гйҗ ухалв.—Кемр Дольган нанла әДләр тёрүг урднь меддг бәәсн болхла, шуд гүүҗ одад, мендләд, кезә үзҗ йовсан цәәлһәд, таньлдчкх' билә. Тиим зөрг нанд уга. Уга, би тиигҗ чадшгов. Тиигснә хөөн мини тускар тер ю санхннь яһҗ медхви?.. Цендән седкл тевчхин эркд, те- рүнә төлә тер нааран ирснь — дурн бәәснә темдг... Цен- дән тускар ода ю ухалдг болх тер... Кемр тер ухалдг болхла, мартад уга болхла... Цернә чирәһәр шинҗлхлә, седкднь ямаран чигн зөвүр, тачал үлдсн темдг медгд- хш...».

Генткн күүкдин нет захднь җиңнсн дун эклв, наадк- снь цуһар түдвр угаһар дахҗ дөгәтәһәр дөңнцхәв. Тер дууна айсла хамдан сальк дахҗ ‘йиссн болад, Долдан седклд саатулгдҗ йовсн тоолвр чигн тарҗ геедрв.

XIII бөлг

Зөвәр халун, үд талан улм күчтә халун болхар сед- җәх дүрстә өдрин эклцәр шиңгн цеңкр бүшмүдтә, тол- һадан оошг зүстә косынкта Долда совхозин ах конторур ирәд, «Бухгалтерия» гиҗ улан карандашар эв тату һа- рар бичсн нәрхн фанер хадгдсн үүдәр орв. Бригадир болсара Долда нааран дару-дарунь ирдг болла, тегәд энд көдлдг улсинь, нег үлү күүкд тоотынь эн сәәнәр таньдмн.

— Таня, менд бәәнчи!—гиж. дөрвн-тавн столта хо- рад һанцарн дегтр умшҗ суусн хатмл урһцта, утулң, хумха цаһан чирәтә күүкнлә һар атхлдҗ келв.

— А-а, менд, Долюша! — болҗ тернь ярлзҗ инә- һәд, бийиннь чинән татг, җөөлн хатмл дүрснлә ирлцәп уга ик шуугата бәрклсн дууһар тосв.

— Чи эндр һанцарн залхурж. энрҗәнчи? — гиж, Дол­да хоосн столмуд зервк хәләчкәд, Танян өөр суув. * 176

— Э_ч һанцарп эзи болҗанав. Зәрмснь ферме орж одцхала. Чи Клавала кергтә болховч. Терчнь удл уга ирхмн. Тернь болхла,— гиҗ ах бухгалтерии орм тал өргәрн эн заңһв,— саакан кеҗәнә,— болад күүкн нәрхн күзүһән хумха хурһарн кирд гисн ә һарһад индстәд оркв.

Ах, бухгалтер Баклана Бора боомтг уга әркнчинь совхозин улс цуһар медцхәнә. Терүг «согту Бор» гиҗ эцкиннь инәҗ келсиг Долда бийнь кесг соңсла. Тегәд ода тер бас әркдҗәнә гиҗ Танян медүлсн докъя энүг өврүлсн уга, зуг Боран күүкнь Марина энүнә сананднь орад, седң дүрснь өмннь зервк үзгдсн болад, «чаңһ шо- одвр» тодлулҗ, седклинь бутхчулв. Мер болад, Таня цөн агчмин дотр олн зүсн үүрмг зәңгс даралдулҗ соң- схад, Долдан седклд шигдж, йовсн зөвүриг дарунь унт- рав. Үгән келн бәәҗ Долдан бүшмүдинь Таня хәләҗ шинҗлв.

— Альков, бослчн. Энчн шин бүшмүдий? —гиҗ Та­ня сурад, Долдаг босхад, эргүләд, цуг халхаснь хәләв.

— Шин,—гиҗ Долда арһул келв.

— Йоста цевр торһн болхий? — гиҗ Таня босад бәрҗ үзв.

— Иоста гиҗ санҗ авлав,— гиҗ Долда ахрар хә- рү өгв.

— Чи эндр кеерсмч яһсмч,— болж. Таня Долдаг кө- ләснь авн толһа күртлнь бас иег хәләчкәд, ормдансуув.

— Э, әмт дураһад,— гиҗ Долда инәмсв.— Центр ор- хларн, фермсин күүкд цугтан кеерәд һарцханалмн. Тадн болхла, энд даңгин кееһә хувцтаһан бәәнәлхнтн. Би клубд көдлҗәхдән бас кееһә хувцтаһан оньдин бәә- дг биләв. Кеерин көдлмшт шароварта бәәснь нам зока- ста болҗ медгднә.

— Акад юмн, чамд мел ямаран чигн хувцн зоксн болҗ нанд медгднә,— болад, Таня үлү үзсн бәәдлтәһәр Долдан уургтсн халхта, керсү нүдтә чирәһинь, ооч де- ерк севгинь чигн оньһж, бүләкн нүдән тусхав.

12 Дочь Ольды

177

КемЖәйӘ,—гиҗ Долда өмнәснь алц болен бәо- дләр хәләв.

— Э, үнәр келҗәнәв. Одак хар сатин шароварам бор фуфайктаһинь өмсхләрн чигн зоксн болҗ нанд ме- дгднәч. Иир ямаран хувц өмсв чигн көркхн болҗ медг- днәч.

— Я» әрлһич цааран. Чини тааслһн нанд кергтә биш. Көвүдт таасгдхла болҗана,— гиһәд Долда шоглҗ инәв.

— Тедн таасцхадг чигн биз. Медгдхший?—гиҗ ке­лен Танян нүднь сәәхнәр ассн болж, Долдаг хәләҗәнә.

— Кемҗәнә. Медгдхш,—гиҗ ахрар хәрү өгсн Дол- дад торс гисәр Церн генткн тодлгдад, невчкн зуур бийиннь тускар санулв.

— Чи юуһар ирвчи? — гиҗ, келәд, невчкн зуур тагчг суусн Таня, шурд гисәр босад, сергсн бәәдл һарһв.

— Иовццн машинд сууҗ ирләв. Хәрүдтән бас ха- алһин маши гетх кергтә. Клава эрт ирхнь сән болх билә.

— Удл уга ирх зөвтә. Нам ирчксн, гертән бәәвзо тер. Би поштар орад, терүнә гертнь одад ирсә. Чи үүнд бәәҗә. Мә, энүг хәләҗә,— гиһәд, Таня «Огонек» жур­нал Долдад өгчкәд, үкс түргәр һарв.

Шуугатаһар үг келҗәһәд, шурд гисәр . һарч одсн күүкнә арднь ә-чимән генткн тасрҗ, эңкисн конторт йир цунцг болҗ Долдад медгдв. «Форточкан татхла яһ- дмб эдн» гиҗ Долда дотран келәд, терз тал өөрдәд, бичкн форточкинь хәләҗәһәд, «иим ик хорад юн гидг форточкв эннь»,— гиҗ санад, терзин нег хасвчинь дел- гҗ секв. Цевр аһарла хамдан һазаһин шууган хорад шурһҗ орв.

Секәтә терзәр Долда һазаран хәләҗәнә. Дүңнхд, зу шаху метрт бәәх чолун мастерскойин нег үзүрнь үзгд- нә. Терүнә делгәтә ик үүдәрңь орсн-һарсн улсин—тос­та комбинезонта эсклә фартукта көдлмшчнрин хоор- ндан күүндсн үгмүд, төмрин җиңнлт, алхсин ә соңсгд- 178

па. Мастерскойин цаад бийдпь хаша угаһар, ил һазрт бәәцхәх машидин захнь — автомашид, трактормуд, ком­байне үзгдцхәнә. Теднә цань олн зүсн үүрмг машид көк, цеңкр, шар, улан ширмүдәрн алгтрцхана. Генткн серцхәсн болҗ зәрм мотормуд күрҗңнәд, утаһан бүр- гүлцхәнә. Мастерскойин наад бийәрнь төгә уга, хам- хрха машид — хоосн рамс, кабин уга кузове, эсклә ку­зов уга кабине, төгәсән геецхәсн мааҗурмуд, машидин нань чигн олн зүсн мөчмүд нег захарн конторт өөрхнәр кевтцхәнә.

Өмнән бәәх эн тоотыг болн цань наласн теегин уу- җм хәләҗ эндрк, маңһдурк, нөкәдүрк эврәннь кех кер- гүдән заагурнь ухалад, терзин өөр невчк залхурсн дүр- стә суусн Долдад залу улсин чаңһ-чаңһар үг күүндсн ә генткн соңсгдҗ, оньгинь тусхав. Эдн хамаһас һарч ирцхәсинь Долда үзсн уга: хамхрха машид дунд, нег кузовин өөр һурвн залу зогсҗана. «Церн» гиҗ дотран келәд, теднәс негинь Долда түдвр угаһар таньв. Церн толһа нүцкн йовна. Ахрхн үснь маңна деернь экцрҗ босна. Хувцнь тендәк кевтән, зуг тиигхд хувцнднь лашгдҗ наалдсн шаврнь ода уга. Өөрк хойриннь негнь шарңху өңгтә костюмтнь баһдҗах, дүүрн цогцта, дөч һарч одсн дүңгә наета, өргн улан чирәтә, луглһр күзү- тә залу,— совхозин ах механик. Наадк негнь көдлмшч хувцта, һучад эргнә наста, дардһр ээмтә, нәрхн күзүтә» ярһа урһцта хар күн. Эннь таньгдхш, эңгин механиза­тор мудын негнь болх бәәдлтә.

Чаңһ-чаңһар келҗәх эднә күүндврин эклцинь Дол­да соңссн уга. Эдн талдан һазрт эклсн зүткәһән цаа- ранднь кен йовҗ, нааран ирцхәсн бәәҗ кевтәл. Тегәд юуна тускар шууган болҗахнь, бийән теднд үзүллго чиңнҗ, терзин өөр суусн Долдад зөвәр уданд сәәтүр йилһрж. өгл уга бәәв.

Церн икл гидг уурта бәәх болҗ медгднә. Энүнә дунь цуһараһас өөдлҗ, икәр соңсгдна, үгиг нурһлҗ эн келнә, ташр тегәд уурта залусин амнас һарцхадг «ку-

12* ' 179

чтә, ишклң» үгмүд энүнә амнас дару-дарунь хагдад нисәд бәәнә. Долда урднь чигн энд-тенд залусин келц- хәдг «иим» үгмүд соңсҗ йовсмн, болв теднә үгмүд ора деегәр, эсклә хаҗу-хәврһәр ниссн болҗ энүнд медгддг бәәсмн. Ода болхла, йир җигтә: эн Цернә келҗәх «ти- им» үгмүд мел шуд бийүрнь төвлҗ шуугҗ нисҗ аашх чолун мет болж,, энүг саначрхулна.

— Хәләлтн, юн гидг көдлмшви эн,— болад Церн бичкн цаас делгҗ, өмнән холд бәрәд, өөркстән үзүлҗә- нә:—мини бийдән авсн өрәл җилә даалһврм зун тәвн процент биший. Күцәврм эн сард зуухн хөрхн процент. Шофер болҗ көдлсәрә иим һутамҗт^ йовдл һарһад угав. Хәләлтн: ямаран әвртә күчтә машин эн! —гиһәд, альхнь делгәтә һарарн мастерскойин үүдн тус тедүкнд зогсҗасн «ЗИЛ» гидг машин тал заав.— Күцәврнь зуухн хөрхн процент! Казахстанд чигн би иим машинд көдлҗәләв...

Церниг келҗәсн цагт ах механик энд-тендән, эсклә һазр хәләнә, зуг бийнь Цернд үг келхләрн хая-хаяөргн чирәһән өмнәснь гилс-цәс гисәр зөрүлҗ, толһаһан ге- дәлһнә,

— Болв водитель йоста сән болхла, машинә чидл күцц олзлгдх зөвтә,— гиҗ урднь чигн бийиннь келчксн үгмүдән давтҗах авцтаһар ах механик келв.

— Та энүгән саахнда чигн келләт, ах механик,— болҗ Церн инәмсәд, уурнь номһрсн, тогтун, күлцңһү дууһар келв.— Тертн йирин үнн,бидн меднәвдн. Болв хаалһ му болхла, нег үлү бальчгта цагт шофер күүнд ямаран чигн сән медрл нөкд болхш. Та, ах инженер күн, невчк холаһур эргүлҗ тоолх, невчк холд үзх зев- тэт. Тана дааҗах үүлтн тиим болҗ маднд сангдна,— гиҗ Церн һольшгар инәмсв.— Әвртә күчтә машидин чидлиг му хаалһ барна. Ямаран сәәхн болн күчтә ма- шид, хәләлтн эн, болзгасн эрт мөчмүдәсн хаһцад, дөрв көлдҗ кевтцхәнә! Эдниг үзхнь, күүнә ясн яарад бәәнә. Пуфф!.,

180

— Не, тегәд яахм гиҗәнәч? — болж ах механик дуу- һан чаңһдулв. Хаалһ би кехмби?

— Э, та кех зөвтәт! — гиж Церн зөрмгәр өрцв.— Та команд өгтн маднд, бидн кенәвдн!

— Хм! — гиж ах механик толһаһан зәәльв.— Хаа- лһ кедг организац районд бәәдмн. Би хаалһ кехлә, машидиг кен хәләхмби?

— Хаалһин халх төрәр министерств чигн бәәдгинь бидн меднәвдн,— гиҗ Церн келв.— Тер тускинь энд келәд керг уга. Мана совхозд хаалһ ясрулхин керг Москва күцәх гиһәд, күләһәд сууҗ болшго. Хаҗһр! — болад Церн һаран саҗв.— Дөчн километрт бәәх фер- мд би эртинә арвн частан йовад, әрәхн гиҗ күрвв.

— Хм. «Хаҗһр!» Хаҗһриг үзхдән мергнт. Хаҗһриг яһҗ чиклдгинь бас чигн медх кергтә. Хаҗһр болв, чик болв, бидн иигәд чамаг угаһар кесг җилдән көдләд бәә- һәвдн.

— Пуфф! — гиҗ Церн, бийиннь седкл эс медҗәхд һундҗ, энд-тендән хәләв.— Кесг җилдән, паарандан чигн иигәд әмд бәәһәд бәәҗ чадхмт. Болв энүнәсн сәә^ нәр бәрҗ чадх арһта бәәтлән, иигәд хуучнаһарн бәә- һәд бәәлһн хаҗһр. Мана цаг — машинә цаг. Энүг та, механик күн, сәәнәр меддг болхт. Машинд чик хаалһ өгх кергтә.

«Бийдм уха заахар седәд бәәдг, ик саната элмрв энчн» гих бәәдлтәһәр ах механик, Цернә келҗәх үгмү- диг аштаһар эс оньһҗах, эс соңсҗах дүрс һарһад, өргн чирәһәрн энд-тендән холд хәләв.

— «Хажһриг яһҗ чиклдгинь бас чигн медх керг- тэ»,— гиҗ мадниг та маажнат. Болв мана келҗәх тоо- тыг эс соңссн болад, та деегүрдсн бәәдл һарһнат.

— Хоосн үг соңсад бәәхдән би дурта бишв.

— Юңгад хоосн үг болҗахмби? Би тодрхаһар кел- жәнәв,— гиҗ Церн зүткв.

— Намаг хаалһ кехмн гиҗий? — болж ах механик инәмсҗ хәләв.

181

— Уга. Маднд команд өгтн гиҗ танас сурҗанавдн. Кехинь бидн кенәвдн.

— Совхозд командир бәәнә. Директор бәәнә,—бо- лад ах механик төриг төгсәхәр седжәх бәәдл һарһв.— Не, эн болтмуд хәләлчн. Чини машинд кергтә тоотынь ав.— гиһәд, ах механик өөрән бәәсн хамхрха машинүр өкәв.

Церн урдк кевәрн зогсн бәәж келжәнә:

— Юуһинь хәләхв, эдниг, үзә бәәнәв. Кергтә юмн үлдсн болхла, кезә болвчн авч болх. Зуг хуучн машидин детальмудар кедүхн күртл тесҗ бәәхмби...

— Ха-ха! — гиҗ һурвдгчнь, эццн хар залу - инәв — Ав, ав, Церн. Цаарандан эннь чигн чамд олдхн уга. Ав. Невчкн зуур болвчн туста болцхах.

Ах механик эн хойриг селҗ хәләһәд, үг келхәр седсн бәәдл һарһчкад, тагчг бәәв.

— Хаалһ невчк арһта бәәсн болхла, эн болтмуд уга- һар чигн мини машин кесгтән йовад бәәх билә,—гиҗ Церн бийләрн күүндсн болж келв.—Хаалһ сән бәәсн болхла, эн мөлкҗ кевтх машидин бийснь чигн ода күртл көдлжәцхәх бәәсмн. Поста эзнә килмҗ уга болхла, яма- ран чигн сәәхн машин иигәд, утильд хүврж одх мөн,— гиж өөрән бәәсн хамхрха машинүр толһаһан кецәлһҗ, хармнгч дүрстәһәр хәләв.

Ах механик, Цернә келҗәх үгмүд чиңнҗәһәд, терүнә бәәдл оньһжаһад, өөрк эццн хар залу тал хулмадҗ хэ- ләҗәһәд, келжәпә:

— Тадн, баһчуд, санаһарн холд нисхәр седнәт. Болв санаһан кергт яһҗ хүврәдгинь тодрхаһар медхшт...

— Та ах механикт,— гиж Церн һольшг авгтаһар эклв.— Би таниг күндлнәв. Бидн таниг ах гиж кундлнә- вдн. Хәрнь тегәд таниг күндлдг төләдән бидн тана үүл- дврт бәәх, маднд үзгджәх дуту-дундыг шуд илднь танд келчкхәр седнәвдн.

— Үлгүрнь?—гиж ах механик, цааранднь Церн ю келхәр бәәхинь күләсн бәәдл һарһв.

182

— Үлгүрнь? Үлгүр олдхл юмн. Зуг танд тедн эс та- асгдх гиҗ әәжәнәв,— гиж Церн маасхлзв.

— Шалһлһиг сонсн бәәх кергтә, кел-кел, соңсий,— болж механик соньмссн бәәдл һарһв.

«Не-не, сонсий» гих бәәдл һарһад, эццн хар залу чигн эн хойриг селн хәләһәд, гижг талан һаран кеҗ. кө- лән селж тәвб.

— Совхозин машидиг та хармнхшт, үр ах механик. Хармндг болхла, совхозин һазрин аһуд хаалһ яслһна тускар төр босхх биләт. Та дирекцд бәәдг күнт. Хаалһ- ин туск төр, адг ядхдан, үүнәс авн тер Элстин грейдер күртл хаалһ яслһна туск төр та босхҗ, күцәж чадхмт, зуг тагчг бәәһәд бәәнәт, терүг эврәннь күцәх керг гиҗ санхшт. Болв тер мел та на күцәх керг болҗ маднд мед- гднә, юнгад гихлә, машид тана һарт бәәнә. Хаалһ сән болхла, машид удан көдлхнь лавта. Болзгасн эрт эвдрсн кеду машин мана совхозд бәәнә? Тооһинь авлтн. Учрнь юмби? Хаалһ. Му хаалһ. Хәләлтн. тер салан цаа- дк скипд күртл эндәс һоодан кедү километр болх?

— Не-не. тавн дууна болдмн,— гиҗ ах механик төв- кнүн дурстәһәр келв.

— Тавн? Не, тавн чигн болтха,— гиж Церн келв.—• Тер өвснәс бидн нааран зөөхләрн эн салан экәр, хола- һур эргәд, арвн тавн километр йовнавдн, ташо зууран кесг судлмуд кеочж һатлнавдн. Йостаһар, эзнәһәр хәлә- хлә, эн салаг боочкх кергтәлмн. Тер цагт тустан тер өвснд күрдг сән хаалһ Һарх, ташр деернь айта гидг шин пруд чигн бүрдх мөн. Прудын усн мана совхозд ямаран ик үнтәһинь әмтн цуһар медцхәнә.

— Айта сән седкл. Зуг күцәх кергтә,— гиж. ах меха­ник инәмсж келв.

' — Команд агтн. Бидн күпәхвдн.— болж Церн түдвр угаһар келв.— Тернь тиим. Болв нань чигн татвр уга йовдлмуд мана совхозд бәәцхәнә,— болҗ Церн цааран- днь келәд, ах механикин оньгинь бий талан тусхав.— Эн дала машид зунднь чигн, үвлднь чигн ил һазрт, тө-

183

гәлңгдән хаша уга, деерән деевр уга бәәлһн — государ- ствин зөөриг уснд хайсн, эсклә һалд шатасн мет иовдл болҗана. Казахстаид урднь, цөн җил хооран, машидиг басл ним бәәдлтәһәр хадһлцхадг бәәж. Ода болхла, о, ода болхла, тиим йовдл һарһцхадг эздүд чаңһ засгла харһулгдцхана! Тенд, мини көдлҗәсн һазрт, гараҗ-хорһ уга совхоз чигн, колхоз чигн ода үзгдхш. Машидән тед- нәхн ода буудяла әдләр эңкрлҗ хадһлцхана. Яахм билә, тернь мел чик хәләц, трактор-машин угаһар, өргн теңгс мет һазрт урһсн элвг урһциг яһҗ хураҗ авнач!

— Ода гараж кехмн гиҗ нанд заахар седжәнчи? — болад ах механик мусхлзв.

— Уга, би танд заахар седжәхшив, үзсән, медсән келҗәнәв. Танд заавр өгч чадх йос эдлҗәх улс танд заах,— болад Церн невчк түдҗәһәд, иигҗ немв:—Ми­ни көдлжәсн, шпн тогтсн, целинный совхозин һардачнр деерәсн заавр күләлһн угаһар, иим төрмүдиг бийснь ме- дәд хаһлцхана, эзнәһәр үүлдцхәнә...

Ах механик хая-хая чаңһур хоолан ясад, дотран эр- чмҗәхнь медгднә, болв зормг авцта, ил үгтә көвүнлә оралдлһн олз уга гих бәәдлтә бәәнә.

— Үр механик,— гиһәд Церн күлцңһү, күндлгч авц- таһар келә бәәнә,— би таниг һанцхараһитн хатхж уур- лулхар седжәсн угав. Таниг дирекцд бәәдг, тоомсрта һардачнрин негнь гиһәд, тендән хоорндан иим кергүдин тускар төр босхад чигн бәәвзго гиҗ эврәннь седклән келжәнәв. Та бийтн саахна экнәрәһә учр угаһар бий та- лм хәәкрәд, намаг бизһрүләд, кесг үг келүлчквт. Маиа совхозд үзгджәх дуту-дундсин тускар ухалхнь, күүнә седкл бүтәд, бәәж болхш. Келгдх һазртнь келхәр седж, дотран хоршулж йовснасм кесгнь танд келгдж одв. Танд һанцхарадтн эн хамган келхәр санҗ йовсн угав, болв һацан харһсн учрар үгин аюд келгдҗ одв.

— Чи талдан һазрт, ик арһта, күчтә, элвг байн һаз- рт йовсн, байнар бәәж дассн төләдән иигжәнәч. Мана 184

совхозин күчнь ода чигн тату, цагнь ирхлә, цуһар күцл- дх, айджа. Келн бәәнә гиһәд, кесг үг келәд, караглад бәәхмн биш,— болад ах механик, өөдән авцтаһар ке- ләд, Церниг боохар седв.

— Уга, болҗахш,— болад, Церн авгдҗ өгсн уга.— Таниг би күндлдг болвчн, эн тускар танла зөвшәрҗ чадшгов. Мана совхозин арһ-чидл ода чигн мел мууд тоолгдшго, әмтнә седвәр сәәнәр бүрдәгддг болхла, үүнә- сн чигн зөвәр ик күчтә болх бәәснь мел ил. Совхоз эв- рәннь күчән эврән батлх зөвтә гиҗ би саннав. Хәләлтн, фермсин гермүд өсцхәнә, тедниг кеерүлҗ, сад суулһхин тускар күн ухалхш. Фермсиг сад суулһҗ көкрүлхин тө- ләд далаһар байҗлһн кергтә болхий. Терүнд ик һаручн һаршго. Эн кесг саласиг бооһад, ус элвҗүләд, көвәһәрнь альмна сад урһаҗ чигн болхмн, шовуд өскҗ чигн бол- хмн, боднцг тәрәд, һахас чигн өскҗ болхмн. Зуг седвәр, бүрдәмҗин көдлмш кергтә...

— Не, болҗ, болж! — болад, ах механик цумпхад, угзрҗ уурлад, һаран саҗчкад, мастерской тал йовҗ одв.

Церн өөрк күүтәһән нег-негән хәләлдҗ нүдәрн инә- лдчкәд, одакин ардаснь этүдәр хәләҗәһәд, хаҗудк хам- хрха машинүрн кецәһәд, бийдән кергтә детальмуд хәә- җәнә. Ах механик мастерскойд орҗ одхла, эццн хар за­лу келв:

— Одакчнь чамд зөвәр уурлҗ йовна.

— Уурлг. Би онц бийиннь сә хәәҗ Керлджәхшив. Ол- на кергин тускар үг һарһҗанав. Би нам шофер болдган уурх саната бәәнәв,— гиҗ Церн келв.— Иим эк- толһа угаһар бәәдг техниктә совхозд шофер болҗ бәәхшив.

— Яһнач? Совхозас һархар седҗәнчи?

— Уга, бнйән нам көөвчн, би эн совхозасн һаршгов.

— Тегәд кен болхар седҗәнәчи?

— Көдлмш олдх. Би трактористе, электрикв. Хөөч- болад чигн көдлж чадхв. Хөөч болчкад, комплексн-меха- низированн бригад бүрдәнәв гиҗ шууга татсв,— гиж

185

Церн инәв.— Ахрар келхд, седклдән таста көдлмш олҗ чадхв. Болв хуучнаһар бәәлһнлә, консерватизмлә ноол- даһан зогсашгов!

Эн хойр хооондан куүндн бәәж, тер хамхрха машин- ләрн зуурлджаһад, паарлад, талдан нег тиим хамхрха машин тал одцхав. Тегәд эднә куүндвр Долдад тодрха- һар сонсгддган уурв. Тер машинә өөр эдн невчкн зуур бәәжәһәд, мастерской тал һарцхав. Эднә ардаснь Долда хәләж суутл, Таня Клава хойр орж ирцхәв. /

Хажуһас хәләхд сүркә күнд дүрстә, бәәрхәтә цогцарн ацг авл уга, сопьн гиигәр көндрдг, түргн көлтә, зөвәр өндр нурһта, төгрг чирәтә, нигт хар күмсг дорас шумр мет герлтсн төгрг нүдтә, дүннхд, һучн тавад эргнә на­ста, цогцдан, зов бүшмүдтә Клава толһаһан гекж Дол- дала мендлв. Иаг түдәл уга көдлмшән экләд, «Боднц- гин бригад» гидг папк өмнән делгәд, бриГадириг Клава бийиннь өөр суулһв. Хая-хая нимгн урлан әрә көндәһәд, нәрхн дууһар арһулхнар үг келәд, цаасд саржннулад, зәрмдән тош-тош гисн әәтәһәр хаҗудан бәәх шотк цо- кад, эн зөвәр удаң тоолв.

Не болв. Бурхн әәлдг, будн талрсн болад одв- шн,— болж Клава саналдв.— Боднпг гидг эс болх юмн мана совхозас генткн ю хәәв эн? Мана совхозд зуүцән уга энунә төлә цаг зуурин шин счётмүд секх кергтә бол- жана. Совхозин толһачнрин тошхлхгч тав немлһн эн бол- жана,— болад гүвр-гүвр гиһәд, бийдән келәд, Клава цаасдларн оралдн бәәж бурад сууна.

Совхозд ямаран чигн кергиг директорас иш угаһар кедго гиж тоолж дассн эн күүкд кун боднцгин туск керг . чигн терунә уршг гиж санжахинь Долда медв. Үгәнкелн бәәж, папкан бүрксн Клава, йовхар бедож боссн Долдан хувпииь көләснь авн толһа күртлнь болһаҗ хәләхән мартен уга.

— Менд харһий,—гиж келәд Долда үүдн тал һарв.

— Менд харһий, Долюша,— гиж Таня ярлзж инӘ’ һәд, сәәхн шүдән цәәлһәд, өөрән бәәсн, поштас эндр ав-

186

сн бичг һартаи авад үзүлв:—до востребования,—гиж арһул соисхж бардмнв.

«Меджәнәв, йөрәжәнәв»,— гисн докъя толһаһарн гекҗ Долда йовн-йовҗ күүкнд үзүләд, шурд гисәр һа- рад одв.

Совхозин пентрт нань чигн иим-тиим кергүд Долдад бнлә. Школан төгсәлһнә сүл шүүврмүд өглһнә эркн да- аврта болн ик чирмәлһтә өдрмүдән өңгрәҗәх дү күүкн- урн одж золһх санан шидрәһә энүнә тоолврас хөөһл уга бәәһә. Болв түрүләд магазинәр орх кергтә, школан төг- сәхләнь Шардад ю белглхән Долда ода чигн медәд уга. Туфль. Бүшмүд. Час. Эн һурвйас негәрнь белг өгхәр Долда шиидлә. Эднәс негнь эс бәәхий тиҗ ухалад, ма- газинүр Долда орҗ ирв. Бүшмүдмүд бәәцхәнә, зуг эд- нә дүнгә чинртә бүшмүд Шардад бәәнә. Гиҗгтә күүкдин тоод оржах күүкнд йоста гидг модельн туфль эркн чин- ртә болхмн билә гиҗ Долда ухалҗ йовла, зуг Шардан номертә туфль энүнд харһсн уга. Алгн хордамрта час- муд бәәцхәнә, зуг негл өөлтгтә — дөрвлҗн янзта. «Иим часмудыг зурһан, эсклә нәәмн талтаһар кеһәд оркхла, яһцхадмби»,—гиҗ Долда ухалҗаһад, арһ уга, авх зө- втә болв. Сурһулян төгсәжәх, жирһлин өргн хаалһд ор- жах күүкнә байрт нөкд болх кергтә, терүг белг угаһар улдәҗ болдвн?

Эврәннь һартк нәәмн талта часла зерглүләд, дөрв- лжн часиг бәрҗ хәләв. «Янзарн эс болвчн, эн час алтн хордамрарн баахн күүкнд таасгдх. Кемр эн эс таасгдсн цагт, мини час автха, Алтн хордамрта биш болвчн, нә- әмн талтадан мини час терүнд таасгддмн»,—гиҗ Дол­да ухалв. Дав деерән нуүҗ хадһлхар белгиг далддҗ, сумкиннь йоралд дүрәд, Долда школ темцәд һарв.

Шүугань номһрад, ә-чимән уга болж онцосн дүрстә школын хащан үүднд түрүн харһсн күүкнәс Шарпа ха­ма бәәхинь Долда тотхж сурв. Энд классмудын негнднь тер бәәдг болх гисн хәрү авад, цааран орв. Үүднь делгә* тә бәәцхәх тагчг классмудын негнднь күүкдин арһул

187

күүндлһн дүүрәнлә ниилҗ бүтңгәр Долдад соңсгдв, Эн үүднур Ирҗ 301 ссн Долда дү күүкән өөрән хойр күүк- тә һурвулн неҗәд парт деер нег-негән хәләлдҗ сууһад, хоорндан сурвр-хәрү өгч бәәцхәснлэнь харһв.

Эгчән үзсн Шарда партасн һәрәдҗ бууһад, гүүж одад, күзүдҗ теврв.

— Өдр ирвәс шүүвр улм чинвртә болад йовна. Хойр предмет үлдв. Бәәсн чидләрн чирмәҗәнэвдн. Мадниг күләгч байр мел өөрдәд йовна!— гиҗ Шарда хурдн түргәр дөгәтәһәр келәд, хойр парам толһа деерән бүтү- ләд, күзүн деерән буулһв.

— Ямаран предмете үлдцхәв? — гиҗ Долда дүүһинь көлдк башмгинь, өмссн бүшмүдинь хәләв.

— Тууҗ келн хойр. Ода деерән четверк нанд уга. Эн хойрар юн болхнь кемҗәнә. Тууҗар дегд әәҗәхшивдн,— гиҗ Шарда үүрмүд талан хәләв.— Зуг һазадын келнәс әәҗәнәвдн,—гиж эн саналдв.

— Класст юңгад сууцханат, паркд сууцхадгов.

— Келнә халхар хоорндан дурндан бурхар седәд... класст бәәсн деер болна..— гиҗ күүкд цәәлһцхәв.

— А, тиим чигн болх,— гиҗ Долда толһаһарн гекҗ эднлә зөвшәрв.

Негнь хар үстә, наадкнь алтн үстә эгч дү хойр эврә- ннь өрк-бүлин иим-тиим кергүдәр, баавин чигн, дэәдән чигн тускар хоорндан арһул күүндәд, захин партд зерг- лҗ сууцхав. Өөрк күүкднь ямаран ик дурмштаһар. нам невчк үлү үзлһтәһәр бийсән һәәхҗ тагчгрцхасинь эдн оньһцхасн уга.

Хаҗуһин улст соньн эс болвчн, бийстән кергтә күүнд- врән эгч дү хойр төгсәһәд, удл уга байрта харһцхахан келлдәд, геврлдж үмслдв. Школ төгсәлһнә шүүвр өглһн ямаран болдгинь эднәс эртәр сәәтүр медсн төләдән Долда эднә урмдтнь яһад болвчн нөкд болх санатаһар цен бүлән үгән, эднә седклд кнләсн бола бәәх хойр пред- метәр яһж белдхин, келнә халх шүүврлә бийән яһж бәрхин тускар эврәннь селвгән келәд, эңкрлгч нүдәрн 1в8

дүүһән хәләҗәһәд, йовхар ут коридорт һарв. Дүнь дахл- дад, эвтәкн урһцта эгчиннь сүүһәснь бәрәд, һазак үүдн күртл күргв.

— Дәәдәг, баавиг мини ормд үмсчк, Долюша. Мини тускар тедн санаһан бичә зовтха. Чи һаһанар орад һар, эсклә өөлх!— гиҗ уралан зааград һарсн эгчиннь ардас хәләҗ Шарда келв. Тернь түдҗ, чирәһән үзүләд, эцкрлгч нүдәрн дүүһән бас нег хәләж гекв.

Одахн өрк-бүл болцхасн көвүн бер хойрнь өвснә зө- өврин көдлмшт йовҗ одцхасн, тегәд гертән һанцарн онцрхҗасн көгшн һаһань зе күүкән үзчкәд, теңкән уга- һар байрлад одв. Төрл-садан цугтңь дарадтнь тодлад, кень яһҗ бәәхин тускар бурад-буслад, кесг үгән эмгн келв. Эннь урднь ирх болһндан Долдан соңссн, эмгнә оньдин давтҗ келдг үгмүд. Тиим болвчн, медәтә күүг тевчәд, келҗәх үгмүдинь соңссн болад, оньһсн болад Долда чиңннә. Тиигҗәһәд, көвүнь яһҗ гергән буулһсна туск келврүр көгшн һаһа орв. Энүгинь Долда урднь соңсад уга билә, тегәд эн йосндан соньмсҗ соңсв.

— Хуучна цагт баһчуд гер-мал болхла, дегд ик хүрм кеһәд, күүкнә халхнь ховдглад, ик идлһ идәд, нань чигн дегд олн дашката йовдлмуд һарһад, көвүнә халхиг ууть- рулад, кесг зовлң үзүлдг билә. Ода болхла, тиим зовлң эс үзгдв чигн, талдан хаҗһр йовдлмуд харһцхадг бә- әҗ,— гичкәд, ааһ-савларн оралдҗ йовх эмгн эн келвр- ән иигәд төгсәх, мартх бәәдл һарһв.

— Ямаран хаҗһр йовдл харһна гинәт, һаһа? — гиҗ Долда эн ю келхәр седҗәхинь тааһад, медә бәәсн бийнь сурв.

— Ямаран хажһр йовдлмуд һарцхадгнь таднд бий- стн үзгдхший? Эврәхсиннь тускар келҗәнәв. Бериннь тускар нанд му седкл уга. Ут наста, олн үртә болтха, көөрк! Зуг көвүндән би уурта бәәнәв. Хамг уршг терүнд бәәнә. Би медҗл бәәхов. Энүг гер-мал болен цагт, ирж

189

йөрәхәр седжәсн, ИӨрӘХ ЭӨВТӘ КёСГ улс бәәиәлхн. Эн болхла, нег чигн күүнд ааһин ам зуулһсн уга. Дәрк ту- слг, әмтнәс ичәд үкҗәнәв, Шидрәһә сөөдиь герт халун цумцг болсарн, би сарад хоннав. Тенд серүн болна. Дә- кәд, туһл, үкр, такаһан хәләхд амр болна.

Медәрәд, тенҗәх һаһан келвр төөрәд, талдан хаалһд орҗ йовх болҗ Долдад зәрмдән сангдна, болв невчк күләхлә, чикдән йова йовхнь медгднә.

— Тегәд, нег өрүн, һаза үкрләрн, такасларн оралдҗ йовад, гертән орҗ ирхлэм, көвүм хораһасн һарч, бийим амдад, экән таньсн нохан дүрс һарһад, келҗәнә: ээҗ, бичә уурл, чамд авч йрүв... бер, гиһәд, ардан хора талан заав_ Терүнлә тернь җавдаһад, хораһас һарч ирв. Ю тэ­та!— гиҗ санамр бәәсн би айстан келчкәд, нань үг келҗ чадл уга, мәәмрәд бәэвүв. Эдн мусг инәлдчкәд. ю-кү келлдәд, эн-тер гилдәд, дуһчлдсн бәәдл һарһлдад, бий­им аадрулад хуурацхав. Ю, ичкевт! Тегәд, цөөк хончк- ад, өвснә зөөврин көдлмш гилдәд, йовҗ одцхаснь тер,— болад уурлҗах эмгн тагчгрв.

— Загст сдцхалу? — гиҗ Долда соньмсв.

— Одлавдн, цаас келәвдн гицхәнә. Тернь нанд юм- би? Кергтә биш. Төркнь үүнд бәәдг, цуһар таньдгкүүкн, цаас эс кевчп, хамаран одх билә тер.

Эврәһәрн келҗәх көгшн күүнә үгд Долдан инәднь күрв, болв медүлл уга торв. »

— Ичкевт. Бидн хоосн бишлхн. Әмтнәс дуту бишлхн. Дала ик хүрм эс кевчн, зәрм йөрәх зөвтә улсар бийсән йөрәлһшговту? — гихләм, эдн келцхәнә: ода цол уга» өвснә зөөвр эклҗәнә. Хөөннь медгдх гилдәд, билдр- алдр цокад, бийим аадрулҗаһад, йовҗ одцхав. Ичкевт. Әмтнәс ичәд, хавгаһад үкҗәнәв. Мана көвүн йирдән дегд йосрхг болчкад, зөвәр хатуч. Йос тевчх болхла, на- маг чигн мартх, мөңг гихлә, гергән чигн мартх бәәдл- тә...

Долда мусг инәв.

— Э гннәв. Би көвүһән $с медх билүв. Әмтн чигй ти-

190

игҗ келцхәдг бизболад эмгн зөв&р уурта бәәхэн Долдад улм медүлв.

Адһм угаһар үгән келәд, медәтә күүиәһәр бурн бәәҗ, һаһаннь кесн хотынь эдләд, Долда адһмта йовх зөвән цәәлһәд, хәрхәр бедрв.

— Не йович, кукн,— гиһәд бүрлзсн му нүдәрн Дол- даг болһаҗ хәләҗәһәд, немҗ келв:—Ольда ниднәс на- аран үзгдҗ ирәд уга. Намаг уурлҗана гиҗ кел. Шарда дару-дарунь гүүһәд ирнә, көөрк. Мартхш. һаһа гиһәдл элкдәд бәәдмн. Ут наста болцхатн, көөркс...

Поселкин захд үкс гиҗ күрч, Альмтд өөр>хнәр оддг хаалһ деер һарч, йовццн машинд сууҗ хәрх Долда һа- рв. Поселкин дунд йовсн Долдан өмнәс, нилх күүкд тев- рсн бер тедүкнәс инәҗ аашна. Күүкн цагтан бийләрн хамдан көдлмш кеҗ, үүрлҗ йовсн, хөөннь хәрд һарад> нилхтә болчксн учрар гертән бәәдг болен. Күсмәг хара- һинь үзн, Долда таньв. Үг келхләрн эн «медҗәнч, аль угай» гидг эсклә «меднч, аль угай»,— гидг авъяста бол- дмн. Тегәд эн ода басд тиигҗ үгән эклхәр белдҗ йовдг болхмн гиҗ Долда ухалҗ, эртәснь инәҗ, үүрләрн харһҗ мендлв.

— Ой-ой! Бидн үвләс нааран үзлцәд угавдн, медҗә- нч, аль угай? — болҗ экләд, кесг олн зәңгс даралдулҗ, кииһән таслл уга гишң Күсмә келв.

Теврҗ йовсн бугзһр, моһлцг дүрстә, бодрхг, өкәр, та- алмр көвүнь Долда тал хәләһәд, аман аңһаһад, шинкн бултаҗах хойрхн цаһан шүдәрн бардм кеҗәшң, теднән үзүләд, хойр җиврән деләд сарсадад бәәнә. Күсмән кел* җәх үгмүдин кесгинь чикнәннь хаҗуһар һарһад, Долда эн көвүг өкәрләд, өргнднь һаран күргәд, медв эс медв, үг келәд, әрүн седкләрн инәһәд бәәнә. Көвүнлә наачах Долда йир әвртәһәр сәәхрсн болҗ Күсмәд үзгдв.

— Медҗәнч, аль угай, чи улм сәәхрәд бәәхлмч,— гиж, өмнән зогсҗасн Долдаг үгин заагур шинҗлҗәһәд, Күсмә келв.

191

«Бийиннь келҗәх үг соңсл уга, көвүнләнь духуцад наадад бәәхлә. мини оньгиг бий талан тусхахар, керсу кишва элмр, иигҗ бийим буульҗ эс бәәхийчи»,— гиҗ Долда тоолад, серглң нилхлә наадн бәәҗ, Күсмәг бий- инь наадлсн авгтаһар, чирәһинь хәләл уга келв:

— Медҗәхшпв. Би эврән яһҗ медхв...

Бийән наадлҗахинь Күсмә аңхрв, тегәд инән бәәҗ, эврәһән келә бәәнә:

— Би үзҗәнәв, би келҗәнәв.

— Аа, тиим болхла, болҗана. Чамд таасгдсн хеөн, нанд юн кергтә болх билә... Альков, нанд өглчн эн көву- һән, бн бәрҗ үзсв,—болад, Күсмән көвүһинь Долда бий талан авб.

Көвүһән бәрүлчкәд, Күсмә инәмсҗ Долдаг хэләв.

— Айдҗа, чи бийчнь чигн иимтә болхч,—гиҗ Күс- мән келсн шогиг һартан өкәр нилхтә Долда оньһсн бә- әдл һарһсн уга. Тегәд, эврәннь келсн үгән Күсмә дәкн давтхар седв:— медҗәнч, аль... (эн ю келн гиҗәхинь мс- дчксһ Долда үгинь күцц келүлсн уга).

— Медҗәхшив. Мә, эн көвүһән,— гиҗ эн инәв.- Ад11жанав. Иовх кергтә.

— Мууха икәр адһҗахмчи? Манаһар орад һархов- чи,— болад, Кусмә гер талан Долдаг дахулхар седж зүткв.

— «Меджәнч, аль угайч?»... Эндр нанд арһ мел уга. Даруһас нааран ирхв. Маңһдур боднцг услхар седҗә* нәвидн,— гиһәд, Ноһатын боодгас боднцгин плантац тал жолвар ус гүүлгдг чигр кегдснә тускар Долда келж егв. Болв терпь эврәннь кесг үгән бурад, энүнә келсиг оньһж. керглсн бәәдл һарһсн уга. Тегәд, үүриннь хойр халхднь хойр альхан арһул күргчкәд, көвүһән теврсн һаринь бәр:к мендлчкәд, Долда зааград, шурд-шурд йовн йовж, ээм деегурн хәрү хәләҗ төгрг, серглң чирә- һән узүлж. гекв.

Көвуһән теврсн Кусмә үүриңнь ардас хәләж, ормдан улдв.

192