партийн һардач та бийтн чигн агрономии үүлдврт сүа- гән баһар тәвнәт. Агрономии седкл-тоолвр күцәлһнд кергтә күцц дөңгән өгхшт. Мел шуд чирәдтн келҗәнәв танд, үр парторг. Таанр, зоотехникүд, эн теңгс мет элв! теегин эмнг һазрас җил болһн чидл күрсәрн һартан орулҗ авад, көрсинь сәәхрүллһнә, шим-шүүсинь бай- җалһна туст сүзгән баһар өгнәт. Үнәртнь келхлә, лавта тиим эсий? Келлтн, Зурһан Зулаевич.

— Келтн, келтн. Соңса бәәнәв,— грҗ Зурһан Зулае­вич маасхлзв.— Болв намаг зоотехник гиҗ кен танд кел­ен болхмби?

— Күн келск уга. Эврән тиигҗ тоолҗанав.

— Юңгад?

— Та дәәнә өмн мал өсклһнә совхозин директор йов- җлмт. Дәкәд мал өсклһнә керг меднәт. Терүгәртн би та- ниг зоотехник гиҗ тоолҗалав. Бишвт?

Партбюрон сегләтр толһаһан зәәлв.

— Агроном йирдән бишт, медҗәнәв, • юңгад гихлә, һазр эдллһнә төрт сүзгтн баһ,— болад агроном инәв. Те- рүнлә хамдаң цуһар инәлдв.

— Би совпартшкол төгсәләв,—гиҗ Зурһан Зулае­вич келв.— Совхозин политотделын начальникин да- рукнь болҗ комсомолын халхар көдлләв. Терүнәсн сов- хозмудын директормудын зурһан сара курст орҗ ирәд, мал өсклһнә совхозин директорт орулгдлав. Болад бәә- снь тер,

— Не, терлм,— гиҗ Улан Алгаевич келв.— Би холд эндүрҗәсн уга бәәҗв. Зоотехник эс болвчн, та малч бол- җанат. Мал өсклһнә төрт сүзгтн диилңһү.

— Ой, ой, нан тал дәврлһән бас чигн кеһә йовна,— болад Зурһан Зулаевич инәв.—Долда, юңгад тагчград суунач? Харсхнчн парторган. Намаг өөркчнь щалһад. шарад алж. йовналхн.

Башрдсн дүрстә күукн хойр өвгн тал селҗ хәләв.

— Яһҗ медхви, энтн намаг чигн татад бәәх биз,— гиһәд, Улан Алгаевич өкәрльг эцкин нүдәр Долдаг хэ-

19 Дочь Ольды 289

ләв.— Энтн бийнь зоотехник болхар белдҗадг болвчн, эмнг һазр хаһлхдан дурталмн.

Партбюрон сегләтр шүлтңһү бәәдл зүүһәд, невчкн зуур тагчгрҗаһад, иигҗ келв:

— Улан Алгаевич, тана келсн тоот нанд нурһлҗ та^ асгдна, Зөөрин экн булг һазрт бәәдгнь лавта. һазрин тускар тана тоолвр, зүткмҗ йир бахтмҗта. Зуг тер хахь ган күцәлһнә хаалһин тускар тана келснәс зәрмләнь би зөвшәрҗәхшив. Болв терүгән ода келхшад. Тана келен тоотын тускар шидрәс бидн бас чигн күүнднй, Совхозд багц-һаруд делгрүлхин тускар тана келснтн нанд чигн бәәдг тоолвр. Эн халхар бидн эн хавр алдвр һарһцхасн болхла, терүг тас геедрсн арһ гиҗ санхмн биш. Алдсан күцҗ, холвҗ болх цаг, арһ мана өмн бәәнә.

— Эң-зах уга элвг эмнг һазрта хальмг теегин аһуд бәәцхдх эдл-ахус болвас тәрә-темс тәрлһнә торт онЬ’ дин өргн хаалһ өгхин арһ хәәһәд бәәх зөвтә,— гиҗ агро- ном келв.— Ой, тер Элст эргмдк өндрмүд деерк садмуд ямаран әвртәһәр урһҗана. Медҗәнт: өндрмүд деер урһ- җана. Тенд урһҗах модд мана совхозин аһуд бәәцхәх хотхрмудар, боодгудта саласин көвәсәр улм күчтәһәр урһхнь мел лавта. Тиим болвчн, бидн эврәннь совхозин аһуд, нам ядхдан поселк дотран модд суулһҗ> кеерүл- лһ, көкрүллһ бүрдәлһиг арвдгч, эндән келхд, адг керг гиҗ санцханавдн. Хавраһа эн тускар мини келен үгиг таанр эс соңсцхаси дүрс һарһлат. Зәрмснь нам му нү- дәр нан тал хәләлдлә...

Олн җилин туршарт һазр эдллһнә үүлдврт ухаһан тәвҗ, медрлән байҗаҗ көдләд, һазрин уурхан саң мет өглһинь нүдәрн үзҗ, һарарн бәрҗ урмштсн медәтә агро- ном, өргн теегин ууҗмд ода бийнь эмнг кевәрн дав дее- рән бәәһә бәәх элвг көдәг эңгдән хаһлгдсинь, әмтнд ик олзта, күүнә зүркнд бахтмҗта олн зүсн урһмлмудар тер бүтәгдҗ кеерсинь дарунь үзхәр седгч сәәх үндстә әрүң цевр седклән илдәҗ, башрдлһн, сүрдлһн угаһар сулдан санамр келҗ йовхин партбюрон сегләтр мед- 290

жәнә. ӨвгНӘ колҗ йовх тоотыг, зәрм үгмүдиь үлү, зәрм үгмүднь дуту болҗ бинднь тоолгдв чигн, Зурһан Зулае- вич күлцәд, эврәннь сөрүд үгән терүнд хөөннь келхәр дотран үлдәһәд, ик дурмштаһар чиңннә. Зуг хая-хаяднь эн орлцж., өвгнә үгд дөң болна.

— Улан Алгаевич,— болад, агрономиг түдәҗ күләлһ- чкәд. Зурһан Зулаевич. цааранднь келхәр седҗәх үгән үхалҗах дүртәһәр, адһм угаһар эклв.— Сад урһалһн адг керг бишл. Зүгәр эрдни-ишәс, буудяһас тер үнтә болхнй? Тәрә тәрлһнә зура мана совхозд ямаран чинвр- тәһәр күцәгднә?

— Тернь нанд медгдҗл бәәхов,— гиҗ агроном хәрү _өгв—Мана совхозд механическ күчн хәтәрднә. Селәнә эдл-ахун машид элвгәр учраҗ авх кергтә. Тедниг госу- дарствас авхин төләд эмнг һазр хаһллһна зураһан зөр- мгәр өргҗүлх 'кергтә. Болв манахнд сад суулһлһн тә- рәнә зура күцәлһнд саалтг хальдашго. Юңгад гихлә, манахнд модд суулһлһна көдлмшиг дав-деерән машин угаһар чигн күцәһәд бәәҗ болхмн...

Генткн гүлдс гиҗ хәврһшләд, машин хдҗугшан һарв. Үгдән халҗ авлгдсн медәтә агроном боднцгин плантацц өөрдәд ирҗ йовхан ода шинкн оньһв. Ик хаалһас салад, боднцгин плантац тал шинкән үүдҗәх, ода деерән әрә йилһргч толв болҗ медгдҗәх хаалһар машин һарчкад, дарунь гилтә тер хоорнд бәәдг, гүн биш, болв зөвәр өргн салаһар арһул өкәҗ орв.

— Хәләлтн, эн салаг,— болад, Улан Алгаевич тол- һаһан өмәрән кецәлһәд, хойр талан селн хәләв. Ончта- һар шилтсн хойр нүднь омгта баһинәр герлтсн болҗ медгдв.

Агроном цааранднь ю келн гиҗәхинь медәд уга бә- әҗ, өөркснь цуһар хойр талагшан хәләлдв. Невчк алң болен Николай салан цаад амнд һарчкад, машиһән сурвр угаһар зогсав.

— ...Кемрҗән эн салаг бооһад, ус тогтачкхла, җил ямаран һаңта болв чигн, шидртнь тәргдсн свекла чигн, 19* 291

боднцг член тсжәлән алдшго. Кемржән намртан и» са­лаг нанд боож егхнь, тер боднцгин бәәх ормд свекла тәрәд, хажуднь эмпг һазрт боднцгнг холван икәр суул- һад, теднә урһцар таанрнг өврулх биләв. Эх. ядхдан иим-иим булңгудынь цугтнь эд-бод кеһәд. цецгрүләд оркхнь!.. Ниднәс нааран нанла хая-хаяд харһад, таньл болен геологоразведкин отрядт кедлдг инженер, ммяя эргнә наста Михаил Михайлович гидг залу, нанла хар- һх болһндан һазрин зөөрнн тускар келхләрн яегл халсн болад одна. Хальмг теегин тускар тер иигж келнә: вя­зана, баһдан би «өлн теегин көдә> гиж эн һаэркн тусмр әмтн келдгинь соңсҗ йовлав. Цен жил хооранд яаараи ирж, энд көдлх шиндвр һартан авчкад. баһдая сонсж йовсм санандм орхла, «в той степи глухой замерзал ям* щик...» гиж. зүркм заядар дуулла... Чавас гиж бм урдк цагт бәәцхәсн улсин тускар ода саннав. Кел дорви бэах алтыг тедн рньһҗ үздго бәәж, эсклә үэсн бнйсвь, тар алтнд күрч, терүнәс авч эдлдг арһ уга бәәж...

Николай ардан гилс хәләв:

— Юуг алтн гиҗәхмб тертн?

— Эн теегин аһуд илдәгдсн зөөрин тускар иеджах* гов тер. Нефть, чолун нүүрсн, шатдг газ наиь чмгм шшг бәәнәлхн. Эврәннь үүлдвртән тер басл әвртә эдкр күм...

Машин ормасн көндрв.

— Геологоразведчик агроном хойран үүлдврнь нет үндстә гиж тер келнә, юңгад гихлә, тедн .чоюрн адл кү- слтә: һазрас зөөр һарһж авлһн...

— Миниһәр болхла, тертн чикәр келжана,— гнж Зур* һан Зулаевнч орлцв.

— ...Сиврәхнәс хоцржанат гиж тер инженер шюмск- лнә.— Хашңгар, оцлар кедлжәнәт болад, намаг кандр* әхәр тер хатхна. Агрономснг күләжэх кадлмш танахмд ода чигн дала гиһәд тер инженер теегнн уужмур зргк' дән хәләпә. Тиим ямаран кедлмш үзжәнәч? — гнноа бм. Тер келнә: бийстн үзжәхшнйт? Хәләлчн: хаһлгдад уга эмнг һазр теңгс метәр налажана...

292

Боднцгин хәврһд, өрүнә Цернә ирҗ зогссн ормд ирәд, шофер машиһән зогсав. Агрономии келвр Долдад таас- гдҗала. Тегәд тер келвр ода тасрж одхла, эн хармнв. «Эн келвриг цугтнь мана 'парторг соңссн болхла, сән болх биләхн...» гиҗ күүкн тоолла.

— Боднцг малтх болчкҗ,— гиҗ Улан Алгаевич ма- шинәс бун келв.

— Да, уже пора,— гиҗ Николай келәд, плантации тендк хол зах тал хәләҗ зогсв.

Буудкас хойр күүкң һарч ирҗ мендлцхәв.

Зәрм һазрарн ода чигн көк. Юңгад иим болҗах- мби? — гиҗ Зурһан Зулаевич соньмсв.

— Ха-ха!— гиҗ агроном инәв.— Тохмнь олн зүсн болхла, тиим болхов тер. Ха-ха! Элстин базрас хулдҗ авсн экн биләл энтн. Үүнд ядхдан дөрвн зүсн тохм олдх бәәдлтә. Альков, хәләй — болад Улан Алгаевич, план- тац дундк скамейкин өөр кевтсн күрз һартан авб.

Нег иш талтад, өвгн эргүләд хаяд оркв. Сәәхн чүүкл өңгтә тавн ик боднцг тонталдад бәәв.

— Ого, прямо-таки поросята,— гиҗ Николай бахтв.

— Ха-ха, мел дигтә дүңцүлт олад келчквч,—гиҗ келн йовҗ Улан Алгаевич хойр ик боднцг һартан авад, үнрчлҗ үзв.— Әмд порсупкс мет дулахн, бәрҗ үзлтн,—' гиһәд, теднән неҗәдәр парторгд болн шоферт агроном бәрүлв.—Эмпг һазрин ууһн үрн!

— Эмнг һазрин... шүүсн...— гиҗ партбюрон сегләтр арһул, уданар татҗ келв.

— Тиигж, мана күүкд бас келцхәнә,— болад, Долда инәмсклв.

— Намйи? Хәлә-хәлә,— болад парторг инәв.—Мел чикәр келцхәҗ күүкд.

— Альков, хәләжәлтн,— гиһәд бас нег иш малтхар күрзән һазрт булхулчкад, агроном келҗәнә:— үүрмг шар боднцг үүнд бәәх.

— Гм, көгшн арат, меднәлә,— гиҗ үүрмг шар абри­косик дүртә боднцг үзчкәд, Зурһан Зулаевич хөкрлв.

293

— Му тохмта, һашл амтта боднцг,—гиҗ агроном цәәлһв.— Болв һахаст сән теҗәл болдмн.

— Эннь шөлнд йир тааста, нигт шимтэ, киитнд ба- атр, адрута бор көрстә, удан үрдг боднцг болдмн,— гиҗ келэд, агроном бас нег иш малтв, Нарн салькн хойрт өгрсн әәрстә нудрмсин өңгтә зөвәр олн моһлцгуд һа- рад ирв.

Цуһар инәлдв.

— Яахм билэ эн. Агроном. Специалист,— гиҗ Нико­лай келв.

— Бас чигн үзүлсв танд,— болад, Улан Алгаевич эргмдән хәләҗәһәд, нег иш тал одад, кирд гилгҗ күр- зән булхулв:—цегәхн хоңһр көрстә, ик-баһарн тегш эс болвчн, шагнь баһ боднцг болдмн эн...

Өвгн күрзтә шавран өргәд, арһул көмрәд оркв. Хүү- рә дүрстә, цевр көрстә хо-цаһан боднцг элстәвр шавр заагт цәәв.

— «Аңзрдг цаһан, әскрдг цаһан»,— гиҗ энүг хальм- гуд нерәдцхәсмн. «Белорусская белая» гиҗ сиврәхн кел- цхәдмн»,— гиҗ көгшн агроном таалгч дууһар цәәлпн йовж, нег боднцг һартан авад, хамртан күргҗ үнрчлв. Өөрк улснь нег-негән хәләлдҗ мусхлзцхав.

— Не, кедү зүсн тохм болжана?— гиҗ парторг сурв.

— Дөрвн,— гиҗ Долда хәләв.

— Тер болҗана,— гиҗ агроном келв.— Дөрвн зүсн тохмта боднцг мана плантацд урһҗ, эн һазрт үрглжд үлдж, делгрҗ чадхан эдн үзүлжәнә...

— Та йөрәл тәвҗәвзәт?—гиҗ Зурһан Зулаевич инәмсв — Йөрәл гиж чигн тоолтн.

— Тиим болхла, тана йөрәләр болтха,— гиҗ парторг келв.

— Иргчдән эк кехд эднәс һурвн тохминь авхмн. Тер хатмл үүрмг шарнь буйсжах, му тохм,— гиҗ агроном цәәлһв.

— Э, иргчдән... иргчдән...— гиҗ парторг арһул бий- дән келәд, зүн һаран өргндән күргәд, уужмур хәләһәд, 294

невчкн зуур уха гүүлгсн бәәдл һарһв.

Парторгин келснь күцц биш болҗ, цааранднь келхәр седҗәх үгән ухалҗ тер түдҗәх болҗ шинжлгдв. Тегәд, цааранднь тер ю келхәр бәәхинь соңсхар белдсн Улан Алгаевпч невчкн зуур тагчгар хәләҗ күләв. Болв тернь дәкж. үг келсн уга, тегәд агроном бийнь иргчдән ю ке- хәр седжәхин туск ухалвран хувацхар шиидв.

— Кемрҗән бидн иргчдән боднцг суулһхар шиид- цхәсн хөөн, эн плантации кемжәг зөвәр икдүлх зөв- тәвдн. Тер саахна мана хәләсн салаг бооһад, ус тогтах- ла, үүнд шикрин свекла чигн урһхнь маһд уга...

— Улан Алгаевич, та «кемрҗән» гиһәд, ю келхәр седжәхмт? — болад, парторг саначрхсн дүрс һарһв.— Кү- цәҗ болхнь медгдҗ одсн кергәсн хооран цухрх бәәдл һарһад, та яһжахмт? Боднцг урһалһна тускар «кемр- җән» гиҗ ода келж болдви?

Хәрү өгхдән эс адһсн агроном мусхлзҗ, керсү нү- дәр хәләв. «Тана саначрхлһн нанд нам таасгдҗана» ги- хәр седжәх дүрс һарһв.

— Боднцг урһалһна кергәс хооран цухрлһн ода уга гиҗ би чигн тоолҗанав,— гиҗ агроном зөвшәрв.— Болв багц-һаруд йостаһар делгрүлж; болх һазрта, терүг эдлж чадх арһта бәәтлән, иргчдән бас иимхн бичкн боднцгла оралдлһн керг ута гиҗ келхәр седҗәнәв. Иргчдән зөвәр өргн хаалһд орхин тускар, ташр деернь шикрин свекла тәрхмн гиҗ келхәр седж;әнәв. Тиигхин төләд механиза­ции халхинь чигн хамднь ухалх зөвтә болжанавдн. Ирг- чдән эн көдлмшиг бас һарар кехлә, маднд ичртә болх, көдлх улс чигн күртхн уга. Боднцг суулһдг малтдг ма- шид, боднцг хурадг комбайн учраҗ авхин тускар мел оданас авн үүлдх кергтә...

— Тер болҗана,— гиж парторг орлцхла, үгән цаа­ранднь чигн уттулхар седҗ йовсн агроном соңсхар тотхв. Төвкнсн дууһар парторг цааранднь төвшүнәр келв:— плантац өргжүллһн кергтәнь медгднә. Эн терт та куч- тэт. Тер кучән илдктн. Ямаран урһмлмудт таалта, яма-

295

ран ик эмнг һазр совхозд бээхиг, ямаран культурны плантац бүрдәҗ болхиг, теднә ору-һаруг үзүлгч иткм- җтә документ, экономическ то кеҗ, директорт орулҗ өгтн. Терүг кехд совхозин плановикин, тосхлтын әңгин толһачин нөкд танд кемр керглгтхлэ, тедниг орлцулсвдн.

— О, энтн эмнг һазр эдллһнә тускар мини тоолврт бээхиг цугтнь бичхлә, зөвәр өргн зура болҗ һархмн. Үргәхн угай тадниг? — гиҗ агроном маасхлзв.

— Хәрнь мел лавта өргн болдгар зуралтн гиҗ би селвгән өгчәнәв. Кедү боодг, хама кех кергтә гиҗ то- олнат — бас цугтнь орултн. Өргн болдгарнь кех кергтә. Иткмҗтәһәр, чикәр кегдсн тиим документац кезәд чигн чинрән алдх зөв уга, юңгад гихлә, эн эмнг һазр үрглҗд иигәд кевтх зөв угалмн. Аштандан эн эдлгдх зөвтәлмн. Өөрхнд, үлгүрнь, иргчәс авн кегдх көдлмшиг тер өргн зураһас, эврәннь чидлин кирцәһәр күцәхәр, салһҗ авл- һн амрхн төртэ болх.

— Бүрдәгдсн документац хара-өңгәртән кегдсн көд- лмш болҗ һаршгоһинь йилһҗ авсн хөөн, терүг би ик дурмштаһар күцәҗ үзх биләв,— болад, Улан Алгаевич бийдән эн керг таасгдҗахиг медүлв.

— Уга, бичә әәтн,— гиҗ парторг келв.— Тана көдл- мш хара-өңгәртән болҗ һарх гиҗ та бичә сантн. Тер зурад йовуд өгхин туст, кемрҗән кергтә болхла, пар- тийн организац орлцх, партийн хургт тана ухалсн селв- гүдиг хәләҗ күүндий. Сән кергт дөңнлт олдхнь лавта. Эн төрәр түрүләд та бидн урдаснь күүндий. Шидрәс, нам маңһдур-нөкәдүрәс тогтуртаһар сууҗ ухалий.

Парторгин эн келснь медәтә агрономии седклд йир таалта болснь терүнә талваҗ оңдарсн чирәһәр, нүднәннь болһамжта хәләцәр илдҗ медгдлә.

Эдн машин тал һарцхав.

— Тиим болхла, йир айта...— гихәс нань үг эн агчмд бийднь эс олдсн дүрстә Улан Алгаевич кемжәтә төвшү- ңәр ишкҗ йовх хойр көлиннь үзүр хәләҗ, уха туңһасн болад, Зурһан Зулаевичиг машинднь күргв, 296

— Не тер болҗана... ода, деерән. Хәрүдтән дәврҗ „рад, таниг авн хэрсвдн,— болад, седклднь оньдин бээдг «ацань» улм икдсн дүрстә парторг машиндэн орж суув.

Хурдар уужад һарч одси машина а сонсгддган уурс- на хөөтк тагчгрлһнла хойр чикнь генткн доңһдад, нег мисхлд дуулсн болж агрономд медгдв. «Кесг уданд дот- ран хоршсн тоолвран, чик болв, хажһр болв, кевтнь илд- кад, парторгд келчкүв...»—гиж ухал ад, үүрч йовсн аца- һан күргх зөвтә һазртнь күргәд өгчксн күүншң, гиигрсн седклтә болчксн Улан Алгаевич скамейкин өөр, одак малтгдсн дөрвн нш боднцгин дөрвн зүсн тохмиг, агро­номии келсәр дураһад, кемәлһҗ сууцхасн күүкдүр ирв. Теднь шумр болен нүдәрн өмнәснь хәләлдәд, шикр ца- һан шүддән үзүлж, серглңг.әр ярлзҗ инәлдв.

— Таниг дураһад, эн боднцгин тохмсин тускар бидн күүнджәнәвдн,— гиж Долда келв.

— Ай, күүкд, мини келснд ашта соньн юмн угал. Олн зүсн урһмлмудын тускар орс улсин келдгинь соңсхларн медхт. Урһмлмудын тускар ончтаһар медж, олмһаһар келдгнь орсмуд, орс крестьянмуд,— гиҗ Улан Алгаевич дотран уха дуңһасн дүрстәһәр, эврәннь медәтә күүнә- һәр, үг болһпаи чиңнүрдгч төвшүнәр келв.— Урһмлму- дыг тедн айтаһар медцхәнә. Кен юунд эңкр болна — те- рүгән сәәнәр меддг мөн. Орсмуд һазрт эңкр...

Эн үгмүдәп кели йовҗ, өвгн скамейкд суув. Инәдгәй уурцхасн күүкд, агрономии хойр хаҗуднь хошадар ска­мейкд бас бәәршцхәв.

—... Мини йовсн һазрмудт хамань болв чигн тиим болж медгдв.

— Улан Алгаевич, та альдаһур йовлат?—гиҗ күүк- дәс негнь соньмсв.

— Экн авгтан би Воронежск областьд йовлав. Тенд сурһуль сурад, тендән дамшлт авад, ут турштан зурһан жилд бәәләв. Институт төгсәһәд, Ростовск областьд ирәд, цөн жил көдлләв. Терүнә хөөн арвн һурвн жилд Новосибирск областьд көдлүв. Хамань болв чигн орс

297

крестьян улс һазрт әвртә тачалтаһарн, урһмлмуд урһаж делгрүллһнд эңкрәрн ончта болҗ нанд медгдцхәнә...

Улан Алгаевич, тагчград, боднцгин участкин тендк зах тал хәләһәд, уха туңһасн дүрс һарһад, нег агчмд түдҗәһәд, үгән цааранднь келв.

— Сиврин нег өвгн санандм орҗ ирв. Прохор Те­рентьевич. Новосибирск областьд мини көдлҗәсн кол-, хозд тер бәәдмн. Дал һарсн наста, көгшн гиһәд, терүг пенст һарһцхав. Болв тер хара сууҗ чаддмн биш. Ге- риннь һаза ут нурһан һудилһҗ өкәһәд, арвс хойр һа- рарн һазр шүүрч көдлҗәснь оньдин үзгддмн.

«Болҗл танд. Амрх зөв танд бәәнәлхн» гихлә, терүнә хәрүнь иим болдмн:

«Би уңг-тохмарн крестьянин күнлхн. Көвүдм бас колхозникүд. Зуг ачнрм интеллигенцд орҗ одцхав. Эх, мууха юмн, һазриг аль сансарн эдлҗ болх арһ элвҗү- лсн цагла медәрлһн харһад, бийим һундаҗана...»

Гериңпь өөр терүнә кеһәд бәәдг үүлдврнь юн гиҗ меднӘт? Кесг зүсн урһмлмуд бичк-бичкнәр тер тәрҗ урһаһад, шинҗлт кенә. Үлгүрнь, малинә болн горохин хойр урһц-нег жилд авна. Цаһан һуйрин нег буудяһас арвн хойр иш урһаҗ авсинь үзвдн. Тер һазрт берк гисн урһмлмуд, үлгүрнь, виноград, инжир, абрикос, лимон бо- оҗаҗ авхларн, ямаран эвәр урһасан колхозникүдт келҗ өгнәв гинә. Кесг зүсн цецгс чигн терүнә герин өөр сәәх- рҗ, әмтнә нүд тусхаҗ байрлулна.

«Эх, һазрас ю һарһҗ авч болхинь улм сәәнәр медх дурн йир ик,— гиҗ тер саналдна.— Күүнд медгдәд уга кесг зүсн зөөр һазрт ода чигн дала бәәһэ бәәнә!»

Прохор Терентьевичәс соңссн темдгтә нег келвр ми­ни седклд төөнрж үлдв. Терүнд иигж келгднә:

...Көөсән күцдг хурдн, кедү гүүв чигн көшҗ эс зогс- дг күдр күлгтә Святогор гидг баатр кеер, көдән ууд дүүврдж йовад, өмнән нег йовһн муҗг үзҗ. Святогор, мөрнәнпь жолаһинь сулдхад, чу гиһәд, тер муҗг тал 298

адһна, болв терүг күцҗ эс чадна. Акад юмби гиҗ Свя­тогор алңтрн уурлад, хәәкрнә: зогс!

Мужг, тотхҗ зогсад, өмнәснь хәләҗәһәд, ээмдән үүрч йовсн мишгән һазрт хайчкна.

— Кен гидг күмчи? — гиҗ Святогор халтаһар сурна.

— Микула мини нерн. Крестьянина көвүн.

— Эн мишгтәчнь юмби?

— Бууһад өргҗ үз. Юуһинь тегәд медхч.

Алдр баатр Святогор алң болсар ормаҗаһад, күл- гәсн бууһад, Микулан өөрк мишгинь нег һарарн шүүрәд, өргхәр седнә, болв көндәҗ эс чадна. Хойр һардад өрг- хәр седхләрн, Святогор хойр өвдгцәһән һазрт булгдна. Болв Микулан мишгиг һазрас салһҗ эс чадна.

Святогор цухлдҗ цунцхна:

— Келхнчн: юн бәәхмби үүндчнь?!

— Келсв. Соңс: һазрин тачал... Мини мишгт һазрин тачал бәәнә! — болад, Микула, крестьянина көвүн маас- хлзна. Чирәһәспь ур һарад бәәнә.

— Тер болҗана,— гиҗ эн келврән төгсәчкәд, Прохор Терентьевич утх-ухаһинь иигҗ цәәлһнә:

Уурхан саң зөөрин экнь — һазр.

Крестьянин күн —һазрин түрүң эзнь.

Көдлмшчнр — крестьян улсин үрдүд.

Болд — төмр — алтн хамгин эцкнь — һуйр...

— Тер болҗана... гиҗ би бас тер Прохорин келдгәр' эврәннь соңсхвран төгсәҗәнәв,— болад, Улан Алгаевич хойр хәврһдән тагчгрсн күүкдиг инәмсклсн җөөлн нү- дәрн серглң дүрстәһәр селҗ хәләв.— Прохорин келвр ямаран?

— Сән...

— Айта үндстә...

— Лавта сән. Тер тускнь маһд уга,—гиҗ агроном келв.— Зуг эн келвр чикнә хуҗр биш. «Җирһл һазр хойрин кииснь негн!» гиҗәх болҗ тер келвр нанд ухал- гдна...

Агроном эн келҗәсн үгән төгсәсньэстөгсәснькүүкдт

299

медгдсн уга. Тер тагчград, уха гүүлгсн дүртәһәр хәлә- цән уужмур тусхав. Хойр талк сеермүдин ташуснь цәәсн өвсәр, борлсн барлжар алгтрцхана.

Улан Алгаевичин нүдн тусжасн үзг тал Долда бас хәләв. Тендәһүр өндрмүдиг керчж һардг Элстин шоссе- һәр, нег-негән көөлдсн боллдад, ацана -хрйр машин гүү- лдҗ йовцхала. Теднә негнь дарунь шоссеһәс хажиһәд, салан цаад бийәр совхоз ордг хаалһар тоос бүргүләд һарв. «Эн машин, кемржән Элстәс йовсн болхла, Церн- лә зөрлцсн биз... Нам тиигҗәһәд, нег-негән таньлдад, эврә-эврәннь кабин дотрасн толһасарн геклдҗ мендлц- хәсн чигн болх...» гиж серҗңнсн салькнла нииилҗ, күүк- нә дуулңсн седкл таажала.

— Боднцгин урһцан хурах болчкҗ,— гйҗ агроном нүүхлж көндрв.

— Кезә эклхмн гижәнәт? — гиҗ Долда сурв.

— Белн болхларн экләд бәәтн.

— Рабкоопла харһж күүндх кергтә. Боднцг рабкоопд өггдхмн гиҗ фермин залач келлә.

— Тиим болх зөвтә,— гиҗ Улан Алгаевич келв.— Бухгалтерийин элчлә хамдан рабкоопд, одад, кезәһәс авн, өдрин кедү маши боднцгин зөөврт тедн һарһхннь медж авх кергтә. Терүгинь цәәлһҗ медчкәд, бригадан цутлул. Малтгдсн боднцг энд удан кевтшго, үршго болд- гар кех кергтә.

— Тернь медгджәнә. Экнә боднцг яһж йилһҗ авхинь тернь хама хадһлгдхинь келҗ өгтн,— гиж Долда келв.

— Тер тускинь би бийдән авсв. Боднцгин малтлһнла би ирнәв. Эк ямаран икәр үлдәхинь чигн медх кергтә. Тернь ода деерән нанд чигн медгджәхш. Тернь тегәд нанд йир соньн керг болжана,— гиһәд, агроном саналдв.

Өвгн юнгад саналдсинь Долда медв.

— Ямаран ик һазрт эк белдхнь танд медгдәд уга болхов?

— Э,— гиж агроном хәләв.—Саахндак күүндвр соң- свчи?

зоо

Долда толһаһарн гекв.

— Тер болҗана. Не тернь гем уга. Тер тускиньмаңһ- дур-нөкәдүр дүңнж болх, юңгад гихлә, иргчдән ю ке- хән эндр ухалҗ белдх кергтәлмн.

Улан Алгаевич невчкн зуур тагчгрв. Иргчдән кегдх көдлмш агрономии толһа эзлв. Парторгла күүндсн тоот энүнә сананд орв. «Коммунистнр, партийн организац дөңнцхәсн хөөн, зөрмгәр зүткҗ болхмн...»—гиҗ көгшн агроном ухалв.

— Не, күүкд,— гиен Улан Алгаевичин чирәнь генткн талвасн дүрстә болв.— Үүнд брднцг урһалһнд алмацдг улс тадн дунд уга болҗахов?

— Уга боллго,— гиҗ Долда наадксан хәләв.

— Алмацдг күн бәәсн болхла, бригадт тер төрүц үл- дхн уга билә,— гиҗ күүкдәс негнь келв.

— Тиим болх зөвтә,— гиҗ агроном адһм угаһар ар- һул келв.—Сән. Тана көдлмш йир сән үндстә. Нанд, агроном күүнд тана эн күцәсн керг нег үлү ханмҗта болҗана. Сансан күцәҗ чадцхавт, хүвтә күүкд гиҗ би тадна тускар тоолҗанав. «Күн болхнь—баһасн, күлг болхнь—унһнасн»,— гиҗ әмтнә келдгиг тадн мини са­на ндм орулнат.

— Ой, ой, Улан Алгаевич, тана буульлһн мадниг башрдаҗана,— болад Долда инәхлә, наадкснь мусхлзҗ» өвгн тал хәләлдв.

— Уга, кукн,— гиҗ агроном, невчк саначрхсн дүрс һарһв.— Мини келҗәхм буульлһн биш. Мини келҗәхиг тиигҗ бичә тәәлтн...

Күүкдин инәмслһн генткн унтрсн болҗ уурв. Шүлтц- һү дүрстәһәр тедн өвгн тал болһаж хәләлдв.

— ...Седсән күцәһәд уга күүңд, эсклә кергтә юм кү- цәҗ нам чаддго күүнд сәәхн, әмтәхн кесг үг келәд бәәх- лә, тер буульмж болж һардг мөп. Ахрар келхд, буульмҗ гисн — хоосн үг. Эргү, бидү күн, эсклә эрк, бийрхг күн буульлһ соңсад бәәхдән дурта болдг. Тегәд чигн тадн мини келсиг буульлһн гиҗ тоолад, эмәҗ башрдҗанат.

301

Седсән күцәсн күүпд, терүнә лавта кечксн сән үулдвримь келхлә, тер буульмж. болҗахш. Тер ханлт болҗана. Ми- ни танд келҗәхм — медәтә күүнә седклин ханлт.

—• Тмим болхла, тана седклд бидн чигн ханҗанав- дн,— гнҗ Долда үүрмүд талан зервк хәләв.

— Би таднд туслң бийиннь седклән келҗәнәв. Сән юмн кезәд чигн сән... Совхозин улс цугтан тана тускар сән үг келх. Чирәдтн эс келснь дотран санх. Олнд тү- ста йовдл һарһсн улс таалта үгмүд әмтнәс соңсх зөвтә чигн болҗана...— гиҗ сүл үгән уданар татҗ агроном келв.— Не, би йовхмн кевтәв.

— Юңгад? — гилдв күүкд.

— Йовһар яһиат? Одак маши күләтн.

— Нань үүнд керг нанд уга биший. Тедниг күләһәд, хара юуһинь суухви. Тер,— гиҗ агроном һаран планта­ции тендк зах тал заңһв.— Тер иргчДән боднцг суулһх һазр хәләнәв. Тиигтл одакс ирхлә, теднлә хәрнәв, эсклә тер хаалһар йовҗах машидин негнднь сууһад йовҗ од- нав.

— Юуһинь адһнат. Улан Алгаевич? Удл уга ирхл. Үүнд невчк бәәҗәтн. М*ана күүкд таниг тарвсар тоохар, шарсн боднцгар тоохар седҗәцхәнә,— болад Долда инәмсв.

Агроном алң болҗах дүрс һарһҗ өмнәснь хәләв:

— Юн гичквчи? Тарвсар гинчи?

— Иткҗәхшийт? Тарвсар гинәв.

— Тарвс тадн хамаһас авсмт?

— Мана күүкдин нуувч,— болад, Долда инәв. Наадк күүкднь бас мусхлзцхав.— Тер нуувчан танд илдкнәвдн: йир яһдҗ гиһәд, хавраһа мана күүкд боднцгин тер зах- дпь цөн иш тарвс суулһцхала. Тернь му бишәр урһв.

— Гм... Хәлә-хәлә,— гиһәд, толһаһан зәәләд, өвгн өкәрлгч керсү нүдәр күүкдиг хәләв.— Эндән келхд, экс­перимент кецхәсн болҗанат...

— Не, йовцхай,—боллдад, күүкд буудк талан агро­номии дахулҗ ирцхәв, 302

Буудкий хая\уд, харһа модар холвад харшулж, бос- хсн хардһр ут столд өвгиг суулһчкад, күүкдәс негнь бу- удкурн гүүҗ орад, хойр альхн деерән неҗәһәд алг-цоохр- тарвста, теднән хойр халхдан шахсн ирв.

— Альков, альков,— болад, Улан Алгаевич, нег тар- всинь һартан авад, тук-тук индств.

Тер хоорнд наадк тарвсинь күүкн утлад, хойр әнгләд оркв.

— Ай, каңкнҗахинь. Тарвсин үнрнь айтал! Энүг эдлхдән сүзг угав, зуг үнртнь дуртав,— гиһәд, цаңтсн өңгтә терүнәс нег керчм авад, агроном амсв.— О, йир әмтәхн. Теегин тарвс йирдән иим болдмн, үүрмг болвчн әмтәхн. Меднәв. Парторгиг шофертәһинь тоохмн билә- хнт.

— Тадниг цугтаһитн хамднь тоохар седҗәләвдн. Зуг тедн тер хоорнд генткн йовҗ одцхавш. Хәрүдтнь тоонавдн,— гиҗ күүкдәс негнь келв.

— Хәрүдтнь тедниг эркҗән биш тоонавдн,—гиҗ Дол- да келв.—Тедниг тоохд цөн тарвс бәәхмн.

— Бәәнә. Бас чигн дөрвн-тавн бәәнә,— гиҗ күүкд хоорндан хәләлдв.

— Тоотн парторгиг, тоотн. Байрлх тертн. Тарвст биш, тарвс энд урһснд байрлх тертн. Эмнг һазрин нигт шүүс амсҗ үзтхә. Байрлх, мел лавта байрлх тертн... Ай, эн җил икэр плантац кесн болхнь!.. Алдвр болад од- вшла!..— гиҗәһәд, невчк тагчгрҗаһад, Улан Алгаевич күүкдлә мендлэд, машин ирхинь күләтн гиҗ теднә сур- сар болл уга, одак саахнда келҗәсәрн йовҗ одв.

Көгшн күүнә төвшүнәр келҗәсн тоот тагчгрсн күүк- дин седклд хәрү ов-товар ирҗ тодлгдад, эцкйн таалвр метәр, кенинь болв чигн байсаҗала. «Күн болхнь — ба- һасн, күлг болхнь — уңһнасн...» «Медәтә күүнә седклин ханлт...» гиҗ агрономии келсиг Долда ухалҗ йовтлнь саак «чаңһ шоодвр» генткн шурһҗ сананднь орҗ, бийинь ирвәтрүләд, зүркинь экләд мерҗәхлә»... күүкдәс негнь келв:

303

— Шидрәс бодицган малтх болҗанувдн!..

— Э. Удл уга,—• гиҗ келсн Долдан седкләс одак һә киләсн нүдн ирмх хоорңд тоньлад әрләд одв.

Боднцг малтлһид белдлһәр эн бәәх улсас кен, ю кех- ин туск күүндвр күүкд дунд экллә.

XVI бөлг

Өрүн нәәмн часин алднд велосипед деерән сууҗ гер- тәсн, һурвдгч фермәс һарсн. Муслин Макар боднцгин бригад тал хәләҗ гүүлглә. Хальмг теегин улсин хуучна таньл, зүн үзгин бүләкн салькн шарлсн өвсиг, борлсн шарлҗиг сегсрҗ, хутхлулад, чикнә өөгүр дөгәтәһәр шуу- гад, дарунь күрх санаһар адһсн Макарин велосипедлә урлдсн, ууд метклдсн болад йовна.

Эн совхозин һазрт түрүн болҗ боднцг урһасн, ташр тегәд санснасн зөвәр оөдән урһц урһасн күүкдин байр- та сәәхн нүдд үзхәр, теднә көдлмшин шууга соңсхар, теднә байслһнд орлцхар йовх Макарин седкл эн көдэ мет у, сарул, талвһр. Теднә күцәсн кергт бахтх, теднә байрт багтх зөв-учрнь Макарт йирдән бәәлә: негдвәр, эн комсорг; хойрдвар, энүнә трактор теегин эн шуһун тагчгиг түрүн болҗ эвдлә, хавраһа энд боднцгин участк белдҗ, эмнг һазр хаһлла, ташр тегәд, үн-шаң угаһар, эврә дурар, тракторн бригадын зурала төр угаһар, эв- рәннь даалһвр күцәснә хөөн Макар эн көдлмш күцәлә.

Бас чигн таалта нег йовдл Макариг өмннь күләҗәлә: студентрин агиткультбригад, серглң авцта, чилдго шог- та, үүрсг седклтә, ахиг алд күндлдг, дүүг делм күндлдг ээлтә көвүн эндр тенд ирцхәхмн. Теднә сүл концертнь эндр болхмп, юңгад гихлә, тедн нөкәдүрәс эврә-эврә ха- алһарн олн зүсн балһсд темцлдҗ, сурһульдан хәрү йо- вцхахмн.

«Теегин ууҗмд көдлцхәдг улст ханмҗта концерте үзүлцхәсн, таалта болн ухата күр-күүндвр әмтнлә кец- 304