хәси теднд эврәннь комсомольцнрин, нам фермин цуг ул- син нерн деерәс хаилтын үг, йирдән, келх кергтә...» гиҗ Макар шиидәд, яһҗ, ю келхән эн эртәснь ухалв. «Брига­дин күүкдин нерн деерәс Долда чигн цөн үг келх биз...> гиж санхларн, Макар терүнд мел хаҗһрар бичгдсн «ча- ңһ шоодвр» генткн тодлад, цааранднь Маран һәәзң һо- лцн дүрсинь, һалар падрсн нүдинь тоолвртан үзәд, дотр бнйнь дөрү-һуру болад, уурт чееҗнь бүтәд, халурхҗ са- налдад, маңнаннь көлс арчв.

«Тас хаҗһрар Долдаг гемшәснь баһдад, тер хаҗһр. шиидврәрн бийдән харсг бәрәд, кигшо күүкн Мара, терү- нә туст кесг андп йовдлмуд цаарандан чигн кеһәд бәә- җлмн»,— гиж Макар цунцхад, эн тускар одахн медж ав- сн тоотан тодлв.

...Района селәнә эдл-ахун производствин нүүрләчнрин совещаньд совхозас илгәгдцхәх элчнр шүүҗ белдҗәсн цагт һурвдгч фермәс, терүнә залачин өгсн улсин тоод Долда чигн бәәсмн. Болв совещаньд тер йовсн уга, терү- нә нерн хусгдҗ одсн болҗ һарв.

Тер яһад тиигҗ одсинь фермин залач Захар Ники­тич, икрхг уга, олн-тавн шалыигас зулмһа, медәтә күн, нег дәкҗ үгин заагур партбюрон сегләтрәс — Зурһан Зу- лаевичәс сурҗ медхәр седҗ. «Тана фермәс темдглгдсн улс мел цуһар одх зөвтә бәәсмн гиҗ санхла, чик биш болх...» гиҗ партбюрон сегләтр келҗ. «Тиим чигн биз» гиҗ ухалад, фермин залач нань юм келлго зогсҗ.

Терүнә хөөн, Москвад — ВДНХ-н һәәхүлд илгәгдх кандидатнрин тоод чигн совхозин Күндллһнә доскад ор- улхар белдгдҗәсн улсин тоод чигн Долдаг фермин за­лач бичҗ өгчәлә. Зуг терүнә нерн совхозин конторт кү- рәд, оньдин спискәс «геедрәд» бәәлә. «Тиим чигн биз...» гиҗ Захар Никитич саак кевәрн тоолад, совхозин һар- дачнрт эн тоотар юм келҗәсимн уга.

Болв Долдан үүлдвринь, терүнә һарджах бригадын кеҗәх көдлмш му биш болҗахинь нүдәрн үзҗәх, сәә- түр медҗәх Захар Никитич цаарандан тер йовдлмудын

л

20 Дочь Ольды 305

тускар бийиннь санапд орхла, соиьмсж йлцтрдг болйЛ ирлә,

Одахн нег дәкж Макарла харһад, фермии залач ю* бисәр күүндҗәһәд, Долдаи брпгадын тускар үг һярхла, эврәннь алңтрлһан цугтнь Макпрт һарпад келчклэ. За- харин келсиг соңсчкад, Макар аврәпнь алцтрлһаи бас цәәлһхәс нань юм терүнд келж чадсм уга.

«Маран «нөкцл» тер төрт орлцад бәасн болхий?» — гиҗ дотран Макар харлв чигн, терүгэн эн евгнд келхәр седсн уга. Болв совхозин партбюрон сегләтрлә виүнә тускар эркҗән уга күүндҗ, эн эәңгдәг цуцлж үзх кергто гиж. Макар батар шиидлә.

Терүнә хөөн хойр-һурвн өдр өцгрсн цагт, трактора ' бригадт партбюрон сегләтрин газик ирҗ зогсв. «Не, ода энүнлә Долдан тускар, йирдән, күүидх кергтә» гиж Ма­кар ухалҗ, бийән белдв.

Зурһан Зулаевич трактористнрлә мендлчкәд, теднлә невчкн зуур күүндҗәһәд, «чамла онц күүндх нег керг бәәнә» болад, Макариг дахулад, хажугшан һарв. «Акад йовдл һарчана энчн,— гиж, партбюрон сегләтр үгән . эклв/—Комсомольск бюрод сегләтр кергтә болжана».

Макар алң болсар өмнәснь хәләв.

«Маривк* күрг дахад, гүүҗ одвшн... Чи сонсад уга- вчн?» гиж. Зурһан Зулаевич инәлһн угаһар келв.

«Уга. Би юм соцссн угав» болад Макар улм ормаж < инәмсв, Өргн теегин уужмд үүлдж йовад, хая-хая эмд үзгддг геологоразведкин отрядт практикантнр бәацхәх ковүдин негнлэнь таньлдчксн Мара, терүнләрн эрглдад бәәнә гиж одахн ковүдэс соңсснь Макарин санаид эер« вк -орв. • !

«Ай, ай1 Тер болжана. Бюрон чледнь чигн юм мед- җәхш!..— гиж Зурһан Зулаевич келв.—- Өцклдүр ерүи Марина өөрән негдгч фермин зоотехникиг — Бадмнн Вик- | ториг дахулж, нам тал ирөд: би эндр тас йовжанав. Кер- гән бюрон член эн Викторт үлдэжэнәв—болв, Хамаран ;

йовҗахмчи? гихлә. «Эврәннь туслң бнйин кергэр» гихос

306

Зйайь юм күүнд медгдмәр келж огл уга, тер акадлад бэз- 'әв. Тиигҗәтлнь Виктор орлцад, «энтн хәрд һарчадиҗ...» болад, цугтнь нанд цәәлһҗ өгв. Ур чигн, инэдн чигн се- лж бийим бүтәһәд, невчкн зуур нам ю келхән медж ча- дл уга, мәәмрәд бәәвүв. Иигҗ хәрд һардви? Эртәснь юңгад эс келвчи?.. Чини ормд кү олҗ авх кергтәлмн! Цөн хонгас йов. Бюро кеһәд, кергән даалһх кү олад, күмн кевтәһәр һарад од гиһәд, кесгтән күүндүв.

Минн келен тоотыг тер нам төртән авчах бәәдл^ һар- хш. Эврәһән келәд бәәнә. «Ода мел эндрин бийднь^чйовх кергтә. Баку орҗанав. Күләдг арһ мел уга. Яһнат-кег- нәт эврән медтн» болад, эврәһән келәд бәәнә.

Комсомолын райкомла күүндлчи?—гихлә, өцклдүр телефоһар күүндләв гинә.— Йовдлан хооран са гицхәв, <болв хооран саадг цаг нанд уга гинә... Не, яһса гижәһәд, ‘би телефо авад, комсомолын райкомла күүндүв. Райко- :мин сегләтр келнә: меднәвдн. Йовдлан цөн хонгт хоордң <са гиләвдн. Тертн соңсхар седхш... Би өмнәснь сурув: 1Не тегәд энүг яахм гиҗәнәт? Тер келнә: тана кадр. Үг- ;дән орулҗ үзтн. Үгд орҗ эс өгхлә, үзгдл уга одг! Көм-

<сомолас көөҗ әрлһтн!..

Энүнә хөөн Маринлә бас чигн күүндүв. Юмн болж

сөгсн уга. Кергән даалһҗ үлдәх кү эс өгхләтн,

уд хаич-

’кад йовнав гинә. Тегәд Викторт цаг-зуур Комсомольск (бюрон сегләтрин керг-үүлинь даалһчквдн. Күүкнә бийнь

^өцклдүр күргән дахад әрлҗ гицхәв.

«Андн йовдл! Комсомолас терүг, йирдән, көөх керг- тгә!» болад, Макар гүүнәр саналдв.

«Не тер тускинь таанр йирдән бийстн шиидхт. Би ^тчамла талдан кергәр күүндхәр седҗәнәв,— гиҗ Зурһан Зулаевич келв.— Чамар Комсомольск һардач кехмн ги- <сн селвг партийн бюрод бәәнә. Эн тускар чи ю санҗа- 1нач?».

«Уга, нанд тертн күнд болад бәәх. Би техникумд ^сурчаналмн, заочник бәәнәлхн. Та меднэлхнт».

«Заочник биш кен бәәнә? — гиҗ партбюрон сегләтр

20*

307

УаҗугШан хәләв.— Эн көДлМшт чйдл Дүкгә баһчуд цу­Нар заочникүд болҗ дасҗана».

«Күн олдх, Зурһан Зулаевич, хамдан ухалий,— ги- һәд, Макар невчк түдҗәһәд,— Натырова Долда чадх» болв.

«Э, тер чадмг күүкн... Зуг... (бас күрг дахад йовҗ одхла яһнач? гиҗ шоглхар седчкәд, Зурһан Зулаевич инәдән әрә далдлв). Зуг чаңһ шоодврта гинәлхн» болад, Зурһан Зулаевич алмацв.

«Тер болҗана, мел эн тускар би танла, йирдән, кү- үндхәр седҗәләв болад^ Макар амрад одв.— Тер шоодвр терүнд яһҗ өггдсинь та меднт?»

«Уга, мёдҗәхишв» болад, партбюрон сегләтр Мака- риг оньһҗ хәләв.

<Тертн тер Маринә ухаһар, йир акадар өггдсн, йир- дән, тас хаҗһр шоодвр болҗана. Маринәһарһсн, йирдән, хаҗһр йовдл! Тертн Долдаг боднцгин бригадирәс һарһ- ^ад, саальч орулхар седлә. Тиим шиидвр хаҗһр гиҗ би босутав. Долда эн эклсн кергән хайхдан хармнла. Тегәд Маринә зүтклһәр Долдад тер чаңһ шоодвр бичгдлә. Те- рнь мел хаҗһр шиидвр билә! Терүг чаңһ шбодврта гиҗ танд Маринә бийнь келсн болхгов...

«Э, тер келлә»,— гиҗ Зурһан Зулаевич уха туңһасн дүрстәһәр келв.

«Юунла залһлдулҗ танд тер Долдад бичгдси шоо- рнь мел хаҗһр шиидвр билә! Терүг чаңһ шоодврта гиҗ Макар соньмсв.

«Гм. Натра Долдаг көдлмшәрнь хәләж темдглхәр седх болһнд чаңһ шоодврта, чаңһ шоодврта гиһәд, Ком­сомольск бюрон сегләтр терүнә нериг оньдин хусад бәәлә. Хәләһич, ямаран!» — гиҗ Зурһан Зулаевич тол- һаһан арһул зәәлв.

«Юунас көлтә Долда чаңһ шоодврта болсинь тер ке- лдго бәәсн болхмн, юңгад гихлә, тернь тас хаҗһр шоо­двр».

«Уга, келҗәсн уга. Би чигн сурҗасн угав. Мини ал-

308

дг, эс сурсм мини эндү»— болад, Зурһан Зулаевич аль- харн чирәһән илв.

Макар болһаҗ хәләһәд, невчкн зуур тагчгрв.

«Э, сурсн болхнь, та тер шоодвриг хаҗһринь медх би- ләт»—гиҗ Макар арһул келҗ, һундл төрсн бәәдл һарһв.

«Шиидвр хаҗһр, кемр учрнь мел тер бәәсн болхла,— гиҗ партбюрон сегләтр келв.— Болв Комсомольск бю- род иткх кергтәлмн, бюрод тадн долан члед бәәнәлхнт».

«Тер бюрод хойр член уга билә. Ядхдан намр күртл намаг эндәсм бичә көндәтн,— гиҗ Долдан сурла. Терүнә ' учринь тевчх кергтә гиҗ би босув. Марина болхла_; тер- үг комсомолас һ&рһхмн гиҗ зүткв. Наадк һурвнас негнь чаңһ шоодвр өгхмн гисн селвг өгв. Аш-сүүлднь, һар өр- глдән деер чаңһ шоодвр өгхмн гисн шиидвр авгдла. Бу­ру гисн би һанцарн үлдләв...

«Комсомолын райкомд бичх кергтә биләхнт»,— гиҗ Зурһан Зулаевич келв.

«Кен? Бий, аль тер Долдай?»

«Кентн болв чигн».

«Долдад би тиим селвг өгләв. Тер үг келхш, тагчгар толһаһан зәәлнә,— гиҗ Макар /цәәлһв.— Би болхла эайкомд биш, танд келхәр тиикәрә шиидләв. Тер бюро- лас һарн бийәрн танла харһхар седләв. Зуг та уга бәә- җт. Хөөннь ухалад, шинҗләд санхла, тер хойр күүкнә хоорнднь туслң бийсиннь өөцән-тооцан бәәвзго гиҗ хар- ллав. Юңгад гихлә, Мара дегд икәр аралдсн күрстә бә- әлә. Тер тускинь медҗ авхар Долдала күүндхлә, тиим юмн уга, нам бәәх чигн зөв уга гих тер келнә. Болв Дол­дан келснь намаг төвкнүлсн уга. Долдад эс медгддг нег юмн Маран толһад бәәвзго гиж би харлад, терүгинь медҗ авчкад, танд келх саната бәәһәв.

Дәкәд... (гиһәд бийән тотхулад ^әәсн бас нег учр цәәлһхәр седчкәд, терүгән Макар келен уга. Тернь бю- рон члед көвүдин келцхәсн үг: «Чи, Макар, бюрон өм- нәс һанцарн босад, яһжахмчи? Тер күүкнә сәәхн нүд- нд седкл алдсн болвзач?)

309

«Дәкәд юмби?» гиж, тер бас чигн нег юм келхәр се- дсинь оньһсн Зурһан Зулаевич сурв.

«Дәкж ю келхв. Терүнә толһад ямаран шулм бәәхнь нанд медгдҗ өгсн уга. Сул бәәсәрнь хәләһәд, сәәтүр уха- ллһн угаһар терүгәр сегләтр шиидсн бидн, йирдән, эк* нәрә эндү һарһсн бәәжвдн...»

«Не, тернь әрлг,— гиҗ Зурһан Зулаевич терүг тог- тнулв.— Ода сегләтр кергтә. Шоодвран Долдаһас авч хайхт. Долда седвәртә, чик седклтә, шунмһа комсомоле мөн. Зуг Комсомольск һардгч көдлмшт дав-деерән те- рүнә дамшлтнь татудад бәәх гиҗ сангдна. Дәкәд тер бийнь ю келхинь соңсх зөвтәвдн. Чини тускинь келхлә, чамд Комсомольск көдлмшин дамшлт бәәнә, ташр бю- рон член, партии членд кандидат болҗанач. Тегәд чигн партийн бюро чини тускар эврәннь селвгән Комсомоль­ск хургин күүндврт тәвхәр седҗәнә. Ахрарнь келхд.ком- сомольцнр хургтан күүндәд, бийснь шиидцхәтхә...»

— Ш-ш-ш!..—гисн ә хаҗуһас генткн соңсгдад, Мака- риг эн тодлвраснь хаһцулад оркв. Тедүкнд теегин харцх шовун, туула деер сарлзҗ, терүг шүүрхәр йовснь үзгдв.

— Хээй!— болад, Макар гүүлгн йовҗ чаңһур хәә- крв. Чочсн шовун, ормаҗ өмнәснь хәләчкәд, җиврмүдә- рн сәвәд, хаҗугшан өөдлв. Тер мисхлд туула салан су- длмудар орн геедрв.

«Үкләс менд һарсн туулан байр ямаран болх?»—гиж ухалн йовҗ, Макар педалян чаңһур дарад, уралан улм хурдар гүүлгв. Удл уга өндрин ораһас урукшан өкәһәд орҗ йовсн Макарин өмннь уужмур сунҗ зерглсн хойр һольһр сеерин хоорнд элвг хотамҗин йоралд, эргндк һазрасн йилһрсн утулц толв болҗ боднцгин плантаи үзгдәд бәәв.

Эндәс ода деерән зөвәр хол болв чигн, боднцгин плантацд үүлдҗ бәәх улсин көндрлһн Макарт харвгдв. Утулң толвин нег хәврһәс авн наадк хәврһ күртл кесг улс экц зелләд орцхаҗ. Теднә өмннь кесг удс түргн хур­дар хутхлдцхасн боллдад бәәцхәнә.

зю

Боднцг малтлһиг. сәәтүр меддг Макарт эн зург цәә- лһлһн —амрхн төр. Цаадк өндрин зооһар адрутснбуср- гуд хоорнд җирлһн көөлдж җирлзнә, терүнә өөгүр хая- хая гүүсн машин тоос бүргүләд оркна, нааһурнь төвк- нүн делҗ идшлсн малмуд үзгднә...

Плантации урһцнь хурагдҗ одсн захднь Макар ирҗ бууһад, велосипедән һарарн хаҗудан көтләд, хаһларин захар үрвәд, тедүхид көдлҗәх улсур һарв. Шатңха чи- рәсәрн сальк хавлҗ, хар көмсгтә нүддән һазрт шилтәҗ, зууньрсн дүрстәһәр үкс-үкс малтҗах күүкдин һартк кү- рзмүднь нарни толянд цәс-цәс гилвклднә. Боднцг цуг- лулдгуднь малтачнрас тооһарн олн болв чигн, зөвәр заагта йовцхана. Кесг зүсн бүшмүдсин хормас, басл олн зүсн альчурмудын үзүрмүд дегц делслдәд, күүкдин-көд- лмшинь адһасн, сахньлһинь гүдәсн болҗ медгднә.

— Макар аашна,— гиҗ күүкдәс негнь таньв.

— Сурһульд одсн Маран ормд энүг орулхмнҗн гиц- хәнә.

— Сурһульд одсн биш, күрг дахен Мара. Сурһульд одла гиҗ терүнә экнь худл келҗ кеерүлнә.

— Көвүнд седкл алдхларн көдлмщән хайчкад гүүҗ^.

— Шидрәс хург болх, комсомолас терүг, көөх...

Маран туск күүндвр, «зз» гисәр генткн падрчкад, күүкдин көдлмшин шууганд дарунь унтрҗ мартгдла.

— Мендвтә!— гиҗ чаңһур хәәкрҗ, цуһараднь соңс- хҗ Макар келчкәд, Долдала күүндҗ зогсв.

— Кезә дуусх санатавт?

— Маңһдур,—гиҗ, салькнд шалхлзсну, көк шарова- рта, толһадан цаһан-бор альчурта Долда келв.— Сту- дентнр эндр ирцхәх гиҗ күләҗәнәвдн.

— Ирцхәх. Эркҗән уга ирцхәх тедн. Бригадын бүл- икдсм яһсмб?

— Э. Зәрм күүкд эврәннь эгч-дүүһән, эсклә экән да- хулҗ ирцхәҗ...

Эн замд ацана машин ирәд, боднцгин овалһас хоорнд зогсв.

.311

— Кеду машин зөөҗәнә?— гиҗ Макар, тер маши үзчкәд, соньмсж сурв.

Хойр.

Машин талас Шарда гүүж аашна. Дүүләрн шидрәһә хая-хая харһжасн Долда, терүг үзн, байрлҗ өмнәсньто- св, Теврлдәд үмслдсн эн хойрин хаҗуһар Макар давад, машин тал одв.

— Нанла хамдан хойрхн күүкн ирв, юңгад гихлә, сурһулпн шин жил өөрдҗ йовх учрар мана бригадын члед герүрн хәрүлгдцхәлә. Эрдни-ишин буудя хуралһн эклсн иагт бидн школасн одҗ йилһл уга орлццхахвдн,— гиҗ Шарда нег кииһәр цәәлһв.

— Чи гертән одвчи? — гиҗ Долда сурв.

— Одув,— гичкәд, Шарда цааранднь келв.—Чи ме* дҗәнч, мана дәәдәг ах хөөчд шиидчкҗ. Бийиннь ормд хойрдгч болх кү олҗ автха гиҗ даалһцхаҗ. Намаг шта- тдан орулҗ ав гихлә, дәәдә: айдҗа, ухалнав гинә. Би чадхв гиҗ санҗанав, юңгад гихлә, эн җил мана совхо* зин малас Хар һазр тал йовулгдшго болҗ: негдвэр, мал* дан күрх хот мана совхозД бәәдгҗн: хойрдвар болхла, хар һазрт мана совхозин олзлҗасн участк талдан кол« хозд гинү, аль совхоза гинү өгдҗ гинә. Чи меджәнч, Долюша, би нег җил көдлчкәд, Ленинградок Политики* ческ институтд орхар седҗәнәв...

Долдан зүркпь пард гиен болад одв. «Акад» юмбн.һа* рсн балһсн тал ан энүнә элкнь тачадг болхви?*—гиж эн дотран ухалад, зевэр байрлв.

— Йир сэн,— гиж Долда келв.—Ухалад, тоолад. тер институт шүүҗ авен болхла» йир сэн.

— Чи меджэнчн, Долюша» тер институтд сурчах нег көвүн энд бәәнә... Терүнлә би таньлдув... Терүнәс кесг келврмүд би соңсув. Терүнә келврмүдәр болхла» тер ин* ститут йир сэн, Ленинград балһсн еврмжтэ сээхн!.;

Долда уйдлһан, меекәрлһән эрэхн гиж далдлв.

Ленинград өврмҗтә сәәхн балһсн болдгинь тер көвүнә келвр угаһар чигн бидн меднэлмн. Иргчдэн од- 312

хч. Кв дли бәәж тер института белд. Би цуг арһаря ча- М.Т некцл болев. Чамаг тспд орхла, биди цуһар байсхв- дн,—болад, Шардан гнжгинь арһул или бээж Долда акәрлгч, таалгч дууһар келв.

Эн хойр, машин тал одад, олна шууганд орад, бодяцг ачлцв.

Ик шууганас тедүкнд, будкин База к зуухин евр Аму­ла. Дольган, Ольга һурвн боднцг цеврлж сууцхана. До- льгана үгнь тасрхш, Амула хая-хая орлцна, йиринэ дун уга Ольга ода чигн тагчгар кергән кеж сууна.

— Бийим бер гиһәд оркхлатн, би мел ичэд, танд ду- рго болад оддг билэв,— гиж Дольган, яһж загст одсап, Андрейлә яһж өрк-бүл болсан Амулад тодрхаһар соц- схжаһад келв.

— Йо, хәәмнь-хәәмнь! Би меджәлү? — болад, Аму­ла өмнәснь болһаҗ хәләҗәнә.— Келэд оркдгова... Би ду тасрх билүсә... Ода болхла, гемго эсийэ?

— Ода юигад ичх билэв,— гиҗ .Дольган хәрү егв.— Ода нам үрн куләгджәнәлмн...

— Йо, көөрк хәәмнь,— болад, Амула әрүн седкләр ер-өвдгч, дүрсән үзүләд, чийгтәрсн хойр уутьхн нүдән чопг-чопг гилгүлж, шилтҗ хәләжәнә.— Терчнь үүдж, ут нас зүүтхә, хәәмнь... Хәрнь чирәчнь тогтнад, мел сәәх- рсн болад бэәләл...

Ичмһә Ольга эднә өөр тесҗ чадл уга, виде ббсад, тонтр-тонтр ишкәд, будкур орв. Терүг эдиь нам оньһ- жасн уга.

— Наадн уга, мини чирә ясржахнь медгднү? —бо­лад, Дольган зевәр Ханжах дүрс һарһв.— Ольга! Цааһа- сн нүр-үздг авад ирлчн.

— Ясржана гинәвлә! — болад, Амула улм батлад бәэв —Би меджл бәәхгова!.. Ирх жилә урһц. Иргчдән эдү кемд боожнһү, таалвр үрнчнь евр деерчнь есрәд, тогляд бәәх!..

Машинд боднцг ачжасн күүкдиц шууган <ги-ги!.. га-

. 313

га!., хи-хи!.. ха-ха!.. гисәр соңсгдҗала. Тедн дотрас Ма­карин кун гентки йилһрв:

Не болв! Уралан җииг!

Яршгнь дүүрң ацата машин, күндрсн ууцарн хойр талагшан нәәхләд, хаһларин зах күртл хәәкрәд, эврәннь һарһсн шин хаалһд орн бийәрн хурдан немүләд, сала һатлад, сер давшад, ууҗмур саарв, терүнлә зөрлцҗ аа- шх наадк машинь үзгдв...

Боднцгин овалһас хоорнд ирҗ зогссн ацана машинәс Улан Алгаевич, Григорий Зайченков хойр бууцхав. Элк- нә гемәр һурвн сар шахуд республиканок больницд кев- тәд ирснә хөөн Григорий Николаевичи? эн улс нурһлҗ түрүн болҗ үзҗәснь эн.

— Хәлә, Григорий Николаевич!..

— Григорий Николаевич, мендвтә! — гилдҗ, зөвәр шуугатаһар тосцхав. Урднь совхозин Комсомольск һар- дач йовсн, хөөннь көдлмшч комитетин ахлачд суңһгдсн энүг, шогта, үгтә, серглң авцта, олнла ээлтә, цаһан са- ната төләдиь совхозин көдлмшчнр, нег үлү баһчуд, бол- мар кемҗәһәрнь күндлцхәдмн.

— Мини бичг авлт?..

— Мини бичг танд күрвү?..— гилдәд, көдлмшч ко­митетин ахлачин өөр күүкд үүмлдв.

— Үдин хотан эдлцхәтн!.. Гиид! Үдин хотан эдлцхә- тн!... гисн Дольгана дун цуһарад соңсгдв.

Үдин хотд бүрн төгс ирцхәв:

— Хотан эдлн бәәҗ соңсцхатн.— болад, көдлмшч комитетин ахлач босв.

— Күүкд, оньглҗ соңсцхатн, Григорий Николаевич цөн үг келн гиҗәнә,— гиж. Улан Алгаевич келв.

Цуһар тагчгрцхав. Тәрлк, ухр энд-тенд җиңнв.

— Цуһар цуглрсн деерән нег төр хаһлхитн сурҗа- нав,— гиҗ Григорий Зайченков келв.— Туристок хойр путевк бәәнә. Маршрутнь: «Уралан» — Элст — Москва — Ленинград — Москва — Элст — «Уралан». Кенд егхинь эврэн шиидцхэтн, Келцхэтн.

314

__ Бпчтн: Натра Долда. Бригадир.

— Дамбин Дольган. Бригадын член.

— Нань ямаран кандидатур бәәнә?

— Волхов тернь, хойр путевкд...

— Нанд бәәнә,— болад, Дольган босв.

— Келтн.

— Өрк-бүлпн зүүлтә учрар, йовдг арһ нанд ода дее- рән уга... Бн йовҗ чадшгов. Долдаг йовулсн йирдән чик. Тер тускар бурушавр уга болх. Миниһәр бөлхла, хойрдгч путевкннь Амулад, Басңга Амулад өгхлә, чик болх гнҗ санжанав. Баһчудла хамдан шунмһаһар кө- длдг, медәтә бергн...

— Чнк!..

— Гем уга!..— гилдәд шуугцхав.

— Баснга Амула, та юн гиҗ санҗанат? йовнт?

Амула зөвәр еаначрхсн, чирәнь оңгдарсн дүрстә босв.

— Долда нанла хамдан йовх болхла, би йовнава.

— Долда йовҗана!..

— Хамдан йовтн!...— гилдҗ хәәкрлдцхәв.

— Нань селвг, кандидатур угай?

— Уга!..

— Тер хойр йовцхаг!..

— Не, Натра Долда Басңга Амула хойриг йовулх- мн гиснтн һаран өргцхәтн.

— Буру гижәхтн һаран өргцхәтн. Уга. Хәрнь тегәд, Натра Долда Басңга Амула хойриг йовулх болҗ ши- идпхәвдн. Төр төгсв,—гиҗ келәд, Григорий Зайченков. сголд орм уга болсар, һазрт нохашлҗ сууһад, бийдән тәвж өгсн хот эдлв...

Удин хотин хөөн бригадын бүлин көдлмш саак кев- тән буслжала.

— Хәлә, аашцхана!—гиж салан цаадк кец тал хә- лән, күүкдәс негнь келв.

Цуһар тиигәрән хәләлдв. Арв-һар велосипедистнр өмнән нег мотоциклтә аашцхана. Студентнрин агиткульт-

314

бригад удл уга боднцгин плантацд ирж буув. Мотоци- клтә йовснь Эрнцнә Церн бәәж. Долда эн хойр эмтнэс тедүкнд невчкн зуур онцлдҗ зогсжаһад, шууглджасн олнур ниилж хамцлдв.

— Ай-ай, яһжахмт?— болад, студентнрин негнь Ма- кариг наадлж, шог келж йовна.— Советск күн, җиврән делэд, сард күрч писхэр белы болчксн, космическ цагт күрзәр бодпцг малтдви?

— Айджатн, бичә өврцхәтн,— гиж Макар өмпәснь келв.— Энтн мана фермин баһчудын кесн зугл сөрвр — эксперимент, эн совхозд түрүн болҗ бүрдәгдсн боднцгин плантац болжана. Иргчдән ирхләрн үзцхәхт: күчтә тех­ник үүнд шуугад бәәх. Боднцг суулһдг чигн, боднцг ма- лтдг чигн машид, бодңцгин шишлң комбайн чигн үүнд көдлнхәх’ Эмнг һазрин хаһлар кесг холван икдх!..

Студентнр боднцгта шөләр тоогдц/ав. Эднәс негнь, өргн чирәтә, корйһр хамрта хар көвүн, өмнәһүрн цаа- ран нааран гиигәр эрвлзҗәх Дольгац тал эврәннь хә- ләцән этүдәр тусхаһад бәәв.

— Генән нүдн асна, күүкңүр дуусн тусна...— гиҗ те- рүнә хәләцинь оньһсн өөрк үүрнь, наадкстан докъялҗ арһул дуулн медүлв. Терүгинь аңхрсн Гена, бийән цев- рлхәр адһв, тер күүкиг юңгад хәләҗәсән үүрмүдтән эн цәәлһв.

— Саак күүкн... альвн зеерд мөртә йовад, боодгин өөр нанла харһсн күүкн эн болвзго гиҗ хәләҗәнәв...

— Кемжәнә. Харһсн күн чи медховч...

Дольганиг өөрдҗ ирхинь инәмсклҗ сурв:

Та куүки, намаг таньхиишт?

Дольган эн көвүг бийләһән шоглжана гиҗ санву яһ- ву, тегәд, тот сс гиҗ өмнәснь хәләчкәд, төвкнүн дууһар келжәнә:

— Негдвәрт, би танд күүкн бншв; хойрдварт, корн- һр хамрта кесг көвүд таньдв, зуг чамаг меддн угав...

Көвүд нег-негән хәләлджәһәд, инәлдв. Гена башр- дад₁ ю келхән медҗ ядад, тагчгар маасхлээ, 316 ¹

Дольгам эн-тер угаһар, цаараи зрг&Д, үкс-духс ги- сәр ааһ-саван хураһад, буудкур орв. Серглңкөвүд Генаг наадлад, инәлдн йовҗ, шуугата плантац тал кендрлдв. Эднә өмнәһүр ацата машин һарад, ууҗмур заагрҗ дүүгв.

Кедлмш кеҗәх күүкдин кесг олн нүдд өөрдҗ аашх көвүд тал зервк падрлдла, болв көдлмшин айст ээдрлт һарсн уга. Цаарандан эн керсү нүдд этүдәр, селгәдәр, сагар хәләлдв.

Студентрин негнь, дундинәс өөдән урһта, хатмл урһ- цта, атхр үстә, утулң чирәтә көвүн боднцг цуглуллһнд көдлжәсн күүкдин негнүр өөрдҗ одв:

— Булһаш, менд! Чи бас энд бәәҗмчи,— болв. күмсгтә, цегәхн хар нүдтә, баахн бврта күүкн, өндс гиҗ

Булһаш чүүклтсн альмна өңгтә халхта, нәрхн нигт һоорад, көвүн тал хәләһәд, суулһиннь өөр зогсв.

— Менд... Би чамаг саахнда үзләв...— гиҗ арһулх- нар келсн күүкнә көркхн төгрг чирәднь баһин сәәхнбаш- рдлһн наадсн болад бәәв.

— Мана зурач таньлан олад авчкҗ,— гиҗ студент- нрәс негнь арһул инәмсклв.

Көвүн күүкн хойр таарҗ духуцсн дүрстәһәр арһул куүндәд бәәцхәв. Көвүнә үгнь тасрхш, зуг ю келжәхнь тедүхнд үлдцхәсн үүрмүдтнь йилһрҗ соңсгдхш. Белкү- сәрн мошкрн бәәж Булһаш инәнә, шикр цаһан шүдднь цәс-цәс үзгднә.

Студентнр, мусг инәлдәд, хоорндан шимнднә:

— Эрнҗән эвинь олжана...

— Мана бурдг наалджана..,

— Күүкиг зурач инәлһжәнә,,.

— Көдлмшннь мартулжана...

. Студентнрәс негнь малтжах күүкдин негнүрнь одв.

— Альков, күүкн, би малтсв. Та невчк амртн,— бо­лад, күүкнә һартас күрз авад, Эрнжән тал этүдәр хә- ләһәд, көвүн цааранднь зөрц чанһур келҗәнә:—күүкнә

317

зүркийь көндрәмәр үг келдг улС чигн манахнд бәәяа, күрзәр боднцг малтҗ чаддг улс чигн бәәнә...

Күрзән көвүнд өгсн күүкн түдвр угаһар Йовад, цуг- лулдгуд тал орҗ, теднләрн көдлв. Булһаш генткн сана авсн дүрстәһәр суулһап шүүрч авад, нөкднр талан гүүҗ одв. Ардаснь хәләҗ һанцарн үлдсн Эрнҗән үүрмүд та­лан һарв.

— Ай, мана Толик зәрмдән шигәд, ухата үг келнә-. лә,— гиҗ шоглад, бас нег көвүн малтлһнд ирв,

— Толик Бамб хоюрн чигн тас эргү бишлә!...—болад. һурвдгч көвүн һартан күрз авб.— Манахс! Күүкдиг зер-зевәснь салһцхатн! Күрзмүдинь авцхатн!..

Студентнр цугтан малтлһйд орцхав.

— Концертин негдгч әңгнь эклҗәнә гиҗ тоолцхай!— болад, Макар студентнрлә нийлв. Тедн дунд Церн чигн. үзгдв.

— Концерт гихәс, көвүд, тана концертин программд юн бәәхинь медҗ болхий? — гйҗ күүкдәс негнь сурв.

— Э, болҗана. Үүрмүд! Нег агчмд зар соңстн!— гиҗ серглң авцта Толик холд, захд кедлҗ йовхднь чигн күргҗ соцсххар чаңһур хәәкрв.— Мана программа гидгтн йир өргн. Цугтнь нег һазрт, нег асхн үзүлҗ бол- шго. Терүнәсн сән хамгинь шүүһәд, биДн тана бригадт үзүлх зөвтәг таанр, күүкд, йирдән медҗл бәәхт...

Макарин зарлсиг концертин негдгч әңгнь гиҗ кемр тоолхла, цань чипгхойр әңг маднд бәәнә: негдвәрт, амн үгин журнал. Журналд бәәцхәх олн зүсн болн соньи тоотыг мана агиткультбригадын члед цуһар умшцхах. Терүнд тана бригадын тускар чигн келгдәд бәәх мөн. Соңсхт. Эн әңгинь нарн ортл төгсәдг болдгар эклхвдн. Цаарандк цагнь цугтан баяна болх. Баян ямаран олнду дуулҗ чаддгинь таанр бийстн медцхәнәт. Цагинь эс боһчсн хөөн цуг Әрәсән дуудыг чигн тер дуулад бәәх. мөн... Зар төгсв! — гичкәд, Толик күрзән көләрн дарҗ. һазрт шигдәв.

Көдлмш урдк кевәрн буслв.

318

Түргәр көндрж, боднцг цуглулж йовцхах күүкд дунд концертин тускар эклсн күр салькнла нийлҗ, нег әәд хүрвҗ дуугна, көвүдин серглң шогмуд, тедниг дахлдсн инәдн тасрлт угаһар энд-тенд соңсгдна. Күчтә халун һармудт гилвкҗ бииллдҗәх күрзмүд шухтнцхана, суулһс зәрмдән ахрар, зәрмдән гитарин әәшң утар җиңнцхәнә...

Эн хамг цугтан ниилҗ, көгнь ясрсн домбрин җирһл- тә айс болҗ, олн үүрмүд дундан көдлҗ йовх Долдан чикнд ирҗ таалмҗтаһар дуулад, терүнә зүркинь бульг- лулна.

Байрар дүүрсн зүркнь күүкнд шимндҗ келнә: сед- клән медлцсн иньгчнь эңкр Церн өөрк серглң баһчуд- ларн хамдан тер өмнчнь көдлҗәнә... Чидлиннь кирцәһәр күцәхәр темдглҗ авсн кергчнь экн санснас даву бахмҗ- таһар эн күцлдв... Эврәннь айта сәәхн цагтан зокаста, серглң авцта, сарул серлтә, әрүн цевр седклтә, баһ дү- үвр наста чини иньгүд эн өөрчнь үүдәгч үүлдвртә хамц бүләрн байсҗана...

Әрүн цевр седклдчнь хатханчк болҗ хая-хая зова- җасн хар киләсн, халун байрин зальд шатҗ, хумгин то- оснд хүврҗ, салькнд тарҗ хуурв, зуг терүг үүдәсн харң- һун үндснь чамд медгдҗ өгл уга үлдҗәнә.

Не, гем уга! Харңһуг герл диилнә, хатуг җөөлн урс- хана. Омган улм өск, уралан оньдин зүтк, Ольдан күүкн!