөглһиг дархар седҗ урньдҗах кев- тәһәр, салькна угзрлһта агсрлһн, будкин роберойд орад тоңшулҗ асхрҗах хурин ә, һал цәкллһн, оһтрһун нирглт цуһар гүдсн болад бәәв.

— Ой, шуугаһан айдхнтна! Чикн таңхрвла! —гиҗ медәтә күүкд күн хая-хая уурлҗ келснь эн шууганд урссн болҗ геедрнә. Энүг уурлҗасинь урднь үзәд уга күүкдин зәрмспь инәмсглҗ, этүдәр болһаҗ энүнә чира- һинь хая-хая хәләцхәнә.

— Амула, яһҗахмта, иигтлән уурлад бәәх? Хк! хи! — гиҗ өмннь туслцҗ суусн оньдин серглң, оньдни шогч Дольган инәв,

164

«Тошурхҗах эн берд юм келәд кергтәв, аль уг- ав»— гиж тоолжах бәәдлтәһәр, өмнәснь невчкн зуур болһаж хәләжәһәд, Амула үрвәд келв:

— Тадн уурлх эсклә инәх хойриг меднәт. Би уур- лжахшив. Би уха гүүлгжәнәв...

— Хурин шууган дотр ямаран уха гүүлгжәнтә? — гиж Дольган ода инәлһн үгаһар, үпн бәәдлтәһәр сурад, керсү нүдәрн Амулаг болһаж хәләв.

— Хавраһа эн боднцг эклж тәргджәхд, хә йир, юмн урһну, аль угай? — гиж алмацжалав. Ола болхла, эн боднцг мел лавта урһх гиж санжанав. Цанһжасн һаз- рин һолнь девтәд, ода мел амрад одхмн. Теңго һазр хойрин өглһнь уурхан сач мет чцлшго дала.-Иим хур орсн һазрт юн эс урһх. Ямаран чигн урһмл һарх гиҗ ода ицҗ болхмн,— гиҗ невчк түджәһәд, эн цааранднь келжәнә:—Дәрк туслг, дөчн һурвдгч жилин үвл дәкҗ бичә үзгдг! Ижлдәд уга Сивоин киитн һазпт боцнцгэс бәәсн болхла, бидн тиигхд яһцхах бәәсмби? Тадншңгнь тиигхд бичкн бәәсндән терүг сәәтүр ухалшгот. Чи ода кедүтәвчи?

— Хөрн тавтав.—гиж нар деер, кевлүн янзта кеврдг допаһүрн хойр һапан бүтүлж, элкән тевпж. өвцүһәрн өмәрән зүткҗ, толһаһан гедәлһҗ суусн Дольган келв.

— Не тер болжана. Тиигхд бичкн чи дала ю медх билэч.— гиж Амүла уха гүүлгч нүдәр өмнәснь хәләв.

«Дольган болһаж соңсжахла, йиодән соньн үг һар- чадг болх».— гиж тоолихасн дүрстәһәр наадк үүрмүднь * чигн эн хойрин күүндврүр оньган тусхаж тагчгрцхав.

— Бичкн бәәсн болвчн би боднцгин чинринь тенд сәәтүр медҗ авлав,— гиҗ Дольган инәмсг авъясарн ҺоЧХНВм

— Болнпгин чинпинь бидн чигн тенд медләвдн,— гиж эн күүкдәс Сиврин һазп үзцхәснь үгд орлццхав. Сивр эс үзнхәсн үүрмүдтән Сиврйн һазрин туск келвр- мүдән эдн эклцхәв.

«Боднцгин чинр меддв» —гисн үгмүд Долдад онч-

таһар таасгдҗахнь чирәднь ил медгднә. «Мини сәәхн эңкрмүд» гиж кели гиҗәх бәәдлтә Долда үг келсн үр болһнаннь цаһан шүдинь, герлтә нүдинь, уургтсн хал- хинь, көвүд үүнд уган учрар ясгдад уга толһастнь дурп- дан өрвәлдсн үсинь оньһҗ сууна. Амулад үг күртдгән уурв. Эн тегәд тагчгар баһчудын ам хәләжәнә.

Чики эртәр болһгдсн, болв шаңһч күүкнә килмжин нилчәр халун кевтән бәәһә бәәсн хот эдлх зуур күчтә һурвн көл хур шуугатаһар асхҗаһад, нег-негән көөлдсн болҗ өңгрв. Холд нүүҗ йовх хурин зузан үүлнә таср- хас заагур, авлгч сәәхн цевр нүднә өңгтә теңгр үзгдв. Зөвәр өөдлчксн нарн, үүлн хоорндаһур хәләҗ, таалта герлән тусхаҗ, унднь хансн һазриг ээвртүлнә. Күүкд, шуугҗ һазаран һарлдад, цандгудт көлмүдән уһачкад, серҗңнсн сальк хавлҗ, толһасан-үсән ясҗ, кеерсн дүр- сән һарһцхав. Богшурһас әәмшгтә аюлас әмд-менд үлдцхәсндән байрлцхажах бәәдлтәһәр, турглҗах уста судлмуд деер җирглднә.

— Үлдсн көдлмшән минь ода эклҗ болшго, һазр дегд чиигтә, невчк күләх кергтә,— гиҗ бригад шиидв.

Күүкдин зәрмснь гертән эклҗ умшсн, бийләрн авч ирсн романдан шүлтв; зәрмснь Дольгана толһад белн бәәцхәдг зәңгс, келврмүд чиңнҗәһәд, хая-хая дегц ин- әлдәд, буудкин булңд нар деер хажугшан кецәҗ, стен түшж үрглжәх Амулаг чочаҗ серүлцхәнә. «Эн берин үг төгсхшлә»,—гиҗ келхәр седҗәх өңгтәһәр, Амула толһаһан өндәлһж, күүкд тал хәләчкәд, хәрү одак ке- вәрн кевтнә.

Генткн жиңнсн гитар метәр, баахн күүкнә зүркнәс бульглсн таалта сарул болн тодрха дун аһарт алдрҗ. сальк дахж нисв, негл эртәснь белн бәәцхәсн кевтәһәр наадкснь энүг хавлҗ, хамц дөңнцхәв:

...Алтрсн эрдни-иш деегүрнь Элә шовуднь эрглднә, Антош Гиләш хойрнь Энд седклән медлцнә...

166

Күүкдин дегц өөдлүлҗ өргсн олн зүснәс ниилсн дууллһна дүүрән эн шидрк көдәг кевтнь дүүргҗәх болҗ соңсгдад, үрглжәсн Амула.г серүлҗ сергәв. «Баһ дүүвр насн... эднә зөв...» гиҗ эн ухалад, цогцнь урдкасн чаң- һрсн дүрстәһәр, гиигәр шурд босад, һаза һарв.

Совхозин центр ордг хаалһар ацата нег машин олн • судлмуд керчәд, күндәр көндрж йовад, нег судл һатл- лһн деер кецннь өөдлҗ давшҗ һарч чадл уга, күгдлҗә- һәд, хәрү цухрад, шинәс кесг дәкҗ уралан өндлзәд, хә- рү шувтрҗ бууһад бәәв. Тиигжәһәд, эн тас зогсв. Шо­фер бууһад, машинәннь өмнк бичкн өөдм деер һарад. сүвәһән түшҗ зогсад, энд-тендән холд хәләҗәнә. Энү- нә хаалһар аашх нег чигн машин үзгдхш. Тегәд эн ка- биндән хәрү орад, алмста һә судлас яһад болв чигн ал- дрҗ һархар седжәх- бәәдлтәһәр машиһән бас чигн кес- гтән күгдлүлв. Зүгәр һарч чадҗахш.

Энүг оньһж буудкин хаҗуд зогсжасн /Амула невчк өр өвдәд, терүнд санань зовжана, юңгад гихлә, бий- иннь көвүн бас шофер. Амулан нүдн көвүһән харана һазрас алдл уга таньдмн, болв эн шофер Амулан кө- вүн биш. Энүнә көвүн баахн нурһта. махта дүүрң цогц- та, уужмас эврәннь экдән дөрвлҗн өңгтә болҗ үзгддмн. Эн шофер зөвәр өндр нурһта, нәрхн хатмл урһцта. Тер шофер мел йосндан муудан күрч эс зовҗахинь Амула бийнь меджәдг болв чигн, экин җөөлн седкләрн терүнд санань зовжана. Буудкин цаад бийд бәәцхәх, тегәд тер машиг эс үзжәх күүкдәс негнь дууллдаһан төгсхлә, Амулаһас сурв:

— Амула, ю хәләһәд бәәнәтә?

— Хәләтн, тер нег көвүн машиһән бальчгас һарһж чадлго же болад түржәнә,— гиҗ Амула, күүкд талан зервк келчкәд, урдк кевәрн одак машин тал хәләв.

«Бальчгт зогссн маши биди үзәд уга биш...» гих бәә- длтәһәр, Амулан келсәр күүкд өврмж кецхәсн уга, болв зәрмсңь адһм угаһар Амулан хажуд ирж хәләлдв.

1<?7

— Ха! Ха! — гнж. Дольган инәв.~—Көвүн биш, евгн чигн биз, кен медлә терүг.

— Го-о, көөркүд, одад нөкд болхм болвзго гиҗ сан- жапавла,—гнж Амула эврэннь седклэн келв.

— Баахн көвүн болхла, бийнь арһлад һарх,—гиһәд Дольган одак дуулданд невчк согтсн кевтәһәр, халмһа күүнә дүрс һарһв.

Болв күүкдәс негнь үнн авцтаһар келв:

— Наадн уга, бидн одад тер шоферт нөкд болчкийла. Маднд цаг бәәнәлхн. Таньдг күн чигн биз.

— Ай, күүкд! Тер үкҗәх шоферт одад нөкд болчкий­ла!—гиҗ одак күүкн давтад, үүрмүдтән цуһарадньсон- схҗ хәәкрв.— Йовцхай —гиҗ келәд, цуһар дахтн,көндр- тн гисн докъятаһар нег һарарн хүрүлчкәд, эн күүкн бийнь көндрәд һарв:

Энүнә ардас күүкд цуһар, адһм угаһар, хоорнданкү- үндәд цувлдцхав.

— Энлмн эн,— гиҗ келәд, Амула чигн дахв.

— Та эврәннь көвүһән болвзго гиҗ санжавзата?- гиҗ күүкдәс негнь, Амулаң таасгч үг соңсчкад, бийинь хәләв. '

— Го-о, би Сарңган хараһинь үзн таньхгов. Маши- һинь чигн меддв. Кузовинь өндрткәд, деернь немсн харһань холас цәәһәд, темдгтә болдмн.

— Ой, ним, холас көвүһән таньҗ чадхвта?—гиҗод­ак күүкн алңтрсн бәәдл һарһж инәмсв.

— Яахм билә, Хараһинь үзн бийәрн би көвүһәнтань- два. Хәләлчн терүг,— гиҗ машинәннь хаҗуд зогсҗах шофер тал Амула оньһж хәләв.— Мини көвүн иим өндр, хатмл урһцта бишлхн. Экнь көвүһән үзн таньхгов! Эк болхларн, үртә болхларн, чи эврән медхчә, кукн.

— Хи-хи! Кемжәнә,—гиһәд одак күүкн башрдсн нү- дәрн өмиәснь зервк хәләв.

— Э, кукн. Үрнәннь туст экин нүднь'ямаоан хурц. седклнь ямаран ик болдгинь тадң, күүкд, бийстн мед- цхәхтә,—гиж Амула уданрр т$тҗ кел?, .168

Бальчгнь баһ һазр хәәһәд, цандгуд заагур цувлдҗ йовцхасн күүкдин түрүнкснь машинд күрәд, хаалһин ха- жуд зерглҗ зогслдв.

— Мендвтә, күүкд! Хәрхәр йовцханта? Пожалста, багтмарн сууцхатп,— гиҗ шофер чаңһур келснь күүкдт цуһараднь соңсгдв.

— Энтн, одак мини келжәсн Эрнцнә Церн кевтәлә,— гнж цувлдж. йовцхасн күүкдин дундаһур йовсн Дольган ардкс талан зервк хәләһәд, арһул келчкәд, уралан адһв.

Санмср уга йовсн Долда эн нег генткн сонсад, агдс гиж чочв. Нег агчмд энүнә чикнь дуулсн, зүркнь будң- һрсн, көлнь ээдрсн болад одв. Чирәнь халу дүрәд чин- гдв, тегәд өөркстән бийән медүләд орквзгов гиҗ санад, эн зөвәр саглв. Болв бийинь күн оньһсн болҗ энүнд •медгдсн уга.

Уралан адһҗ һарсн Дольгаи .машинд күцц. күрәд уга йовҗ келжәнә:

— Чи мадниг суулһҗ авхар күләһәд зогсжасн бол- взачи?

— Э,— гиҗ келәд, теглг нурһта, мел ярһад оршго урһцта, утулң дөрвлҗн, нарнд өгрсн хар чирәтә шофер, көлстә маңнаһан нарнд гилвкүлҗ, марзаж инәв.—Тад- ниг күләһәд, удан зогса бәәтл машинә төгәс бальчгт су- уж одцхав.

Күүкдәс зәрмнь инәлдв.

— Хәрнь мел тиим болх бәәдлтәл,— гиҗ келәд, До­льган толһаһан өкәлһәд, машинә элкн дорк бальчг хә- ләв.— Энтн зөвәр батар суусн бәәдлтә.

— Батар сууна, болв күүкд дөң болцхахла, энтнһа- рад йовж одхнь лавта,— гиҗ шофер күүкдт ицжәх бәәдл- һарһж хөкрлв.

— Көвүн, нернчнь кемби, кенәвчи?—гиҗ Амула сурв.

— Церн, Эрнцнә Церн. Би таниг меднәв. Та Басңга Сарңгин эк эс менийтә?

— Э! —гиҗ хәрү өгәд, Амула духе гиһәд,. байрлад рдв.—А, көөркс.

— Эртинә таниг Сарңгин машинә кабинд сууж йов- хд би харһлахн.

— Э-э, көөрк, тер көвүн чи билчи,— гиҗ Амула келв.

Амулан келжәх үгмүднь, бийиннь дүрснь күүкдт ин- әдтә болж медгдв, тегәд эднә зәрмнь пиш хаһрсар инә- лдв.

— Инәх ю үзвтә? — гиж эдн тал Амула хәләв.

— Үзсн күүһән мартчкад, ташр «көркү гиһәд бәәх- ләтн...— гиҗ күүкдәс негнь инән бәәҗ келв.

— Ода яахв тсгәд? Көвүнләм әдл төләднь көөрк ги- жәнәвә. Эртинә үзсән би ода мартҗ оркҗва. Ним көвуд далалма, би цугтнь яһҗ тодлхва.

Күүкд бас чигн инәлдцхәв, тедниг дахад Церн чигн инәмсв, болв Амула энүгйнь төртән авсн уга.

— Не, мадниг цугтаһимдн машиндән лавта суулһх болхлачнь, нөкд болнавдн,— гиҗ Дольган альвн нүдәрн Церниг хәләв.

— Багтсарн суутн, пожалста,— гиж келәд, Церн ад- һҗ күрзән һартан авад, машиһән эргәд, төгәсин өмнк нилцрн, көшүн шаврас авад, хаҗугшан хайв.

Бийиннь бәәдлинь, бийиннь дотр юн болҗахинь кун эс аңхрҗахинь мсдәд, сана авсн Долда, шуугҗах күүкд заагур ивтлҗ хурцар хәләһәд, Церниг болһаҗ шинҗлв.

Цернә чирәнь урдкасн невчк утулң, ухата, төлҗсн болҗ сангдна. Цогц-махмуднь невчк шүүрәд, мергр ур- һцта болҗ, тегәд нурһнь зөвәр өссн болҗ медгднә. Ха- нцнь тохаһасн өөдән шамлата, нарнд өгрсн арста күдр бат хойр һарарн күрзин ут ишиг чаңһур атхчкад, кунд улан шавриг эн гиигәр өргәд, хажудан пид-пад гилгүлҗ хайжана.

Хаврин цагт бииллдәнд халад ирхләрн, махлаһан ха- йчкәд биилхләнь хойр талагшан асхрад бәәдг саак ут үсн толһаднь ода уга. Тегәд толһань урдкасн эвтәрсн, күзүндән батрсн болҗ медгднә. Нам йирдән энунә бәәсн бийнь кевтән чаңһрҗ төлжсн, чидлнь күцлдҗ залурсн, бульчңгуднь батрсң өңгтә болҗ. Ңөдлмшән кен бәәҗ 170

күүкд тал хая-хая шог хайҗ инәхләнь, энүнә хар күмсг- тә хойр нүднь йир җөөлн ээлтә, керсү болж үзгднә,

Шудрмг Дольган чигн эврәннь халун хәләцән Церн тал тусхажахинь Долда этүдәр темдглв. Эн зөрмг дуукр, Церн тал шумр нүдән тусхасн деерән аль-бис кергтә чи­гн, керг уга чигн, нурһлҗ хоосн үгцлдә терүнлә һарһх учр ядад, терүн тал, батхн кевтә наалдхар чирмәжәхнь һанцхн Долдад биш, нам наадк чигн күүкдт медгдәд бәәв.

— Би шофер болхнь,— гиҗ Дольган алмста нүдәрн инәмсж, Церн тал хәләв,— кабиндән унтҗ амрчаһад, ха- алһ хагсҗ ясрхла, гүүлгәд хәрх биләв...

Зууньрсн дүрстәһәр бальчгла ноолдҗах Церн көдл- мшән кеһә бәәҗ, Дольган тал зервк хәләҗ мусхлзчкад, үг келҗәхш.

— Болв асхн күртл гертән эн эркҗән уга күрх кергтә чигн биз. Асхндан энүг күләх сәәхлә күүкн чигн бәәдг биз...— гиһәд Дольган улм хатхад бәәв.

«Мууха дашката бәәдлтә күүкн бәәсмб энчнь»—ги- хәр седҗәх дүртәһәр Церн энүг бас нег хәләчкзд, инәҗ зогсв.

— Ха-ха! Чи, күүкн, бийим хатхад, инәлһхәр седәд бичә бә. Би йирдән адһҗанав. Зуг адһхларн, асхндан күүкдлә, үзлцхәр* биш, йирдән учрта болад адһҗанав,— гиһәд Церн машинәннь кабинә һазань цаһанар бичәтә бәәх үгмүд тал хурһарн заав.

— «Слово дал — выполняй!» гиҗ Дольган соңсхҗ умшв.

— Тер болҗана. Чи әвртә сәәнәр умшдг бәәҗлмч! Иим сурһульта күүкн сәәхлә-мәәхлә гиһәд, эс болх үг һарһад бәәдви,—гиҗ Церн инәмсҗ шоглв.

— Дала сурһульта эс болв чигн, иигәд-тиигәд арвн класс төгсәләвдн,— гиһәд Дольган тагчгрв.

«Эн өөлхәр седжәхмби, аль бийдән зөв сурһульта- һ-ан медүлхәр седҗәхмби?»— гиж Дольгана келсң үгин тускар санад, Церн көдлмшәң цааранднь кев,

Болв Дольган удан тагчгрҗ чадсн уга.

— Иигәд суудг дашкан дару-дарунь харһну? —гиҗ Дольган невчк талдап дууһар, өр-өвдгч авцтаһар сурв.

— Ай, келәд тус уга,—гиж Церн иурһан һоолж зо- гсв.— Кесг жилин туршарт би оли һазр үзүв, кесг хаал- һар йовлав, болв иим кецү му хаалһта һазр нандхарһсн уга. Эн совхозии малмуднь өснә, машиднь элвжнә. Әмтнь цуһар машиһәр йовхдан дурта. Зуг хаалһ ясрулхин тус- кар ухалҗах күн медгдхш. Айта сәәхн машид болзгасн урд хамхрцхана. Хаалһ мууһин уршгар кедү һару уз- җәхән эн һазрин совхозмуд чигн, колхозмуд чигн тоолц- хахш, медцхәхш.

Би Казахстанд бәәвүв. Теднәхн хаалһ яслһнд әвртә- һәр оньган тәвцхәнә. Совхоз болвас, колхоз болвасэврә- ннь һазрин аһудан хаалһсаң ясцхана, тагтс кергтә һаз- ртнь тагтс эркҗәи уга кецхәнә. Тер мел чик болҗана, юңгад гихлә, мана цаг — машйнә цаглхн! Машинд сән хаалһ кергтәнь мёл тодрха керг. Хаалһае көлтә тенд ми­ни көдлжәсн совхозд нег соньн йовдл һарла,— гиҗ Церн инәв.— Айджатн, терүнә тускар ,би танд дәкәд келж өгсв. Зуг машиһән түрүләд һарһад авчкий,— гиж келәд_: Церн кабиндән орв;.— Машипә ард күн бичә һартн. Хойр хажуһас дөң болцхатн. Күүкд! Арһ танд!...

Мотор көдлв. Күүкд шууглдад, чидлән негдүлцхәв. Нәәтхсн, түргсн болҗаһад, машин күгдлв.

— Ги! Авад од!..— гиҗ машин күгдлх болһңд күүкд шууглдна..,

Машин хойр күгдләд, һурвдгчдан өөдләд һарад одв..

Машин өөдмд одад зогсв.

— Күүкдин чидл ямаран! — гиж Дольгана хәәкрсн дун теднә шууган дотрас йилһрж, машинәсн бууһад, хо­ру аашсн Цернд соисгдв.

— О, күүкд, әвртә күчтә бәәжт! — гиж Церн йир се- рглңгәр, күүкдин седкл байсахар, зөрц дегәтәһәр келҗ инәв.

— Не, одак «соньң йовдл» гиҗәсичнь срңсңй,—гиҗ

17?

Дольган, көләсп авн чирә күртлән (эальчгт будгдсй, хонр сүвәһәи түшж талвасн Цернә өргн дорнь эвтәрҗ зогсад, цасн мст цаһап шүдон үзүлж инәмсжәнә.

— Э, яахм билә, келҗ өгнәв. «Слово дал — выпол­няй!»— гпж Церн марзав.

— Ай, әрлһнчә, Дольган. Юңгад генүләд бәәнәчә көөркүгә. Йовтхала.— гиж Амула орлцв.

— Уга, уга, бергн. Гем уга. Тер соньн йовдл ут туужта бпш,— гиһәд Церн келврән эклв.

— Би тенд шин бүрдәгдсн целинный совхозд көдл- жәләв. Эмнг бәәсн эҗго көдәд мана тер совхоз бүрдлә. Брезентәр кесн палаткд хорһджаһад, түрүн җилә тәрә- һән тәрәд,.бәәх гермүдәи тосхцхавдн. Тосхлһнла хамдан урлдад, хаалһс кегдв, сад суулһгдв. Хойрхн-һурвхн җи- лин эргцд мана совхоз сәәхн цевр поселкстә, эврәннь аһуд сән хаалһста, тагтста болв.

— Я тиим совхозмуд бидн чигн үзләвдн, Сиврт,— гиҗ күүкдәс негнь «теднәрн мадниг өврүлҗ чадшгоч» гисәр орлцв.

— Уга, түрд гиҗәтн. Мини танд келж, өгхәр седсм тедн биш. Талдан, соньн йовдл,— гиҗ Церн күүкдиг төвкнүлв.— Мана совхозд шофермүд болҗ көдлҗәцхәсн күүкдәс негнь хәрд һарх зөвтә болв.... '

— Хи-хи! Не-не,—гилДәд күүкд әмдрлдсн боллдад одв. Тегәд Церн чигн омглсн бәәдл һарһв.

— Тер күүкнә күргнь мана совхозла хоша бәәдг кол- хозин ахлачин шофер билә. Күүкнә мордлһн хооран саа- гдад бәәв. Учрнь маднд медгдҗәсн уга. Тиигҗәтл «ма­на» күргн колхозасн һарад, мана күүкнд орҗ өгв. Сов­хозд көдлдг болв.

Тегәд «Күүк дахсн көвүн, хәрд һарсн көвүн»,— гиж тер көвүг колхозин улснь наадлдг болцхав. Бидн чигн тиигж келж инәлддг болцавдн. Болв йоста учринь бидн дарунь медцхәвдн. Цуг уршгнь мана күүкнд бәәснь мад­нд медгдв, Колхозд одхшив гиһәд, мана күүкн күргнәннь мууд күрсн бәәж. Учрнь юмби? Колхоз биййъ байнд то-

173

олгддг болв чигн, хаалһснь йир Му, гермүднь шавр, клуб­ень үзмҗ уга, парк уга, әмтн сүүдрлдг, уульнцс кеерүлдг ‘сад уга. Болв тер шофер-күүкнд эркн кергтәнь хаалһ бәәсмн.

— Ю» көөрк, мел чик болҗл,— гиҗ Амула эврәннь седклән келв.

Күүкд цуһар шуугҗ инәлдв.

— Амула, кениг «көөрк» гиҗәнәтә? — гиҗ Дольган инән бәәҗ сурв.

— Тер күүкинь келҗәнәвә,— гиҗ Амула инәлһн уга- һар Дольган тал хәләҗ цәәлһв.

— Тана көвүнтн күүк дахад иовҗ одхла, та яахв- та? — гиҗ күүкдәс негнь Амулаг боохар седв.

— Көдлмшәрн күүкнд диилгдхлә, йовг!—гиҗ Амула Һаран саҗв.— Арһта залу болхла, хәрәс хавс суһлад, күүкиг герәдән авад ирдмн, арһ угань күүкнә гертнь орҗ өгдмн.

Күүкдлә хамдан Амулаг хәләҗ инәҗәсн Церн цаара- нднь келҗәнә:

— Айдҗатн. Тер йовдл колхозд чигн олзта болла. Эн күүкн күргн хойрин туск келвр келгдә йовҗ, района һардачнрт күрч. Тегәд райисполкомин ахлач Нургалиев гидг күн эврәннь кергүдәрн йовҗ йовад, тер колхозд. ирәд, терүнә ахлачла — Кемалов гидг күүнлә күүндҗә- һәд, тер йовдл тодлад, иигҗ келҗ: тана колхоз байн_г мөңгән саядар тоолнат. Болв хуучнаһар бәәнәт, күүнә^ бәәлһ кеерүлхин, сәәхрүлхин тускар кеҗәх юмн тана колхозд үзгдхш. Тегәд чигн тана көвүд, талдан һазрас күүк буулһдг арһ уга болад, бийснь күүкд дахҗ гүүл- дәд, талдан, культурн бәәлһтә һазр темцлдәд, колхо- зинтн нер һутацхана...

— Хәлә-хәлә, сән болҗ, чикәр келҗ,— гиһәд, Амула өөрксән цуһараһинь инәлһв.

—...Тегәд чигн ахлачин «Волга» шофер уга үлднә — гиһәд, райисполкомин ахлач шог шүбтр хойрар селвн келәд, Кемаловиг җе болтлнь шалһҗ. Терүнәс авн тер» 174

колхозд хаалһ яслһна керг, культуры бәәлһ бүрдәлһнӘ көдлмш уралап көндрв. Ода теднә көвүднь күүкд дахҗ гүүдгән уурцхасн болх гиҗ санҗанав,— гиҗ Церн бадь- чгта, күнд хойр башмган селҗ тәвәд, хойр талгшан нәә- хлж. пнәв.— Нә, йовх кергтә. Сууҗ авцхатн машинд.

— Гоо, бидн йовшговдн,— гиҗ Амула келв.

— йовхар седләвдн, зут чи цуһаргимдн багтаҗ ча- дшголмч,— гиҗ Дольган, көвүнлә невчк шальшхин эркд келв.

— О, бичә алмацтн, багтхта. Энтн тавн тонн даадг машин,— гиҗ Церн иткүлв.

— Ай, Дольган, әрлһичә, өңгәр юңгад кү генүләд бәә- нәчә,— гиһәд Амула Церн тал хәләв:—эрт йов, кукн. Бидн йовшговдн. Көдлмшән төгсгәд угавдн.

— А, тиим болхла, болҗана. Ямаран көдлмш энд ке- җәнәт? —гиҗ Церн соньмсв.

— Боднцг, боднцгин өвс түүҗәнәвдн.

— А, не ханҗанав, күүкд. Менд бәәцхәтн! — гиһәд Церн машин талан адһв.

— Чи, күүк дахад, талдан һазр тал йовҗ одхн угай- чи? — гиҗ Дольган ардаснь хәәкрв.

— Уга! — гиҗ Церн йовн-йовҗ хәрү хәләв.—Биднха- алһсан эврән ясад авчкхвдн, тегәд мана көвүдәс күн күүкд дахҗ әрлхн уга!

Машин ууҗад һарв. Күүкд буудк талан цувлдв. Ма­шина ардас хәләһәд, ормдан үлдсн Дольган чигн адһм угаһар нөкднриннь ардас гейүрсн дүрстә көндрв...

Церниг үзснь Долдад экн авгтан соньн болҗ медгд- лә, дотран эн нам байрлла. Болв ода терүнә тускар уха- лхлань, нег әрвҗл уга, медг-үлг болен, гөңгн киләсн зүркинь арһулхнар мерен болад, эс медсәр җиирәд, сед- клднь шигдсн болад йовна, Чикнә өөгүр серҗңнсн җө- өлн салькн халхийь илнә, косынк дорас өрвәсн үсинь ирвлзүлҗ көндәнә. Арднь болн өмннь йовцхах күүкдин хоорндан күүндсн әнь цуһар негдҗ нииләд, энүнд «җҗзз» гисн болж. соңсгдна. «... Дольганла әдл зөргтә болхнь,—

175