ташрлҗ бултх күртл һаза зогсжаһад, буудктан орсн Дольган, хәләсн фильмин тускар, терүнә дарунь Андрей- ин тускар келә бәәтл, Ольга сурклад унтж одла. Тер бийнь Дольган өр шарлх кем күртл унтҗ чадсн уга...

Терүнә хөөн өңгрсн нег сарин эргцд Андрей Дольган хойр кесг харһлдҗ, күр-күүндврән кецхәлә. Теднәснзәрм саамднь совхозин центрт ирҗ, кино хәләцхәлә. Харһлдж күүндх болһндан эдн хоорндан улм-улмар өөрдҗ, иньг- амрган батлцхала. Болв эврәннь седклән иләр болнтодр- хаһар цәәлһҗ, иньглтин эркн ашт, җирһлән ниилүлл- һнә төрт эдн күрәд уга билә. Бийиннь туст сән санан Ан- дрейд лавта бәәхиг, зуг тер санаһан йлдкҗ келхин төләд терүнә хәрг авцнь салтг болҗахиг медҗәсн Дольган эркн төрәр күүндвр экллһиг бийиннь һарт авхас сүрд- җәсн уга. Тиим болв чигн, эп төрәр Андрейлә ямаран кевәр бийән бәрхин тускар Дольган одахн Долдала кү- үндҗ, терүнә сүв-селвг соңсла. Эврәннь Дольганан йир- ин болм дүңгәһәр меддг, Андрейин чигн авц-бәрцин онч- мудас зәрминь' эврәһәрн невчк темдглсн Долда иигҗ келлә: Андрей хәрг болен деерән бийиннь дотрк седклән йир беркәр илдкдг, нам илдкәҗ эс чаддг бәәдлтә күн болҗ нанд тоолгдна. Хәрнь тегәд, бий тустан терүнә седклинь медҗәхлә, чи эврәннь зөрмгән һарһад, бийиннь седклән терүнд медүл. Чи шордхн угач!..

Иигәд, Долдан одахн келен үгмүдин болн урднь чигн Андрейлә шинкн таньлджасн цагт терүнә келчксн «чи чадхмч!.. Би инжәнәв!» гисн үгмүдин тускар Дольган ода дотран ухалад, Ольган адһм угаһар болһсй өрүни хот эдлтл, часин стрелк йиснд өөрдж одла.

Долдан селвгин үгмүдин утхнь цуһар Дольганд тодр- хаһар медгднә. Болв Андрей ирх болзг өөрдх дутм, Дол­дан тер келчксн үгмүдәс «чи шордхн угач» гиснь эркн чинртә болҗ Дольгаңд тоолгдад, онцрҗ седклднь теенр- лә. «Кишва керсү аратын күүкн,— гиҗ Долдаг дотран өкәрлж, тер тагчгар инэмслэ.— Медҗл бәәнәв чини тер үгин хойр утхинь: «мөрдхлә, Андрейиг һартан орулхч,

16 Дочь Ольдм 241

эс мөрдхлз — хәм үлдхч, юңгад ГЙХЛӘ, чи күүкн бишч, бер болҗанач» гиҗ санҗанач, мел лавта...

Андрейин ирдг хаалһд зөвәр ууҗмдк өндрин зо деер тоосн бүргв.

— Хәлә, аашх бәәдлтә,— гиҗ Дольган келәд, ааһ-сав- ла оралдҗасн Ольга тал хәләв.

— Хувцан өмс,— гиҗ Ольга, өрүнәк кевәрн, алг-цо- охр «спорт-костюмтаһан» бәәһә бәәсн Дольганд келв.

— Гем уга. Иигәд бәәнәв.

— Юңгад?

— Гем уга,— гиҗ Дольган бас нег давтад, нүдән ир- мәд оркснь Ольгад йир алмтса дүрстә болҗ медгдв.— Тагчг бәәһич, эңкр минь...

, — Адрҗавзач? Ичкевт...

— Уга. Мел эрүл бәәнәв. Эңкр минь, медхч,— болҗ Дольган -инәмсәд, бичкн нүр-үздг өмнән бәрәд, толһаһан, үсән невчк ясв.

Саначрхсн дүрстәһәр терүг һәәхҗәсн Ольга, «ай-ай, басл акад элмрч» гиҗ дотран санад, дәкҗ үг келсн уга, зуг саналдла.

— Не, би йовнав... боднцгин участкд бәәҗәсв,— бо­лад, Дольгана бәәдләс эмәҗәсн Ольга зулҗ әрлхәр седв.

— Уга. Чи үүнд үлд. Би йовнав,— болад, Дольган, хазар шүүрч авад, боднЦгин участкин хаҗуд, Андрейин дәврүдт идҗ йовсн мөрн тал һарв.

Дольган мөрндән өөрдҗ йовсн кемд боднцгин участ­кин наадк өргн салаһас һарад, хурдар гүүлгҗ аашсн Андрей, өмнән Дольганиг генткн үзчкәд, терүнә цогц- махмудын кев-кецинь кевтнь медүлсн костюмаснь башр- дад, мотоциклән тогтнулж. зогсав.

Дольганас хажукшан, дүңнхд тәвн метрт тер ирҗ бууһад, яахан чигн эс медҗәх бәәдлтәһәр мәәмрәд, ма- шинәннь өөр Андрей нәәхлҗ зогсв. Эртәрнь биш, зуг боднцгин участкин цаадк хотхрас һарлһнлань терүг шин- кн оньһсн болад, ормдан тотхҗ зогссн Дольган мөрнд одҗ йовсн үзгәсн хаҗиһәд, Андрей тал үкс көндрҗ адһв.

242

— Таниг ним эрт ирх гиҗ саиждси угав,— болад, шуугатаһар күрч, Андрейин һаринь хойр һардҗ, теврсн Дольган ааван тосҗ байрлсн арвдгч классин сурһульчин бәәдлтә билә.

Эврәннь цогцнь кевтән ирвәтрәд одсиг Дольганд эс медүлхәр седҗ чирмәсн Андрей, дарунь бийән һартан авч, невчк тогтнла. Яахмн билә. Тер яһв чигн залу күн бәәнәлмн!

— Теөлтә зеерд...— гиһәд, текүкнд идҗәсн мөрн тал Андрей хәләв.— Зеердән авад ирчксн болҗант?..

— Э,— гиҗ Дольган бас мөрн тал хәләв.— Ода терүг унад, боодгас услхар седҗәнәв. Ңамаг унхла, тер яма- ран бәәдлтәһинь та ода үзхт.

— Болҗана. Сән-сән,— гиҗ Андрей маасхлзв.

— Та үүндән бәәҗәтн. Би терүг тохҗ унад, һарч йрсв,— болад, чөдрләтә мөрн талан Дольган гүүв.

Ормдан үлдсн Андрей ардаснь һәәхв.

Санмср уга бәәсн зеерд үрә, акад хувцта Дольганиг генткн үзчкәд, толһаһан цорхалһад, чикән сертәлһәд, үргн гиҗәх дүрсн һарһҗаһад, дарунь Дольганиг дуу- һарнь таньв. Номһн зеерд үрәг хазарлҗ көтлсн Дольган буудкин өөр одв.

Дольган буудкдан орад, спортивн костюм деерән ца- һан кофтан, ут хар майган өмсәд, өргн бүсән бүсләд. гиигн хазг эмәл теврҗ һарад, мөрндән тохв. Холас һәӘ’ хҗәсн Андрейд энүнә ,мөр тохлһнь йир эвтә болҗ медгдв.

Зеерд үрә ик хацта мөрн биш билә. Болв баахн нур- һта Дольганд, нег үлү, бийиннь көлд зөвләд Дандрин ахрдулчксн сурта дөрәднь күрч, терүн деер мордна гисн амрхн төр биш бәәсмн. Тер учрар Дольган мөрән көт- ләд, буудкин өөрк бичкн судлд орулҗ зогсачкад цеб гисәр мордв, Мерн генткн сергәд, толһаһан өндәлһәд^ уралан дүүлңнәд һарв. Болв дарунь Дольган җолаһан кисәд орксна хеөн, мөрн толһаһан улм ондәлһәд, аман аңһаһад, нег ормдан тавшв. Эннь эрдмән үзүлхәр терүнә белдлһн било.

16*

243

— Концерт эклҗәнә! — гиҗ эмәл деерән эвтәкн цог- царн өмәрән-хооран нәәхлн бәәҗ Дольган инәһәд, хойр һарарн сүвәлдж, «ф» гидг үзгин дүрстәһәр зогсж, марза- җасн Андрей тал хәләв.

Төөлтә зеерд үрән дөрвн нәрхн көлнь дегц түргнәр өрггдцхәсн, һазрла әрә харһцхасн боллдна. Эн тогтнж чадхш, оньдин тавшад бииләд бәәнә. Уралан һурв ишкнә, хооран хойр ишкнә... Тиигҗәһәд, хойр талагшан селҗ хәврһәрн йовна. Толһаһан хойр талан селҗ хаяд, омру- һарн уралан зүткнә. Зәрмдән дор ормдан цемшн бәәҗ эргәд одна. Тер заагтан өмн хойр көлән аюрхнар дүсү- лҗ өедән өргҗ, дуһуһин янз һарһад, ар хойр келәрн зогсхар седсн болна, эсклә дөрвн көләрн уйдад, дор орм­дан хавтаҗ кевтхәр белдҗәх дүрс һарһна. Тиигҗәһәд, урньдсн болад, толһаһан агсрулад, ууҗмур авад зулхар седнә. Эн аальмудан экнәснь авн дәкн давтҗ альвн зе­ерд үрә үзүлнә.

Хаҗуһас һәәхҗәсн Андрейд эн мөрн эрвәкә мет гиигн Дольганиг бий деерәсн һульдрулад, шивчкн гиҗәхболҗ медгднә, эсклә Дольгана бийнь эн мөрнләрн әдләр аль- влҗ дөгдҗәх, урмдтаһар наадҗах болҗ медгднә.

Дольган җолаһан сулдхв. Зеерд үрә альвлдган ген- ткн уурад, эцгин номһн мөрнә өңг һарһад, өмн хойр кө- линнь туруһан өргндән күргн гисн болһад, өмнән холд ха­яд, уттҗ сунсн болад, арзасн сәәхн хатрларн уралан, боодг тал амта һарв. Дольган зүн һарарн дайлад, бий- ән дахад йов гиен докъя Андрейд өгв. Тернь докъяһинь медәд, толһаһарн гекчкәд, мотоциклләрн зуурлдв.

Боодгас нааран нег километр шахуд бәәдг цаһан өв- стә бичкн хотхрин захд күрәд, Дольган мөрән тогтнулж, дүүлңсн йовдңгарнь йовулв. Хажуһарнь давҗ һарад, мо­тоциклов зогсасн Андрей, мотоциклиннь өөрәс һаранер- гәд:

— Альвн зеердптн би унҗ үзсви! — болв. Күүкд күн мөр унҗ йовсинь урднь эврәннь нүдәрн эс үзҗәсн Анд- 244

рей эн халун мөрн деер, бичкн эмэлэн майгиннь элвгхоо- маһар бүтәж, өргн бүсәр белкүсән мегдәлһж, наадһа метәр саглрсн, һавшун чанһ Дольганд үлү үзгч седкл зүүлә. «Би яһв чигн спортсменлхи. Эн күүкнлә әдләр эн мөрнлә теслцҗ болх. Мөрн деер энүнлә әдл сәәхн суудл- та эс болвчн, эн үрәһәс сүрддгән уурсан медүлнәв»,— гиҗ Андрей шиидлә.

Дольган духе гисәр зөвшәрлә.

— Унҗ үзтн. Пожалста,— гиҗ Дольган келн, мөрән зогсаһад, өөрнь көвүн бәәх учрар, хальмгар дөрәшлҗ бул уга, барун көлән эмәлин өмнк бүүрг деегәр хаяд, нурһарн шувтрж, цеб гисәр һәрәдҗ бууһад, җолаһан Андрейд бәрүлв.

— Труу... сәәхлә,— гиҗ мөриг эвлсн дууһар Андрей келәд, маңнаһинь альхарн илчкәд, шуд мордхар седлә. Болв Дольган: нег агчмд айдҗатн гиһәд, терүг түдүлҗ. бий талан хәләлһв.

— Невчкн инструктаж танд кергтә .болвзго? — бо- лад. Дольган инәв.

Энугинь Андрей шог гиж тоолв.

— Эн тиигтлән механизм биш, ямаран инструктаж бәәдмби?— болад Андрей, зүн һарарн эмәлин өмнкбүүр- гәснь авад, наадк һаран эмәл деегүр алс хаяд, цааһаснь бәрәд, мордад оркв.

Ахрхн сурта дөрәд Андрей барун көлән зүүхәр арн- жлжах хооонд м«рн уоалан адһж зүткв. Барун дөрәһән зүүҗ авад бәәсн Андрей мөрнә җолаг күчтә һарарн зөвәр зүуж чанһур генткн чочаж татв. Иигсн Цагт ар хөйр көләрн зогсхар седдг авъяста мөрн өмн хойр көлән өө- дән ергв. Тегәд, һанцхн болн бийиннь ут көлд дегд ахрхн сурта дертә Андрей, тогтж сууҗ чадл уга, мөрнә сәәр деегүр гедргшләд, һазрт унв. Дөрәд бәәсн көлиннь туфль тендән үлдв. Номһн зеерд үрә, хажудан унсн Андрей тал алн болсар хәләчкәд. дор ормдан эогсад бәәв.

Әвртәһәр әәчксн Дольган ркиНйсн дууһарн чишкчкәд, Андрей тал киисв.

245

— Би чамд келж өгхәр седлэлхн!.. Чи намаг сонссн угалмч! —гиһәд, Дольган «та» гидгэн мартла.

' Андрей өндәһәд, нохашлж сууһад, арснь жулһрж цу- стсн зун цохдан һаран күргв. Терүгинь үзсн Дольган улм икәр саначрхв.

— Икәр өвднү? — гиж эн суон, нудн ирмх хооонд ко- сынкан суһлж авад, теругән Андрейин шавд наачкад, толһаһинь теврәд, чирәһинь чееждән шахв.

— Уга. Әәх юмн уга,— гиҗ келен Андрей Дольгана нимгн кофт һатцас күгдлжәх зүркнә цоклһ, кофтас һар- чах одеколона чигн, теегин өвснә чигн үнр хамднь оиьһж соңсв.— Әәмшг уга... Гем уга...

Андрейин келсн үг соңсад, сана авч невчк төвкнсн Дольган: ■

— Әәмшг угай?.. Икәр өвдхший?..— гиҗ сүржаһад, Андрейин цохд наасн косынкан нег һарарн бәрн бәәж, чирәһәснь чеежән зааглад, терүнә урлднь урлан нааһад, уданар бәрв... Андрей көндрсн уга. Мөрнәс кииссн бийнь эн-тер уга бәәсн Андрейин нүдн Дольгана халун үмслһн- лә хаонһурад одла...—Чи нама сонсл уга адһвшч. Эн һә- әчнь Дандрин дасхсн невчкн сурһульта. Терүгинь би ча­мд саахна келхәр седләв. Җолаһинь арһул дусулҗ тат- хла, энчнь өмн хойр көлән аюрхнйр өргнә. Чанһур тат- хла, оочдан ярвад, генткн һәрәдәд, ар хойр көләрн шуд зогсхар седнә. Җолаһинь зөвтнь бәрҗәһәд, хойр дөрэһән дегц көндрәхлә, доран тавшад, эргәд, бииләд бәәнә. Нег дөрәһәрн арһул хатххла, хаҗугшан йовна...

Андрей юм соңсжасн уга. Өмнән, өргн доран нимгн жөолн урл, оошг өңгтә бүүлтә, шикр мет цаһан шүд, бүләкн ур һарһжах дүрстә шумр болен хойр нүд һәәх- җәсн Андрейд келвр сонсгджасн уга.

Дольган үкс босад, дөрәд үлдсн ик туфль авад, Ан­дрейин өмн оркв.

— Мә, өмсж ав.

Андрей туфлян адһм угаһар өмсчкәд, өвдг деерән унҗ одсн косынк авад, ДоЛьганд:

Ш ' 7

⁴ х ' •

— Мә,— гиж һартнь бәрүлчкәд, шурд гисәр босв.— Би зәрм отармудар орад, дәврүдтән асхн шидр ирнәв. Ней? — болад, Дольгана хойр бичкн һаринь эврәннь ик хойр һартан авад, арһул сегсрв.

Өмннь гедәж, өргн дораснь өөдән хәләжәсн Дольган үг үгаһар, толһаһан гекв.

Теегнн уужмур гүүһәд, холжж йовсн мотоциклин ар- дас хәләж, Дольган зөвәр удан зогсжаһад, зеерд үрәдее- рән мордж авад, боодг тал хатрулад һарла. Седклдҗивр болгч уйдлһтаһар салькн чикнд дуулла. Җирһләр дүүрң орчлң зүрк байсала. Көдән олн зүсн өвсд чигн бий та- лнь геклджәх, бийинь йөрәлдҗәх болҗ, Дольганд бахт- мж үүдәцхәлә...

Иигәд, урднь бийдән медгдәд уга, әвртә күчтә байр- ин бадлһсн урсхл дахҗ көвҗ йовхшң, гиигн седклтәһәр йовж йовсн Дольган генткн сана авсн метәр саналдчкад, «айджа,— гиж бийдән келв.—Айджа. Юунд иигтләнбай- сҗ бәәхмчи? Эртвр болвзго?.. Терүг чи үмсләч. Тер чамаг умслү? Уга. Терүг «чи» гивч. Тер чамаг бас «чи» гидг болв. Асхн шидр ирнәв гиҗ тер бийнь келлә. Хәләцнь йир жөөлн, таалгч бүләкн дүртә билә... һарим һартан авч аюрхнар сегсрлә..-. Уга, гем уга. Байрлх учр бәәнә. Болв... айджа! Аяртан медгдх...»

Боодгта һолын көвә көөҗ бәәдг бичкн цомг өөдлҗ йовсн кемд Дольгана өмнк эрг дорас олн улсйн шууган энүнд генткн соңсгдв. Юн дала улс энд ирҗ.өөмҗәдг болмхби? — гиҗ эн ухалв. Юңгад гихлә, эн боодгин ши* дрт олн улс бәәдмн биш. Тавн-зурһан километрт, боо­дгин цаад бийдпь, хөөнә негл хош бәәдмн. Тенд иим олн улс бәәдмн биш. Дарунь боодгин ут нәрхн усн кевтән өмн илдж, деерк теңгриң зүсәр мелмәв. Кесг улс уснд өөмжәнә. Усна цаад көвәднь велосипедмуднь, хувцднь кевтцхәнә. Өөмж йовцхах улсин шууган Дольганд улм икәр сонсгдв, нам теднә хоорндан күүндсн үгмүднь чи­гн цүһар сонсгдцхадг болв.

Цуһар велосипедтә, хамаһас йовцхасн улсболхмби?—

247

гиҗ ухалн йовҗ, Дольган мөрнәсн буув. Мөрнәннь эм- әлинь авчкад, амһаһинь һарһчкад, ут цулврин үзүрәсйь бәрәд, теругән уснур орулчкад, көвүд тал хәләҗ, мөр- нәннь хажуд зогсв.

— Көвүд,— гиж уснд өөмжәсн улсас негнь келҗәнә,— үзжәнт. Кавалеристк мөрән услжана.

Уснд йовцхах улсин чирәс цуһар Дольган тал хәлә- лдв.

— Хөөч күүкн...

— Яһҗ меднәч? Үкрч чигн биз.

— Уга, үкрч чигн биш, хөөч чигн биш.

— Яһҗ меднәч?

— Болһаһад хәләлчн: белкүсәрн дегд нәрхн...

— Ха! ха! Хөөч, үкрч күүкд эркҗән уга тарһн бол- дви?

— Өргн бүстә,— гиҗ одак дун соңсгда бәәнә— Эм- әлнь дегд сәәхн. Сәәхн хазг эмәл, һанзһднь суумк уга. һартнь маля чигн, гирлг чигн угалхн...

Эн үгмүд келдгснә хөөң невчкн зуур күн ду һарсн уга.

«Тер негнь чикәр келҗәнә, тегәд наадкснь ду таср- җана»,— гиҗ Дольган ухалҗ, дотран инәмсв.

Болв негнь иигҗ келв:

— Тер хамгнь тендк нөкдтнь йовдг болх. Нөкднь ца, өндо һатц йовдг болх.

Одак чикәр келҗәнә,—- гиҗ Дольгана тоолҗасн дун бас нег давтж келв:

— Уга, хөөч чигн биш, үкрч чигн биш.

— Не, тиигхлә, айджатн. Би медәд ирсә,— болад, негнь ус шалвачад, Дольган тал усчад һарв.

Тер хоорнд Дольган хувцан тәәләд, бийәсн тедүкнд хайчкад, спортивн алг-цоохр костюмтаһан уснд орап, тенд белкүсцәһән уснд зогсжасн мөрнәннь деләс бәрәд, деернь элкдҗ мордчкад, терүгән ураланднь орулв. Мөрнь невчк йовчкад, көл алдад, усчад, хәрү эргв. Доль­ган мөрнәсн щувтрж, хажуднь бууж, уснд күзүцәһән 248

булхчкад, мөрнәннь сүүләс авад, мөрән дахад һарад одв.

Мөрән цулвурарнь бат шарлжнас архлчкад, Дольган махмудларн наалдсн чиигтә костюмтаһан усна захд өкәһәд, косынкан уһав.

Бий талнь усчж аашх көвүн ямаран кергтә йовхинь медчксн Дольган терүнлә яһҗ күүндхән эртәснь ухалад, санамр бәәлә. Тер көвүн Дольганас тедүхнд, усна захд һарад, тендән нохашлҗ сууһад, Дольган тал хәләв.

— Күүкн, мендвтә!

Дольган толһаһарн гекчкәд:

— Тадн чигн мендвт.— Хамаһас йовцхасн улсвта?— болв.

— Олн зүсн балһсдас,— гиҗ тер көвүн зөрц, студент- нрән медүлхәр келв.—Москваһас, Ленинградас, Ростов- ас, Саратовас, Ставрополяс, Әәдрхнәс, Харьковас, нань чигн балһсдас.

— Аа, студентнр болҗант. Альк совхозин көвүдвтә?

— «Уралан».

— О, тадн мана совхозин кевтәмт,—болад Дольган соньмссн бәәдл һарһв.— Альк фермсин?

— Негл фермии, һурвдгч.

— Намий? А1ана фермин бәәҗлмт!— болад Дольган улм соньмссн дууһар келв,

— Та кенә күүкмт? — болад көвүн чигн соньмссн бәәдл һарһв.

— Та намаг таньшгот, юңгад гихлә, би эн совхозд хавраһа ирләв. Тадн уснд өөмхин төлә нааран шишлц ирцхәвтә?

— Уга. Кергәр йовж йовад, дәврүдтән үүнд зогсвдн. Бидн студентнрии агиткультбригадвдн. Фермин комсорг Муслин Макарин даалһврар бригадмуд, хошмуд эргҗ йовлһ кежәнәвдн.

— Агит-культ-бригад студентнрин болжант,— гиҗ Дольган уданар татҗ, уха гүүлгсн дүртәһәр келв.— Программтн ямарамб? Ю үзүлдвт тегәд?

249

— Дуулдвдн, биилдвдн, лекцс умшдвдн, шүлгүд кел- двдн. Ахрар тапд келхлә, кесг төрмүдәр бичк-бичкнәр,— гиж көвүн ннәмсв.

— Олн һазрмудт одчквт?

— Өвс зөөлһнә, тәрә хуралһна зәрм бригадмудт, отармудт, саальчнрт одцхавдн. Удл уга фермин клубд одхвдн.

— Ямаран лекц умшдвта?— болҗ Дольган невчкн зуур тагчгржаһад, генткн сурв.

— Лекц негн биш. кесг зүсн лекцс. Маднд «амн үгин журнал» гиҗ бәәнә. Тер журналын материалмуд умшх- ла, кесг зүсн төрмүдәр ахр-ахр күүндврмүд-лекцс болҗ һарна. Үлгүрнь, зоотехнийин, агрономийин халхар бәәц- хәх нүүрлгч шин дамшлтсин тускар, цевр-цеерин төр- мүдәр, соньн дегтрмүдин тускар, әрк болн шаҗна ту­скар...

— Ой, ой,— гиһәд, Дольган көвүг күцц келүлсн уга.— Тиим олн төрмудәр кеңтн чадад бәәдви?

Эс иткжәх бәәдл һарһсн Дольган тал хәләҗ, көвүн невчк тагчгрв. Болв дарунь тер иигҗ цәәлһв:

— Негн биш, кесг күн бәәйә. Мадн дунд удл уга эмч, зурач, гүүлгәч, механик, зоотехник, агроном, гео­лог, нань чигн спепиалистнр болцхах улс йовцхана.

— А тиимий. Тиим болхла, болҗана,— болад Доль­ган итксн бәәдл һарһв.

— Тегэд яахм билэ. Цуг төрмүд меддг универсал күн мадн дунд уга — гиж көвүн маасхлзв.

— Мана бригадт иршговта?—гиж Дольган, невчк тагчгржаһад, җиңнсн дууһарн сурж, цааранднь үг һарһв.

— Ямаран бригадви?

— Боднцгин.

— Боднцгин? Э, мана маршрута бәәнә. Тана бригадт Макар эврән чигн одхв гижэлэ. Хама бээдв?

— Үүнәс һурвхн километрт бәәнә. Эн цомгин цаад бийд бээдвдн.

250

— Ик бригадви?

— Зөвәр ик. Хөр һар күүкд.

— О, мел цуһар күүкдий? — болҗ көвүн инәмсв.

— Цуһар,— гиж гекн, Дольган чигн инәмсв.— Мана бригадир бас күүкн.

— О* болжана. Удл уга бидн танахнд ирхвдн. Тана бригад әвртә соньн, әвртә серглң болх биз? — гиҗ кел- әд, көвүн хажүһасн шавр авад, уснд хайв.

— Әвртә. Ирхләрн үзхт. Күүкдин цуг сортмуд мана- хнд бәәдмн,— болад, Дольган инәв.

— Тана бригадын улс цугтан көдлмштән бәәсн цаг- лань харһулҗ Макар бийнь мадниг дахулҗ одх болла.

— Чик. Чикәр Макар тоолжана. Цуһар хурсн цагла ирхлә, йир сән болх. Мана бригадирлә Макар эртәрнь күүндхәр бәәхмн,— гиһәд, Дольган хувцлад, мөрән тохж, йовхар бедрв.

Көвүн, шалд-пилд гисн ә һарһҗ, уснд орад, эврәхс талан усчад һарв.

Тер көвүн үүрмүдтән күрлһнлә, Дольган мөрн дее- рән мордҗ авад, терүгән невчкн зуур дорнь тавшулад, эрдминь студентнрт үзүлҗ, тедниг шуугулв. Шуугжасн көвүд тал эвтәкн һарарн заңһҗ, «менд харһип» гишң докъя өгчкәд, мөрнәннь җолаһиңь сулдхад, хатрулад йовҗ одв...

— Бочкт усн дала бәәһә бәәтл, боодг тал өңгәр мө- рән көөвч,— гиҗ Ольга келхлә, «чавас, чавас, Олечка мини дотр юн болжахинь чи медҗәхшч. хәәмнь» гиж дотран сансн Дольган:

— Боодгин усн яһв чигн эн бүләкн уснас деер болх- гов. Хая-хаяднь тендәс услснд юн гем бәәх билә,— гив.

Эн тускар дәкҗ үг эс келен Ольга, Дольгана келсн одак үгд иткжәхәи аль эс иткҗәхән терүнд медүллго, тагчгржаһад, иигж келв:

— Хотан у. Иим удан хот ууһад угачи, харһнад үкҗ йовхговч.

— Э, харһнад үкж йовнав,— болад Дольган үкс ги-

251

* •

һәд бийнь тәрлкән, ухран авад, хотан эдлн бәәҗ: «харһ- нх биш, нам хоолдм хот орҗ өгчәхш»,— гиҗ санв.

Ольга, нар деерән кевтәд, «Работница» журналд күүкд улсин хувцна үлгүрмүд хәләҗәлә. Дольган, тол* һадан Андрейин тускар уха гүүлгн бәәҗ, хотан эдлчкәд:

— Сән бүшмүдмүд бәәнү? — гиж Ольган өөгүр эв- рәннь нар тал одҗ йовад сурв.

— Бәәнәл сән бүшмүдмүд, зуг... зуг нанд зокдг юмн уга. Цуһар уутьхн, белкүсәрн нәрхн. Чамла әдл, Долда- ла әдл хамгт зокаста юмс дала,— гичкәд, Ольга журна- лан хаҗудан хайчкв.

Хара бәәхәр гиһәд, эн тускар айстан сурчксн Доль­ган, дәкҗ үг келлго, эврәннь умшҗасн «Американская трагедия» һартан авад, нар деерән кевтв. «Даңгин мек. Даңгин арсм. Даңгин мөңгнәс көлтә үклдән... Хамгин түрүнд мөңгн. Эсклә мөңгнәс көлтә дурллһн... Мек. Арсм. Мөңгн...— гиж Дольган умшад төгсәҗ йовх эн романд үзүлгдсн йовдлмудын тускар ухалв.— Әмтнә чи- рә зүснь, һазак дүрснь сәәхн. Болв дотрк ухань, тоолв- рнь долларас цааран давхш... Ямаран чигн сәәхн күүкиг доллар авлчкна, эсклә алчкна...»

Асхн өөрдәд ирхлә,'зүркнднь салькн оржах кевтәһәр, нег ормдан сууж эс чаджасн Дольган, умшжасн дегтрэн хаҗудан нар деер хайчкад, буудкасн һарад, боднцгин плантац дотраһур һатлад, тендк захднь, хара бәәхәр гиһәд, күүкдин суулһсн цөөкн иш тарвс, һу хәләҗ йов- сн цагт, нарн орхин өмнхн Андрей ирв.

Андрейин седклд мөрнәс киислһнлә залһлдата тодл- вр болн тоолвр өдрин туршарт толһаднь дәкн-дәкнорҗ ирәд, төөнрәд бәәлә. хЧөрнәс киисхдән Андрей аштаһар сүрдсн чигн уга, цогц-махмуднь даавртаһар өвдсн чигн уга. Болв «күүкн күүнәс дорлхад, ташр терүнә чирәд, мөрнәс киислһн залу бийин нернд һутамжта йовдл»,— гиж зеерд үрән хажуд цохарн һазр шудрҗ унсн агчмдан Андрей әвртә гидгәр ичсн мөн. Дольган же гитлән инә- һәд, бийәрн наад бәрх гисн, тиигҗәһәд буру хайдҗ одх 252

гпсн тоолвр тсрүнә санаид хамгии түрүнд орсн болдг. «Болв Дольган типм йовдл үзүлсн уга, хәрнь нам тер бийнь әвртә гидгәр саначрхад, эврән элкдҗ, бий талм киисәд, нам бийнь намаг үмсв» гиҗ тер санхларн, Доль- гана җөөлн урлинь, зальта хойр нүдинь, таалта халун кпиллһинь дотран тер дәкн-дәкн тодлла.

Мөрнәс киислһн нег халхарн ичртә болв чигн, наадк халхарн туста*болв,— гиҗ тер цаарандан ухалла. Цөөкн агчмин дотр күүкнә авц-бәрцнь, седкл-хәләцнь кевтән илдҗ одсн болҗ Андрей ухалгдла.

Эн күүкнә зүркн тал күрггч хаалһд ямаран чигн са- алтг уга гисн ашлвр Андрейин толһад эврән орҗ ирәд бәәв.* Эн төрт Долдан халхас нөкцл бәәвзго гиҗ чигн тер ухалла. «Долдан седкл нанд туссн болв чигн, зуг бийнь күргтә болен учрар эврәннь седклән нанд тер илдкл уга бәәсн болхий? Мини туст бәәсн эврәннь сән седклән энүнд тер келәд бәәсн болвзго?..» гиҗ Андрей харлҗана. Эннь тегәд Долдан туст Андрейин зүркнд хоршҗасн седклин киләснә кидһинь урсхаҗ тарала...

Тиим болн тед\^т мет уоолврмуд толһадан тееһәд,теег- ин көдән тенд-энднь идшлҗ йовцхадг кесг отармуд эр- гәд, дүңнхд, зун тәвн, хойр зун километрт гүүлгәд, хәрү ирсн Андрейиг кесг хонгин эргцд түрүн болж. үзҗэх ме- тәр, чирәднь илдҗ герлтсн байслһтаһар Дольган тосла.

— Не бийчнь ямаран? — болад, Андрейин цохд көр- слҗ хатсн холтрлтднь Дольган һаран суңһҗ күргв.

— Гем уга. Пустяк,— гиҗ Андрей арһул келв.

— Малмуд, эн-тер уган бәәцхәҗий?

— Гем уга. Зуг нег хөөчин һарһсн самһһ йовдл бий­им саначрхулжана,

— Юн болҗ? Хөн геедрҗйи? — болад Дольган нүдәп икдүлҗ хәләв.

—- Хуучрсн уста цандг хөөнә бәәрнә аһуд бәәсинь медл уга бәәһәд бәәҗ. Хөөднь тер уснас уусн эс ууснь медгдҗәхш. Тер цандгин уснь иим,— гиһәд, улан шаврта

253

*

уста бичкн флакон-шил еумкасн Андрей һарһҗ, Доле- ганд үзүлв.— Микроскопар хәләҗ шинҗлхәр седҗәнәв.

— Микробе бәәцхәх гиҗ санжднчи?— гиҗ Дольган соньмсв.

— Микробе бәәцхәхнь лавта. Зуг ямаран микробе бәәцхәхинь цәәлһҗ авч, юуһар тедниг тоньлһхан медх кергтә. Эннь зәрм хөөдәс авсн цусн,— гиһәд Андрей дөрвн-тавн үүрмг флакон бас үзүлв.— Хальдвр бәәх- угаһинь медх кергтә.

Дольган тагчгар, болв өр-өвдгч дүрстәһәр хәләҗәһәд, эн төрәр дәкҗ юм келсн уга, зуг саналдв.

Ольга будкин һаза һарад, эдннг хәләчкәд, зуух та- лан одад, арһс түләд, ута бүргүләд, асхн хотан белдлһәр үүлдвр кев.

Боднцгин плантации дундаһур зөрц үлдәгдсн нег бичкәкән дөрвлҗн халтрт хойр харһа ниилүләд, боднц­гин сөөһин манулын улст гиҗ нерәдҗ кесн, утдан һурвн метр скамейк бәәдг билә. Болв скамейкиг боднцгин ма- нулын нег чигн селгән олзлҗасн биш, юңгад гихлә,хаал- һас ууҗмд бәәсн бодннгт дотрнь хонглҗ манлһн кергл- гдәсн уга. Тер скамейк деер сууцхасн Дольган Андрей хойр ю-бис күүндә бәәтл, теднд медмҗән угаһар, асхни серүхн бүркг ирәд, тедниг бүслчкв. Теңгрин өткн цеңкр будн дотр оддуд чирмлднә, тедн дунд аңхув сар хумхл чирәһәрн төвкнүн медмәнә. Тедүхнд хар толв болҗ бәә- сн буудкин өөр Ольга цаһан бүшмүдәрн хая-хая зервк үзгднә. Хажуһар һардг хаалһар, нег-негән көөлдцхәсн болҗ йовцхасн машид өмннь утар падрсн герләрн медгд- цхәнә.

— Чи намаг эртәр медсн күн, тагчг бәәһәд бәл уга, чико кезәнә таньлдх зөвтә бәәсн болҗанач,— гиҗ Анд­рей келв.

— Күүкн күн йирдән тиигәд, эмәһә йовҗ каардг авъясталм,— болад, Дольган эврәннь зөв һатлһхар седх дүрс һарһв.— Не гем уга. Дегд оратсн угавдн...

254

Эвраинь күүрт невчкн зуур хая-хая завср болен агч- мд холд дууллджах мекләсин шууга, чикнә өөгүр эрглд- җәх бөкүнспн гиинлһ, тедүкнд идҗәх зеерд үрән түрглһ, терүнә чөдрин төөлгүдин шарглһ эн Хойр соңсцхала.

Тиигҗ тагчгрлһна нег агчмла Дольган иигҗ сурв:

— Андрей, чи хама һарлач, хама өсҗ бослач?

— Мини һарсн һазр — Хальмг республикин Городо- внковск район. Дәәнәс чико урд, намаг бичкн бәәснцагт, мини эцк-экм Украин тал һарцхасмн. Тенд би өсләв. Төрскән харслһна дәәнд мордсн мини эцкм Кубанск дөрвдгч кавалерийск корпусин нег ветлазаретд церглҗ йовад, хортна бомбежклә шавтад, госпитальд кесгтән бәәҗәһәд, гертән ирәд, тер шавасн көлтә дән төгссн дару өңгрлә. Урзнаһа мини экм нааран һарч ирлә. Би чигн, сурһулян төгсәхләрн, эк талан ирләв. Дәәнә җилмүдт эдн хальмгудла юн болсинь би аштаһар медҗәсн угав...

— Эс медсндән чи нам хүвтә болҗанач, хәәмнь,— болад Дольгап саналдад, Андрейин келҗ йовсы үгинь таслв. Дәәнлә залһлдҗ бийднь учрсн һашута йовдлму- дыг дотран генткн тодлсн Дольган тер хамган, эвнь бол­ен цагтнь Андрейд келҗ өгхән ухалҗ санҗаһад, терүгән хооран сааҗ, толһаһасн көөҗ хайв. Зерглҗ суусн Андрейин күзүнәс зүн һарарн авад, бий талан толһа- һинь кецәлһәд, халхднь маңнаһан күргәд, зөвәр ууһад, сән тавта болчксн күүнә дүрстәһәр Дольган дуулв:

Бирмтә халун зүркиһән Би хамаран кехви? Бийән гисн чамаһан Би яһҗ мартхви?..

Дуулжасн Дольганиг дахад нәәхлн бәәж, эн дуунднь духуцжасн Андрей, хойр ут болн күчтә һарарн күүкнэ эвтәкн, уйн цогциг бий талан шахла. Тер әмсхлд эүркнь будңһрад, бүкл делкэг кевтнь Андрей мартла...

255

XV бөлг

Дорд үзгиг чүүклтүләд, август сарин айта сәәхн өрүн эклҗ йовсн, теегин көдә торһасин дуудын шуугаһар дүүрсн кемд, боднцгин бригадын хаҗуһар давҗ оддг хаалһар эрлзҗ йовсн мотоцикл бригад тал генткн ха- жиһәд, тср хоорнд бәәдг гүн биш салаһар орчкад, тен- дәсн һарсн уга. Совхозин центрт эндр өрүһәр Долдаг күргх болҗ, терүнд өцклдүр келен Церн, болзсн минут күртл боднцгин буудкин эздүдин әмтәхн нөөртнь саалтг болшго санатаһар, мотоциклән сала дотр зогсав. Болв бийнь салаһас өөдмд һарад, өмнән бәәх буудк, наадк ут нәрхн плантацтаһан үзгддг ормд ирәд, теегин өвснә үнртә, ода деерән серүхн аһар хавлад, нуувчин харулд бәәдг салдс кевтәһәр, элк түрглү сунҗ, хойр һаран өргн доран сольвҗ кевтв.

Удл уга цаһан кофтта, холас үзхд бүркг зүстә майг- та, тохадан сумк өлгсн, белкүсәрн нәрхн күүкн, эрвәкән өңгтәһәр, буудкасн һарад, түргн йовдңгар плантац тем- цв. Терүг Церн үзн бийәрн «Долда» гиҗ таньчкад, өргн , доран, һартк часан хәләв. «Ода чигн эртлә энчн... Болз­сн минут күртл, би чамд үзгдхшив» гиҗ ухалҗ инәмсәд, одак кевәрн тагчг кевтв.

Плантац дундк скамейк күрәд, Долда ууҗмд, Цер- нә ирх үзгүр невчкн зуур гердҗ харулдҗаһад, толһадк косынкан авад, сальк орж. зогсад, үсән ясчкад, косын- кан хәрү боочкад, эзнә нүдәр эдл-ахуһан шинҗләд, плантации дундаһур, нег үзүр талнь үрвәд һарв. Улан Алгаевичин ирлһн энүнд икл гидгәр күләгдҗәлә. Тер ирҗ, сүл хәләвр кеҗ, боднцг малтх өдр заах зөвтә. Зуг эрдни-ишин силос келһнә, нань чигн кергүднь бас дегц дарцлдад, тәв һарсн наста агрономд дав деерән цагнь беркдҗ -бәәхнь Долдад медгднә. Тиим болв чигн, 256

эндр өрүһәр эн бийәрн терүн тал одад, терүг нааран дахулҗ авч ирхин арһ хәәхәр седҗәнә.

Нурһлҗ борлҗ одсн, зәрм ормсарн ода чигн көкрә бәәх бүчртә боднцг заагур үрвҗ йовх Долдан толһад олн зүсн, ик чигн, баһ чигн чинртә болҗ бийднь медгдц- хәдг кергүд болн тоолврмуд нег-негән дахлдҗ орцхана. Теднь цуһар шидрәһә энүнә толһад кесг дәкҗ орҗ үүм- лдцхәлә, ода дәкнәс дарцлдҗ ирҗәцхәнә.

Хавраһа, боднцг суулһлһна көдлмш эклснәс авн ода- хн күртл, хойр зүсн төр, му сән хойр тоолвр зерглҗ урлдсн боллдад, Долдан толһаг эзлҗәцхәлә. Негдгчнь— даавр. Талданар келхд, кемр боднцг эс урһсн цагт, чамд учрх ичр болн һундл. Урднь боднцгин эн плантац бүр- дәхин тускар удан ухалҗ, хөөннь тер ухаһан бүкл җил- нн туршарт тер иләр келҗ зүткҗ йовсн цагт, кергин тер му халхнь Долдан тоолврт орҗасн биш. Зуг керг бий- дән даалһгдсна хөөн: юн болна?—гисн сурвр тоолвртнь орҗ ирәд, кергин му халхинь санулад, седклин киләсн болҗала. Наадкнь — байр. Талданар. келхд, сансн сана- на бүтлһн. Боднцг урһсн цагт, бийд учрх байр. Ташр тегәд, ахрхн болзгта биш, эн совхозин бәәх эмнг, күрзин ик күрәд уга һазрт боднцг болн терүнә төрлтә нань чигн культурмуд, урһаҗ болхмн гиҗ үзүлгч, иткүлгч, тиим үндстә, ут болзгта байр.

Урлдҗ йовцхасн тер хойр тоолврмудын мунь, дүсҗ урссн, медмҗән угаһар ширгсн болад, кезә геедрсинь Долда нам оньһсн уга.

Боднцг малтлһна цаг өөрдх дутм, Долдан йовлһн, терүнә саначрхлһн, седклин өвкллһн улм икдәд бәәнә. Зүгәр урмдын күчн ик, тер учрар Долда уйдна, цацмдна гидгиг медхш, хәрнь нам улм чаңһрсн, ассн боладбәәнә. Күцәхәр седсн тоотнь санаһинь дахсн болцхана, цугкер- гүднь тодрха болцхасн деерән, бийиннь һара болҗ мед- гдцхәнә...

Боднцгин урһциг рабкоопд орулҗ өгх кергтә гиҗ көдлмшч комитетин ахлач Григорий Николаевич эртинэ

17 Дочь Ольды 257

больницәс бодиигин бригадт илгәсн бичгтән келлә. Раб- коопас кень ирҗ боднцг авн гиҗәхинь, теднә күнь бодн- цг ирҗ авхдан белы болчксн, аль угаһинь тодрхаһар эр- тәснь медҗ авх кергтә... Совхозин бухгалтерийд одҗ, рабкоопд боднцг орулҗ өглһнә диг-дараһинь медх керг бас бәәнә...

Бригадыннь улс цуглулҗ, боднцг малтлһна көдлм- шән ямаран болзгт күцәҗ чадхан эртәснь күүндҗ, темд- глҗ авч, терүгән фермин залачд соңсх кергтә... Брига- дын улс цугтан хурҗ ирх өдрин тускар комсоргдМакарт соңсхх керг бас бәәнә. Тиигсн цагт Макар студентнр дахулҗ ирҗ, концерт үзүллх болла. «Тер бас чигн соньн. Тер бас чигн керг»,— гиҗ Долда ухалжала.

Удл уга бригадын күүкдәс негнь хәрд һархмн. «Бод­нцг малтлһиг Гиләшин хүрмәс эртәр төгсәҗ болхнь. йир сән биләхн»,—гиен тоолвр чигн Долдан толһад орна, юңгад гихлә, бригадын күүкдәс кень чигн тер хүрмәс дутшго саната бәәнә. Тедн чигн, Долдан бийнь чигн Гиләшин хүрмд орлццхах боллдад, кесгәс нааран үүрән нәәлүлә. «Эс одхла, Гиләш йирин өөлхнь лавта. Олн дундасн терүнд сән белг белдх кергтә» гиҗ тоолхларн. ямаран белг таңһргтан белдхин тускар бригадларнДол­да зөвчлҗ шиидхиг чигн ухална...

Насарн бригадын күүкдт цуһараднь эк болгч күндтә бергн Амула, бийдән цөн шүд тәвүлҗ авх кергәр Элст орҗ одснас нааран өрәл сар давҗ йовна. Терүг ирсн, эс ирсинь, эсклә кезә тер ирн гиҗәхинь бас чигн медх керг Долдад бәәнә. «Кемр намаг угаһар тадн боднцган мал- тад төгсәчксн цагт, нанд зөвәр ик һундлта болх. Эврәннь тәрҗ урһасн боднцг хуралһн ямаран бахмҗта болдгинь би сәәтүр меднәвлә»—гиҗ, һарч йовн гижәһәд Амулан келсинь тодлх болһндан Долда же гитлән байрлҗ, тагч- гар инәмсдмн. «Боднцг малтлһнд терүнә байслһнь те- рүнә күцәх көдлмшәс үнтә»,— гиҗ Долда тоолад, те- рүнә седклинь тевчҗ, сурсинь күцәҗ, боднцг малтлһна көдлмшәс Амулаг дуташго саната бәәнә. Тер хоорндан

258

Дольгана тускар чһгн Долда ухалж, терүнә онц бийин җирһлд үүдж бәәх таалта хүврлтд әрүн зүркәрн ханна. Дольган Андрей хойр хоорндан иньгшлҗ таарцхасн йов- дл сананднь орх болһнд Долда байрлад одна. Дегд олн үпә, дегд цалдң бәрцтә, дегд салькта, гиигн-диигн тол- һата, кемҗәнәс даву шудрмг, кенд болв чигн ямаран чигн үгиг цәсднь келчкдг авъяста Дольган таньлдсн да- руһан Долдад эс таасгджасмн. Тер бәәдләрн кениг болв чигн бийәсн зааглад, бишүркүләд оркх болҗ Долдад

тер тоолгджасн мөи. Ут болн өргн хормата хар майган цаһан кофтла зүүцүлҗ өмссн Дольганиг олн күүкд дунд йовҗ йовад, «Мой костер» ду аһарт нискәҗ дуулад, эк татсинь нег дәкҗ үзснәсн авн, «цаһан кофтын ормд кемр

улан цоохр эрәтә кофт эн майгларн зүүцүлҗ өмсхнь, эн

мел

и

уд цииһн күүкнә өңгтә болхмн»,— гиҗ санад, Дол-

да инәмсдг бәәсмн...

Боднцг матлһна көдлмш ямаран болзгт күцәгднэ гилт? гиен сурвр чигн Долдан толһад дару-дарунь орҗ ирәд бәәнә. Дулан цагт малтгдсн боднцг түдвр угаһар серүхн һазрт кемр эс дүргхлә, үрәд чигн оддмн гиҗ Улан Алгаевичин келснәс Долда меднә, урднь Сиврин һазрт чигн тер тускар соңсҗ йовла. Тегәд кергин энхал- хинь тер бас ухалн бәәлә. Рабкооп машид элвгәр илгә- һәд, боднцг малтлһиг түргдүллһн кергтә болен цагт, те- гәд кемр хаҗуһнн дөң кергтә болен цагт, ямаран арһ бәәдви гиж Долда дотран ухалҗ хәәхләрн, Шардаһан

тодлна.

Үүрмүд дотран зөвин дундинәр арвдгч класс төгсәсн Шарда зәрм танһргудтаһан хамдан ңег жилд производ- ственн стаж авхар шиидлә. Болв шишлң көдлмш тер дав-деерән олж, авад уга. Тегәд эрдни-ишин участкд көдлж йовх нәәмдгч классин сурһульчнрин бригадт тер вожат болн терүнә һардач багшд нөкднь болҗ йовна. Боднцг малтлһнд хаҗуһии дөң кемр кергтә болен цагт, Шарда бригадарн/нег өдр ирж чадвзго гиҗ, терүнлэ харһх кергтә гиҗ Долда ухалла.

17*

«Боднцгин тускар эк татсн йовдлын ашнь юнболна?» гисн, зүркнд дүсрә үүдәгч, бийинь чочаһад оркдг сурврт одахн күртл нег мөслгч тодрха хәрү өгч эс чаджасн, те- гәд, «боднцг һарл уга, тедү-эдү һарула совхозиг харһу- лад оркдг юмн бичә үзгдтхәл»,— гиҗ зөвәр саначрхж са- налдҗасн Долда ода, әвртә догшн бората, сүркә әәмшг- тә үвләс малан бүрн-бүтнәр, мел мендәр авч һарсн эзншң, ик байрта, тер байриннь дольганд көвҗ йовхдүң- гә хүвтә бәәнә. Диилвр күцлдсиг йилһлһнә меҗә энүнә өмн, шуд өргн дорнь үзгдҗәх болҗ медгднә. Тер меҗәд күрхд юн кергтәв? Өөрхнд бәәх меҗәд күрх хаалһд сам- һа, салң йовдл һарһад оркҗви? гисн, тедн мет сурврмуд ода Долдаг саначрхулҗ бәәцхәнә.

Болв эннь хүвтә, сәәхн үндстә саначрхлһн билә. Те- гәд чигн баахн комсомолкин халун зүркн үрглхш, йов- лһн, өвкллһн икдв гиж цогцнь цуцрхш. Өмнән бәәх керг- тән әрүн седклән, цуг ухаһан кевтнь агсҗ, Ольдан күүкн уралан зүткҗәлә...

Өмнән бәәцхәх кергүдән санад, эклҗәх шин өрүни сәәхн дүрс һәәхәд, ирх болҗ бийән нәәлүлсн иньгән кү- ләһәд, боднцгин плантац дунд йовсн күүкнә зүркнднь бичкәкән «хар» киләсн медмҗән угаһар шурһад, орж ирәд «юн болҗ одла?»—гисң седкл күүкнд зүүлһв.

Саак Баклана Маринә сәәхн чирә, терүнлә хамдан саак «чаңһ шоодвр» Долдан сананд (кедүдгч орлһньви?) дәкнәс тодлгдҗ, бийинь ирвәтрүлв. «А, хуучн үзгдл»,— гиҗ тер тодлвриг, үүср уга батхн метәр, бийәсн зааглҗ дарунь көөхәр, әрлһхәр седв, болв тернь хөрлһ өгснуга... Эн йовдл сананднь орх болһнд һашута һундл гидг юмн Долдан цевр зүркинь маажсн болҗ, седклинь үүмүлдмн. «Юн учрар? Яһсндан?..» гиһәд, эн тускар урднь кесг да- втҗ сурдг кевәрн ода бас сурчкад, бийләрн Долда үг- цхәр белдҗ йовтлнь... моторин шууган соңсгдв.

«Церн!» — гиҗ Долда арһул келн, дор ормдан тотхла, «чаңһ шоодврин» туск ухаллһн салькнд салврҗ тарсн утан метәр, мел генткн унтрсн болҗ хуурла. Долда да-

260

рунь ормасн көпдрәд, мотоцикләрп хурдлулад аашх Цер- нәс нүдәи авл уга, эврәннь түргн ишкдләрн үкс гиһәд; боднпг дундк скамейкд күрч зогсв.

Церн плантации захднь, скамейк тус ирҗ бууһад, мо­тоциклов зогсачкад, хойр талан зацһрсн адһм уга йовдк- гар Долда тал һарад, шог кеһәд, зөвәр холас өөдән өргҗ эртоснь белдсн барун һарари күүкиә эвтәкн һаринь ирҗ атхад, наадк һарарн күүкнә толһаһинь бий талан арһул татад, өкәрлҗ зүркнүрн кецәлһлә. Долда эрәсн кевтә, до- ран эргәд, Цернә һарас бүлтрсн болҗ алдрчкад, часан болһаж хэләһәд:

— Мел дигтә, келсн цагларн ирвч,— гив.

— Цергт дасси авъяс. Арһчн бәәнү: дисциплина и точ­ность,— гиж келчкәд, Церн дор ормдан хойр көлән се- лж тәвәд, нәәхлн бәәҗ маасхлзв.

Шин һарсн нарн тал чирәсән тусхаһад, скамейк деер эн хойр зерглҗ сууцхав.

— Би чамаг мел хәләһә биләв, болв хамаһас генткн һарч ирсичнь нам оньһсн угав. Минь үүнд өөрдәд ирчксн цагтчнь би үзүв,— гиҗ Долда келв.

— Чи оньг татуһин темдг болҗана тер,— гиҗ Це­рн хөкрлв.

Долда үг угаһар өмнәснь хәләжәһәд:

— Ода яахви. Тиимл болҗ һарчана. Оньгм татудҗа- на...— гиҗ уха гүүлгсн дүрстәһәр келв.

— Мел лавта тиим болжана.. мини туст...—гиҗ Це­рн мел үнәр батлжах авцтаһар келв.

— Уга,— гиҗ Долда өрЦв.— Эндүрҗәнәч. Чини • ту­ст биш. Иирдән мини оньгм тату гихлә, чик болад чигн бәәх.

— Шоглжанав, уурлвзач,— болад, Церн Долдан нур- һинь альхарн арһул илв.

— Намаг уурлҗасим үзлчи? — гиҗ Долда җөөлңәр сурв.

Уга,— гиҗ Церн инәв.— Болв үзҗ болх гиҗ иц- җәнәв.

261

—Бн икәр уурлж чаддн угав,— гиҗ Долда келв,— Болв өөлмһүв.

— Чннн зацгин халхинь невчк меднәв,—- гиж келчкәд, эн күүкн кесг жил хооранд бийән эс оньһснд, седклинь эс медснд яһж өөлж. бәәснә тууж тодлад, невчкн зуур Церн тагчгрв.

«Кезәһәс нааран эн күүкн намаг таньдг болсмби? Терүгән эн юңгад иигтлән нууһад бәәдмби?» — гисн сур- врмуд Церниг йир ик гидгәр, кесг уданд соньмсала. Эн тускар сергәҗ күр һарһхар седхлә, Долда үг келҗ өгл уга, урдк кевәрн оньдин башрдж, мошкрҗ йовла.

Зуг одахн, кесг дәкҗ үзлцҗ, хоорндан үүрлҗ, нег- негнләрн, сәәтүр иҗлдснә хөөн, Цернә седклинь, бийи- ннь туст терүнә хәләцинь болмар дүнгәһәр медҗ авла. Тиикд күүкн терүг кезә эклҗ үзсән, яһҗ меддг болсан кевтнь илднь тодрхаһар келҗ өглә. Тер келврнь Цернд ямаран күчтә санвр үүдәсинь, терүнә зүркнд ямарангүү- нәр тер шигдҗ орж ивтрсинь Долда бийнь медждснбиш. «Чи терүг ода чигн эс медҗәх бәәдлтәч... Болв тер тус- кинь чамд кевтнь келх, сәәтүр медүлх час ирх»—гиж, Церн ухалн бәәҗ, күүкнә тер келвр соңссн сарин сарул, олн одта чилгр сөөг бас нег тодлжана... Цернә седклиг әвртә гүүнәр үүмүлсн эврәннь келврән төгсәчкәд, күүкн тиигхдән зөвәр уданд тагчгрсн болдг. Тер агчмд күүкнә седклд чигн үүмән болҗахинь оньһсн Церн, терүнә седкл тевчж., терүг кондрәш угаһар саглҗ, хажуднь тагчг суу- ла, Кесг жил хооранд б.аахн күүкнә зүркнд түрүн болж падрсн эрклү дурна заль шииәс бадһлҗ дәрвксиг ме- дүлгсн цегәхн нульмсн, дотр бийәснь өөдән делврж, те- рүнә хоолднь зәцгдрлә. Цаарандан нүднднь/ирҗ тер мелтәж, оддудын герлд гилвклә. Терүгинь сөөһин бүркг халчлад, хажудк көвүнә хәләцәс 'далдлла.

Бийдән таасгдсн күүкнд седкл алдсн Церниг. «мини туст терүнә седкл ямарамби? Санаһим тер дахн гижәдг болхий аль угай?» —гисн чочагч дүсрәтә сурвр саначр- хулҗ, алмацулж йовсн замд Долдан келсн тер җөеләр 262,

үсәрсн хуршц келврт «дури» гидг үг келгдсн биш, болв үрглжд эврәниь айта чииртәһәи бәәдг эи үг, күңкнсн сәәхн айс метәр, Цернә чикнд жицнәд бәәсн болла. Кө- вүнә седкл догдлулжасн алмацлһн тер агчмас авн бат мцгт тохрла. Тегәд чигн Долдаг үзх болһндан Церн тер келвр тодлдг билә.

Тус өмнән хәләҗ, тагчгрсн Церн дотран уха гүүлгҗә- хинь оньһсн Долда, үг угаһар хойр-һурв даралдулҗ, чирәһән терүн тал эргүлҗ, хаҗуһаснь хәләжәһәд, «ю ухалжадг болхв эи» тиҗ санад, цегәхн керсү нүдәрн ин- әмсглжәлә.

Церн,— гиҗ Долдан арһул келснд көвүн чочсн дүрстәһәр өмнәснь хәләв.—Дерн, чини оньг басл тату... мини туст,— болад, күүкн эрклү бәәдлтәһәр, җөөлн хәлә- цәр мишәв.

Күүкн шог келҗәхинь аңхрсн Церн:

— Яһна? — гиҗ сурад, инәмсклҗ нүүхләд, серглң ду­ре һарһв.

— Яах билә, намаг өөрән бәәхиг мартчкад, талдан уха гүүлгҗәнәч...

— Медҗ чадсн угач,—болад, Церн маасхлзв.—Хәрнь мел чини тускар ухалҗалав.

— Ю ухалвчи мини тускар?

— Чамаг ода хаалһин тооснас яһҗ хальчлдмби гиж ухалҗанав.

Цернә келснд Долда иткх зөвтә билә, юңгад гихлә, тер урднь чигн, мотоциклтән Долдаг суулһх болһндан эн тускар саначрхад, эсклә пиджакан тәәлҗ терүнд өг- дг, эсклә плащан өМскдг билә.

— Гем уга, би тиигтлән кееһә хувцта биш,— гичкәд, күүкн невчк түджәһәд,— кемр мел шуд тер тускар ухал- жасн болхла...— болад, инәмсклн бәәж аҗглгч дүрс-һа- рһв.

— Уга, мел шуд тер чигн биш,— гиж Церн келв.—* Кемр агроном нааран иршго болад бәәсн цагт, хәрү ирх ямаран көлгн чамд харһна гиж, бас ухалҗанав.

263

— А, тер тускар юуһинь саначрхдви, би тиигтлэн ур- днь эс йовҗасн биш. Олдх көлгн.

— Не йовий,— болад Церн ормасн боев.—Эрт курэд, көдлмштән бедрх кергтэ.

— Ха-ха!— болад, күүкн серглңгәр инәв.— Чи ода көдлмштән һарчксн бәәнәлхнч.

— Уга. Энчн мини онц бийин, эндэн келхд, эврэ ерк- бүлин керг. Тиим эсий? — болад, күүкнәс үг күләсн дүрс һарһсн Церн өкәрлгч нүдәр хәләҗәлә.

Шогин таалта утхинь аңхрсн Долда үг келсн уга. Тер зуг хәврһшән чирәһән эргүлҗ, чирәннь экц өрәлинь Цер- нд үзүлҗ, дотран уха гүүлгсн дүрстәһәр ууҗмур шилтв. Хаҗуһаснь хәләҗәсн Цернд күүкнә өкәрльг, цевр нүднә сурмсгнь йир ут, нигт болен болҗ, өрүни нарнд җириҗ сәәхнәр үзгдв.

— Не йовий,— болад, йовхан генткн толдсн дүрстә- һәр күүкн шурд боев.

Церн негл урдаснь белдҗәсн кевтә, нүдн ирмх хоо- рнд күүкнә хойр сүүһәснь шүүрч авад, гиигәр, наадһа метәр деегшән өргчкәд, хәрү һазрт арһул буулһв. Дарунь эдн машинүрн одцхав.

Церн цеңкр өңгтә көдлмшч курткта йовла, терүгән тер тәәләд, Долдад көдргәд, хойр ханцарнь шарф кев- тәһәр, күзүһәрнь боочкв.

— Яһсн бийнь күзүһәр тоосн орхн уга, кофтчнь не- вчк цевр болх,— гиҗ Церн келн, машинәннь мотор ко­дл гв.

Удл уга ик хаалһд орад, зо деер һарчксн машин гүүдлән немүләд ирв. Теегин өрүни серүхн салькн, мо- тоциклин хурднла дөгәд, чикнд шуугна, иньгүдин зүр- кдин хамц дурнь, салькна шууганла дөрлдҗ дуулсн, те- рүнлә хамдан телүркҗ ниссн болад йовна.

— Батлҗ бәр! Бичә геедр! — гиҗ Церн ээм деегүрн шог хайв.

— Геедрсн цагтм хәрү эргҗ бичә хә! — гиҗ күүкнә келснд Церн юм келсн уга, зуг ардан зервк хәләҗ, өк- 264

әрлгч таалта нүдән Долдад үзүлв. Нег-негнүрн тусха- гдсн халун седклтә эднә сарул тоолврт төөнрцхәсн, бо- лв келгдәд уга үгмүд бас чигн олн бәәнә. Теднәсн ода ' һарһад келхәр седхлә, салькна хурлһан, моторин шуу- ган, хаалһин даңшан саалтглцхана. Алтнас даву үнтә тер эрклү үгмүдән дотран таалҗ теесн иньгүдин чирә- снь байрин герләр, дурни заляр сәәхрҗ падрцхана.

Өрүни аңхунд үрглсн дүртә ик өндрин ора тал эдн давшад өөдлхлә, совхозин центрин цаадк ут ольһр хам- рин зонь экләд үзгдв. Дарунь хамрин наадк өргн та- шунь арзһр саластаһан, судцд мет олн судлмудтаһан сарсаҗ илдв. Элвг ташуһин салас хоорндаһур бәәцхәдг хаһлсн һазр энд-тенд кевтцхәх эвтәкн маралҗд болж эднә харанд үзгдцхәв.

— Хәләһич, Долда, өмнән,— гиж Церн ээм деегүрн ардан зервк хәләчкәд, өмнән уужмд нүдән тусхаһад,уд- анд ухалгдсн тоолврин ашинь цәәлһжәх кевтәһәр ке- лв:—Мана һазр ямаран ик... Урдк җилмүдәр болхла, да­ла ик һазр хаһлгдсар келцхәнә, тиим болв чигн эмнг һазр тенге мет элвг кевтән бәәһә бәәнә... Эн һазриг эн- дән хаһлгдад, эдлгддг болен цагтнь һәәххлә, ямаран сәәхн зург күүнә нүднд тодлгдх...

— йир гиһич. Би чигн тиигҗ ухалдв. Мини ухалдгла чи мел дигтә харһулад келчквч...— гиҗ Долда, хаалһин даңшанд нәәхлн йовҗ келәд, эврәннь тоолврла Цернә келсн үг харһснд икәр байрлв. Күүкнә келсн үг чигн Церниг байсав: кишг гидг юмн һазрт бәәдгинь Ка- захстанд эврән бийәрн узж, сәәтүр медҗ авсн Цернд Хальмгин өргн теегин эмиг һазр эдллһнә, терүг эңгднь цецглүлҗ сәәхрүллһнә төр ухалгдҗ, өмннь бәәх бахм- жта күсл болна. «Тиим тоолвр чамд бас бәәдг болхла, йир сән» гиж Долдан тускар ухалж, эн байсв.

— Казахстана теегинь көдә одахн күртл басл иим өнгтә бәәсмн,— гиҗ Церн ардан хәләл уга, төвшүнәр эклв.—Сүл жилмүдин эргцд кесг шин совхозмуд тед- нәхнә эмнг һазрт бүрдәгдв. Эмнгәр кевтсн йир ик һазр

265

ода эдлгджәнә. Болв цань... Ода чигн эмнг һазр тенд дала бәәнә... Тернь нлдкгдәд уга, кемжәһән медүләд уга нк зөөрин көрң болжана... Эзн күләж кевтх кишг... алтнас үнтә кпшг... Эн мана һазр чигн тиим болж нанд сангдна. Зуг энүнәс авч, олзлх седвәртә, эдлҗ чаддг арһта, нк чидлтэ болх кергтэ...

— Ээлхн биший...— гиж Долдан келен үг гитарин чивһцн мет шицнлт болж Цернд соцсгдв. «Ман хойрин тоолвр бүр-төгс әдл» гиҗәх темдг болҗ күүкнә келен хойр үг Цернә седклд төөнрв. Церн ардан хәләв: кү- үкнә хойр нүдн шумр болҗ өмнәснь туслцв.

Цернә ода келсн тоот цуһар кергтә, цуһар таалта болҗ Долдад ухалгдв. Зәрмнь нам гүн утхта шүлглән болҗ, седкл өвклүлгч дууна үг болҗ, энүнә зүркинь көндрәҗ саналдулна. Хойр талагшан ууҗмд харвад, мотоциклән уралан довтлулҗ йовх Цернә хойр хал- хинь Долда эңкрлгч хәлоцәрн оньһҗ, бий талан хәлә- хинь күләнә. Зәрмдән бүсәснь шүүрч атхад, өндс бо- сад, халхднь альхан нааһад, үг угаһар таалх дурнь күрнә...

Совхозин центр өндрин омрун дорас урһсн болж эднә өмн илдв. Теңгрүр өөдлҗ йовх нарна өмн посел- кин гермүд, баһ наста, тегәд ода чигн таҗрха модд дот- ран цеврхн дүрстәһәр цәәлдв.

— Долда, манаһар орад, цә ууһад һар.

— Уга, уга,— болад күүкн үргсн дууһар келв,— Уга, урднь эс ирҗәсн би генткн яһҗ одхв. Ташр иим эрт өрлә, ним хувцта хамаһас, яһад ирҗ йовнав гих- ви... Чамаг хамаран орсичнь танахс медцхәнү?

— Уга. Би гертән юм келсн угав,

— Не терлмн. Өрүн өрлә намаг хамаһас ирсн гиҗ санцхах.

— Ю санцхах билә? Юунас әәдмби...? — болад, күү- киг Церн үгдән орулхар седв.

— Уга, әәжәхшви .Зуг эвго болх.

266

— Эвго болх юн бәәнә? Хәләтн, бертн эн гиҗ би Мөрчт келшгов,— болад Церн инәв.

Мөрч —Цернә ахнь. Терүг, терүнә гергинь Буляшиг чигн Долда таньдмн.

— Уга, уга... бәг, бәг...— болад, күүкн улм үргсн дууһар келн бәәҗ, Цернә хәврһәрнь бичкн һарарн хойр-һурв даралдулад под-под гисәр цокв.

— Ой-ой! Арһул цок,— болад, Церн наадлв.— Күчтә цоглһарн бийим мотоцикләс киискәвзәч...

— Киисл уга торч үз,— болад, күүКн бас нег цокв.

— Наадн угаһар келҗәнәв: манаһар орад хот эд- ләд һар. Мөрчәс ичҗәхлә, гертән терчнь уга, хөөтә- һән кеер хонла, арвн часин алднд гертән ирх.

— Уга, тер бийнь ода одҗ болшго. Буляшас ичҗә- нәв. Конторин өөр намаг буулһчк. Болад бәәснь тер. Ней? —болад, Долда эвлгч дууһар сурв.—Цә-мә ги- һәд удхларн би Улан Алгаевичиг бәрҗ чадхн угав.

— Не тегәд хот угаһар яахмчи?

— 0, хот эс олдх билү. Улан Алгаевичлә күүндчкәд, столовд орнав, эсклә һаһадан однав/

— Гм. Мана тал болшго, һаһан тал одҗ болҗа- ну? —болад, Церн худлахар өөлн гиҗәх авпта дууһар келв. Церниг үнәртән эс өөлҗәхинь Долда медә бәәсн болв чигн, бичкн нудрмарн терүнә нурһарнь арһул чи- чәд, иигҗ келв:

— Ой, яһҗахмчи? Иим өрлә, иим бәәдлтә яһҗ одх- ви? Чамд бийдчнь медгдхший?

— Не болг. Ода невчк медгдв,—болад, Долдан бас нег чичснд Церн нурһан хоталһв.

Конторин өөр Долда буув. Моторнь көдлә бәәх мо­тоцикл деерән, хойр көләрн һазр ишкҗ үлдсн Цернд пиджакинь хойр-һурв саҗад, тоосинь унһаһад Долда бәрүлв.

— Не менд харһий,— гиһәд Церн өргәтә зүн һа- риннь һурвн хурһ үзүлв. Элст орад, һурвн хонгар ко- мандировкд эндр йовсн гиҗәхән Церн урднь келчксн

267

мөн, тегәд Долла толһаһап гекәд «меджәнэв» гиен до- къя өтәд, Цсрнүр үкс еердҗ одад, һаринь атхв,

— Мепд йов.

Нурһлх серәд уга поселкин тагчг уульнцар тар- жннад һарсн мотоциклин ардас невчкн зуур хәләҗ зогсжаһад, Долда конторин үүдн туск бичкн садын өөрк, ода дсерән модна суүдр тусҗах ут харһа ска- мейкд одад суув. Иим эрт конторт күн уга болх гиж эн санжала, болв эндүржәсн бәәҗ, юңгад гихлә, кон­торин зәрм терзмүднь секәтә бәәцхәнә, ташр удл уга залу күн хоолан ясснь терзәр сонсгдв. Кен бәәдг бол- хмби? Директор болхий? Тиигжәһәд нам Улан Алтае­вич ирчксн болвзго? Тер ирчксн болхнь йир айта болх биләхн гиҗ күүкн ухалад, агрономд келх үгән дотран диглж белдәд, адһм угаһар орхар шиидв.

— Ольдан күүкн, менд! — гиен залу күүнә дун таг- чгиг генткн эвдв. Санмср уга бәәсндән чочн хулмадсн Долда «парторг» гиҗ, чирәһинь үзхәсн урд дотран келж, терүг таньв. Совхозин партбюрон сегләтр Зур- һан Зулаевич захлдҗ буурлтсн үстә толһаһан кабине- тиннь терзәр һарһсн, күрңтрҗ шатңхарсң, олн хур- няста чирәһәрн марзаҗахинь оньһҗ үзн бийәрн Дол­да ормасн босад:

— Мендвт, Зурһан Зулаевич,— гиҗ башрдгсн дуу- һар келәд, цемцәсн дүрстә зогсв.

— Юн болҗ одва иим эртәр? — гиҗ Зурһан Зулае­вич соньмсҗ, эцкии нүдәр хәләжәлә.

— Улан Алгаевичиг дахулҗ авх саната ирләв.

— Ой, ю кехмчи тер көгшн анднар, баахн көвүд ма- нахнд дала бәәһә бәәтл,— болад, агрономла эн күүкн ямаран кергтәһинь медә бәәсн бийнь, партбюрон сег- ләтр зөрц хөкрлв.

Шог меджәх күүкн, белкүсәрн уйдҗ нәәхләд, көркхн чирәһәрн инәмсклв.

— Боднцган үзүләд, кезә малтҗ болхинь медхәр седләвдн,

263

Э, танахнд бодицгин плантац бәәдг биший,— гиҗ Зурһан шоглв.—Болҗана, болҗана. Сүл одлһ- мдн кезә билә, одахн бидн, бидн хойр күн тана бригадт одлавдн. Чи уга биләч. Келцхәвү чамд?

— Меднәв. Келцхәлә. Таниг ирәд һархла, мана күүкд оньдпн байрлад одцхана.

— Гм. Байрлх юн бәәдви мана ирснд? Тадн мана улслмт. Тана кеҗәх көдлмш мана цуһаран керглхн. Бидн эврән ирх, соньмсх зөвтәлмн. Мана одлһн — күн- Дән эрүллһн биш. Не тегәд урһц хурахар бедрҗәнт?

Долда толһаһарн гекв.

— О, әвртә байрта бәәхговт ода. Урһлһнь сән билә. Нә урһцнь ямаран болх бәәдлтә?

— Му биш гиҗ тоолҗанавдн.

— Му биш болх бәәдлтә, нам сән болх гиҗ болхмн. Би агрономла — Улан Алгаевичлә урҗ өдр тана планта­ции тускар күүндләв. Боднцгин урһц сән болхмн гиҗ тер келлә. Тадн тал одхан тертн мартҗахш, ухала йов- на. Зуг көөрк, наснь медәрсндән, ташр наадк кер- гүднь бас дегц давхцлдад, цагнь беркдҗәх бәәдлтә.

— Уга, манахс терүнд өөлҗәхш. Улан Алгаевич мадниг мартхш. Бийән күләлһхш. Дару-дарунь ирәд, сүв-селвгән өгнә.

— Зәрмдән көлгн күртл уга терүг түрәнә. Көлгн бәәсн хөөн зогслдан угаһар эргәд йовад йовх саната, әвртә шунмһа өвгн,— гичкәд, невчкн зуур уха гүүлгсн болҗаһад, һартк часан хәләчкәд, Долдад тер иигҗ келв:—Улан Алгаевичин геринь меддвчи?

— Меддв,— гиһәд, күүкн өмнәснь болһаҗ хәләв.

— Гертнь одад, йисн часин алднд нанла хамдан йовхар белд гиҗ терүнд кел. Би тадниг зууран буулһ- чкад, кергәрн цааран йовнав. Болҗану?

— Болжана,— гичкәд, байрлсн күүкн агрономии гер тал адһв.

Теегин өндрмүд заагт, нег-негнәсн ууҗмд, тенд-энд бултцхасн дөрвн ферм, хөөнә дөч-һар отармуд, боли

269

нань чйгй олн зүсн бригадмуд цуһар совхознн партийн һардачин нүднд өмннь дегц үзгдцхәсн болна. Өцклдүр альд юн болсинь, ямаран кергүд күцәгдсинь, кен, яма- ран үүлдврәр ончрсинь, юн алдгдсинь, юн дутсинь тоо- лад, ханмжта халхднь байрлад, киләстә хамгтнь зовад, дотран бийләрн күүндәд, сән тоотынь чигн, му тоотынь чигн цааснд темдгләд, эндр өдр хама, юн кегдх зөв- тәһинь, кенлә, юуна тускар күүндх кергтәһинь, өцкл- дүр, урҗ өдр блокнотдан бичсән хәләҗ, маңһдурк кер- гүд ухалҗ, өрүни эртин тагчг аңхунд суусн партбюрон сегләтр, эртәснь күләвр угаһар ода Долдала үзлцҗ күүндчкәд, цогцнь чаңһрсн, толһань сергсн болад од- ла. Көлән һазрла әрә харһулсн болад, хурдн түргн ишкдләр шурд-шурд йовад одсн күүкнә- ардас хәләҗә- һәд, «баһ дүүвр насни зальта чидлиг чикднь, болх-зо- клц хаалһарнь залхла, олнд туста, седклд бахм- җта кедү керг мана баһчуд күцәһәд бәәҗ чадхинь ке- ләр келҗ кемҗәһинь медүлхд берк...» гиҗ ухалн йовҗ, Зурһан Зулаевич стол талан ирҗ, ормдан суув.

Ик чигн, баһ чигн, олна чигн, онц бийин чигн кер- гүдин тускар келҗәх хурц ухата чигн, генн, инәдтә чигн үгмүд карандашар чигн, бекәр чигн бичәтә бәәц- хәх бичкн чигн, ик чигн цаасд сегләтрин өмнк улан кенчрәр бүркәтә стол деер делгәтә кевтх ик папкд үзг- дцхәнә. Альк цааснь кенәс ирсинь парторг умшад уга бийнь почерксәрнь нурһлҗ меднә. Цаасн болһна арднь совхозин улсин, коммунистнрин чигн, партийн биш көдлмшчнрин чигн ,тахта хамрта механизатормудын чигн, шатңха чирәтә малчнрин чигн дүрсн энүнә нүднд зервк үзгдсн болна. Эн цаасдыг даранднь умшад бәәх- лә, зәрмнь ур күргнә, зәрмнь инәд күргнә, зәрмнь зүрк байсаһад, уха гүүлгүлнә.

Өрәл шаху тетрадьт авторучкар бичсн бичгт күрәд, Зурһан Зулаевич хойр һарарн шаналдад, оньган хурц- дулж, уха тунһав, Эн бичгиг партбюрон сегләтр урднь умшла, тегәд ямаран төрәр энүнд келгдҗәхинь меднә.

270

I

Бичень шофер Эрнцнә Цорн. Сәп хаалһии ик чиирин тускар цәәлһчкәд, совхозин аһуд бәәцхәх хаалһсиг, теднә туст ацхун хәләциг әвртә гидгәр тер шалһҗана. Цааранднь хаалһс ясрулхин туст мана совхозд ямаран ик арһ-чидл боәхинь цәәлһҗәнә. Аш-сүүлднь эн төрәр эврәннь тоолвран, селвгән келҗәнә. Совхозин аһуд ха- алһс ясруллһна үлгүр үзүлгч түрүн ишкц гиҗ, совхо­зин центрин өөрк саласин негинь тагтлҗ, боодг келһ- нә үүлдвр түдвр угаһар күцәх кергтә, тер кергиг нанд даалһтха, зуг дөц болтха, команд өгтхә гиҗ Эрнцнә Церн сурҗана.

Эврәннь селвгән хәрү угаһар бичә үлдәгдтхә гиҗ эртәснь саглад, нам эн бичкн боодгин бийнь совхозд ямаран ик олзта, туста болхинь эврәннь медсәрн, чад- сарн Церн зурҗ, терүнә экономическ тооһинь чигн үзүлҗәнә: күч-көлсн өңгәр, юңгад ги$лә, комсомольцнр, баһчуд сән дурар көдлцхәхмн; эркн төр — машид, арвн хонгт эн боодгиг төгсәхәр тоолхла,— тедү машин, көд- лмшин сорг икдүлгдхлә, терүг дахад машидин то чигн баһрх, көдлмшин сорг хасгдхла, машидин то икдх... Тегәд совхозин һару, дүңнхд, тедү мөңгн..^ Юмн биш. Деншгүд. Эн боодгас совхозд ирх нег җилә орунь... (энүнднь кесг олн то кегдсн бәәнә): салан цааһас өвс, эсклә урһц зөөхин төләд салан экн талаһур эрглһн уурлһнас ирх ору... тедү; боодгт усн тогтхла, терүнәс мал услхла, ирх ору — тедү... Цааранднь «кемрҗән эн боодгин усар багц, һаруд урһахла..., кемрҗән эн уснд шову өскхлә... кемрҗэн тенд темснә мод урһахла...» гиһәд, эврәннь санан-седклән, тоолвр-ухаһан цугтнь болн һооднь тер бичҗ.

«Яһдг-кегдг болв чигн, му юмн, генн юмн эн бичгт уга,— гиҗ Зурһан Зулаевич эн бичгин тускар ухалв.— Яһдг-кегдг болв чигн, сән седвәр бәәнә, сән авц бәә- нә, уралан зүтклһнә темдг бәәнә...»

Бийинь угад стол деер үлдәгдсн эн бичг «совхозин. һардачнрт» гиҗ эклҗәнә. Эн бичгин эклцәрнь ухалхла»

271

ЗН төрпг совхозин дирскцд хәләҗ күүндтхә гижәх болж медгднә. Цаараиднь умшхла, директорас зөвшәл, ко­манд авлһнд дөцн болтха, терүнд эн кергин чинринь сәәтүр чиңнүрдҗ, цуг халхарнь цәәлһҗ медүлтхә, те- рүг иткүлтхә гиҗ келгджәнә. Шудрмг, зөрмг бәәдлтэ болҗ Зурһан Зулаевичд тоолгддг эн көвүн, одахн мас- терскойин өөр, машид заагт харһж, мендлчкәд, невчкн зуур тотхҗаһад, эврәннь бичгән умшсн аль угаһинь £урҗ соньмсла. «Бичгтн бәәнә. Умшлав. Директорла хамдан тана бичгин тускар күүндхәр седҗәнәвдн» ги- хәс нань үг партбюрон сегләтр тиигхд терүнд эс келлә.

«Эрнцнә Цернә седвәрт дөң болх кергтә. Зуг эн тус­кар директорла хоюрн онц күүндхмби аль шуд парт- бюрод хәләхмби?— гиҗ Зурһан Зулаевич ухалҗана.— Партбюрод хәләгдсн хөөн эн кергт йовуд өггдхнь лав- та, зуг тиигсн цагт бийән шахлһн гиҗ директор кемр санхла, эвго болхмн...»

Директорла онц күүндх болж. партбюрон сегләтр шиидв. Иигҗ шиидхләрн, Зурган Зулаевич «боднцг тәрлһнә төр» тодлна. «Директорла хоюрн бидн тер төр хаһллахн... Боднцгин урһцан манахс хурахар ода бед- рлдҗ йовцханалхн....»

«Боднцгин тууҗ» парторгин толһаднь орҗ ирчкәд, доран эргсн болад, бәргдәд бәәв. Эннь тегәд учрта чигн билә. Эн совхозин һазрин аһуд түрүн болҗ боднцг суулһлһна тускар хавраһа Комсомольск активин сед- вәриг дөңнәд, директориг үгдән орулчкад, Зурһан Зу­лаевич одахн күртл төвкнүн бәәсн уга. Тиигхд совхозин коллективиг күцц сәәиәр медҗ авад уга, шинд тоол- гда бәәсн парторгиг «боднцгин төр» зөвәрт саначрху- лад бәәлә. Ил болв, баһ болв, һару һарһҗ тәрсн боднцг кемр эс урһхла, нүдндк хонц кевтәһәр, седкл зоваһад бәәх болж. энүнд ухалгдҗала. Терүнә седклд тиигхд үүдсн саначрхлһн, хаврин дуланд хаальҗах үвлин сүл мөсн метәр, урса-урса бәәҗ, уга болад одла, седклд бәәсн саначрхлһна ормд икрхг уга байр батрла.

272

Эндр Долдала күүидлһн, тор күүкнә талвасн серглц бээдл парторгин седклиг бас чигн талвалһад, терүнә бпчкн байринь бас нег серулв,

«Боднцгин төрәр» директорла, Антон Семеновичлэ, хавраһа яһҗ күүндсән Зурһан Зулаевич дотран ода тодлҗана.

...Эн совхозд Зурһан Зулаевич түрүн хавран эклҗә- лә. Совхозин көдлмшчнрин ик зунь ниднәһә, урзнаһа Сиврин областьсас ирцхәсн хальмгуд. Хаврин тәрәнд белдлһн эклснәс авн көдлмшчнр дунд, нег үлү хальм­гуд дунд «боднцг», «һаруд» гисн үг һарснь партбюрон сегләтрт соңсгдад бәәлә. «Боднцгин чинринь Сиврин һазрт сәәтүр медҗ авлавдн,. терүг тенд эдлҗ дас- лавдн...» гиҗ хальмгуд келсиг соңсхларн, «прогресс, хальмгуд тачалан һазрур икдүлснә темдг...» гиҗ Зур- һан Зулаевич дотран ашлҗ сандг билә.

Боднцгин тускар совхозин улсин үг соңса бәәҗ, партбюрон сегләтр эн төр урдк җилмүдт чигн көдлмшчнр дунд көндәгдәд бәәсинь, зуг эн кергт йовуд өггдл уга бәәсинь, ташр тегәд совхозин директор Антон Семено­вич болн урднь ах агроном болҗасн Самсон Атаев эн төрт сөрлцлһ кеһәд, зогсаһад бәәсинь медҗ авла. «Бод­нцгин төрт» сөрлцлһән тедн цуһар цәәлһцхәдви? Теднә цәәлһврнь иим: мана совхоз — мал өсклһнә совхоз. Мал өсклһнд ик туста эрдни-иш урһалһна зураһан күцә- җәвчн болх... Бодицг мет культур мана совхозд кергтә биш болен деерән күцәгдш уга керг, өңгәртән кегдх, һарута көдлмш, юңгад гихлә, эн һазрт терүг урһалһ- на дамшлт чигн уга, эн һазрт тер урһҗ өгш чигн уга. Тер нам урһсн бийнь, шишлң мал өсклһнә совхозин үүлдврт салврлт үүдәхәс нань юм өгшго. Ташр бод­нцгин халхар көдлх улс чигн уга. Малд көдлхд әмтн эс күртҗәх цагт боднцг тәрнә гисн юн болҗахмби?..

Эн учрмудас эркн гиснь — көдлх улс эс күртлһн гих партбюрон сегләтр ухалҗала. Күн угаһар керг күцәг- дшгонь ил. Наадк учрмуднь кергтә юмс биш, теднь ул

18 Дочь Ольды 273

уга. Э, совхоза көдлмшчнр күртҗәхш. Терүгииь. Зур- пан Зулаевич сәәтүр меднә. Тегәд, көдлмшчнрин седкл тевчәд, боднцгин төрәр директорла күр кесн цагт эн күчтә учр кергт салтг болхнь лавта гиҗ партбюрон сегләтр тоолад, тотхҗ күлцҗәлә.

Тиигәд Зурһан Зулаевич бәәҗәтлнь Комсомольск активистнрин нерн деерәс Ольдан күүкн Долда эвр- әннь седклин седвәртән партбюрон сегләтрәс дөң сурҗ мрхләрн, көдлх улс олдҗана гиҗ иткүләд, директорла күүндвр кех арһ терүнд генткн илдкҗ өглә. Боднцг урһх һазр совхозин аһуд олдхл мөн гиҗ агрономии кел- сиг Долда парторгд бас чигн күрглә. Болв агрономла бийәрн харһҗ күүндх кергтә гиҗ тоолсн Зурһан Зу­лаевич директорла күүндхәсн урд Улан Алгаевичлэ шишлң күүндлә. «һазр олдхл мөн», гиҗ тернь урднь Долдад келчксн үгән парторгд чигн давтҗ келәд, тер- үг иткүллә.

«Совхозд багц-һаруд делгдүттлһнә төр директор­ла хамдан хаһлх зөвтә күн талмт»,— гиҗ, агрономла күүндҗәһәд, партбюрон сегләтр зааврин авгтаһар келснд тернь өөлсн уга, хәрнь нам терүгинь таассндүрс һарһла.

«Тедү мет кергүд мини болдгинь, тедниг кех зөв- тәһән би, йирдән, медҗл бәәхов,— гиҗ эврәннь ав- царн адһм угаһар үг болһнан чиңнүрдсн болҗ Улан Алгаевич келлә.— Болв кех зөвтәһән күцәх седвәрт эзнә тааслт бас кергтәлмн. Нанас өөдән эзн бәәнәлхн Директор.

«Тернь медгднә. Зуг терүнлә күүндх кергтәлмн. Эв- рәннь халх кергтән та күчтәлмт» гиҗ парторг келәд, агрономии келх үг күләҗәх дүрстәһәр терүг хәләҗэлэ.

«Боднцгин плантац, багц энд бүрдәҗ болхин тус- кар нам темснә сад суулһҗ, урһаҗ болхин тускар би директорт соңсхҗ хойр-һурв дәкҗ үг һарһад, терүнә хәләцинь сөрҗ үзләв. Болв Антон Семенович тер сед* вәриг таасх, дөңнх бәәдл һарһхць Эсклә тагчг бәәнә, 274

эсклә: «мал есклһн, малд хот белдлһн мана эркн төр. Мана совхоз мал өсклһнә совхоз» гинә.

«Тернь йирдән чик: мал өсклһн мана совхозд эркн керг,— гиҗ Зурһан Зулаевич зөвшәрв.— Болв терүнд саалтг болшго, хәрнь терүнд нам нөкд болгч отрасль бүрдәх арһ бәәхлә, терүг олзлх кергтәлмн».

«Мана директор йирдән мал өсклһнә кергт әвртә эцкр, тер кергән сәәнәр меддг чигн, күцәҗәх, һартан авсн кергтән әрүн седкләр шүлтсн күн болҗ нанд тоол- гдна. Болв һазр эдллһнә төрт терүнә тачальн, сүзгнь мир баһ. Агроном биш төләдән тер тиим болдг бәәдл- тәл»,— гиҗ Улан Алгаевич келв.

«Агроном биш болен деерән мана директор крестья­нина көвүн чигн биш. Эцкнь аптекарь, экнь багш. Цергт одхдан кавалерийск школ төгсәһәд, хәрҗ ирх- ләрн зоотехническ института орад, мөрд есклһнә, нег үлү дәәнә мөрд өсклһнә специальность авч. Дәәнә өмн цөн җилд мөрд өсклһнә заводт зоотехник болҗ көдл- җәһәд, дән эклхлә, фронтд одад, кавалерийск офицер болҗ церглҗ. Дән чилснәс нааран мал өсклһнә сов­хозд директор болад, эн тасрлт угаһар ода күртл кед- лэ. Мал өсклһнә кергт Антон Семенович йир эцкрнь лавта. Та мел чикәр келвт. Кеҗәх көдлмштән әрүн сед- клән тәвнә. Нам йирдән цаһан саната., һо седклтә, мууһин авъяс уга күн болҗ мини медәнд тер тоолгдна. Болв мана совхоз мал өсклһнә эдл-аху гиһәд, мел шуд мал өсклһнәс талдан ямаран чигн нөкцл эдл-аху бүр- дәхәр эс седлһн, бәәх арһан олзлхин хаалһ эс хәәлһн чик биш. Өдгә цагин некврәс хоцрлһн гидг тер бол- җана».

«Э, тиимл болҗ һарчана,— гичкәд, цааранднь агро­ном эврәннь тоолвран келв.— Терүнә эндүрн гисн төртнь, эвинь олад, нөкд болҗах кергтә. Күн — дөңгәр, шовун — далвагар гиҗ келгднәлхн».

«Хәрнь тер болҗана. Мини чини тоолвр тиим. Та бидн цуһар хамц седкләрн, бийдән бәәх чидләрн ди- 18* 275

ректорнн үүлдврт дөң болждх зөвтәвдн. Мел чикәр келчквт,— гнчкәд, парторг цааранднь келв.— Тана өмн үүнд бәәсн агроном, Самсон Атаев, кемр совхозин зәрм кергүднг директор сәәтүр эс медхлә, нөкд болҗ, чиклхәр седх биш, нам таасад бәәҗ кевтә гиҗ би сан- нав. Эн һазрт урднь тәргдәд уга культур гиһәд нам бнчкнкән йазрт чнгн боднцг тәрхин тускар көдлмшчн- рнн өгцхәсн селвгинь тер агроном хәрү цокад, олна седвәрт хаалһ өгл уга, дарад бәәҗ гиҗ, ташр директо- риг чнгн, аюч, нткәч авцта Антон Семеновичиг үгдән орулад, толһаһинь салвлад бәәҗ гиҗ би тоолҗанав, Миниһәр болхла, та бидн, хойр директорт одад, бодн- цгнн тускар мана баһчудын седвәринь дөңний. Одахн күртл эрдни-иш чигн эн һазрт эс тәргдҗәләхн. Болв тәрҗ үзхлә, тер үүнд яһҗ урһҗахинь бидн цуһар эв- рәннь нүдәрн үзҗәйәвдн, Боднцг чигн, нань чигн куль- турмуд эмнг һазрт тәрәд, сөрҗ үзәд бәәх кергтә гиҗ бн тоолнав».

«Догшн һаң эс болен хөөн, боднцг мел лавта урһх һазр мана совхозд бәәнә. Би меднәв» гиһәд, Улан Ал­таевич партбюрон сегләтрлә хамдан директорт одхар ик дурмштаһар зөвшәрлә.

Дарунь эдн директорт одцхала.

Антой Семенович һазак оврарн модьрун дүрстә болв чигн, эврәннь зацгарн җөөлн, күүнлә күр- күүндвр кехләрн серглң авцта, хөкрлхдән дурта күн билә. Тиигхд һанцарн эврәннь кабинетдән суусн тер нет үлү тиньгр, седкләр талвһр дүрстә бәәх болҗ парт­бюрон сегләтрт болн ах агрономд медгдлә.

«Әрәсән тууҗд «боднцгин бунт»,— гиҗ бәәдмн. Кре- стьянмудын кецхәсн тер бунт генткн ода мини сананд орв. Тер тууҗин тускар чи, Антон Семенович, меднчи?»— болад, хөкрлгч авцта эн үгән адһм угаПар келн йовх ЗурПан Зулаевич кабинетик эре дахҗ зерглдҗәсн стул- мудае негинь авад, директории столд өөрдҗ тәвәд, те- рүндән Антон Семеновичин хаҗуднь суув.

276

Тер үгмүднн утхинь дав деерән эс меджэсн Антон Семенович невчк алн болжах, невчк өвржәх дуре һар- һад, өргн хамрта, дүүрн, төгрг чирәһән партбюрон сег- лотпәс авл уга, инәхәр белджох бәәдлтә нүдәрн терүг болһаж хәләжәлә.

«Мана партбюрон сегләтр туужин халхар эндр шүү- вр кехәр седжәвзго?»— болад директор инәв.

«Уга, шуувр кехәр седжәхшив. Болв чи келлчн: тер «боднпгин бунтын» тууж меднчн, аль угай»—гиҗ Зур- Нан Зулаевич өмиәснъ хәләлә.

«Әрлһич цааран, Зурһан Зулаевич. Кезәңк әл-бир тууж болһниг тодлдг цол хама бәәнә. Мана уха авлгч өдгә цага кергүд баһджах кевтәһәр яһҗахмчи? Теднә тускар ухалж, уралан зуткх кергтә» болад директор терүг мел боочксн, мел мадлчксн дурс һарһв.

<0, мел чик,— болад, партбюрон сегләтр ормасн өндлзв.— Иигж келхичн мел куләжәләв... Айта гидгәр энчн келгдв: уралан зуткх кергтә. Болв туужин холд болен тер «боднцгин бунт» мини ухалж йовсн мана эн­дрин нег керглә залһлдж, санандм орҗ ирснь нам эв- рән бийдм соньн. болж медгджәнә. Кезәнә нег пагт Әрә- сән хан һазадын зәрм ордудар боднцг гидг әвртә олзта культур тәрҗ урһацхадгинь медчкәд, терүг эврәннь орн- нутгтан бас тәрж эркжән уга делгрүлхмн гисн зака һарһж, ташр тер закаһан дахлцулад, крестьянмудтан боднцгин налог тәвж болна. Әмтнә тежәл элвжүллһнд әвртә чинптә тер культуриг эврәннь һазртан өргәр дел- грулж байжх санан әрәсән крестьян улст йир ик бәәсн болв чигн, боднцгин экнь хәтәр болсар теоуг тәрж ур- һах арһнь беркдәд, тедн турлдәд бәәцхәж. Эс тәргджәсн боднцгин налогд шахгдцхасн крестьян улс: эсклә бодн­цгин экәр государств тетктхә, эсклә боднцгин налоган уурултха,— гисн некврмудтәһәп бунт кецхәж...»

Директор нүүхл мусхлзв. Партбюрон сегләтр тот- хҗ, угән түдәв.

«Боднцгин налог уурулгдж, болв крестьянмуд төвкн-

< 277

цхәсмн уга: боднцгин культур эврәннь һазртан делгрү- лхнй төлә тедн цаарандан чигн ноолдад бәәпхәж...» бо> лад. Антон Семенович инәһәд, юуна тускав Зүвһан Зу- лаевич келхәр седж йовхинь анхржах бәәдл һапһв. юң- гад гмхлә, совхозд бодниг тәрлһнә туск уг упднь чигн һапа бәәсиг. теруг нет улу комсомоле Долда Натырова көндэһәд босхад бәәсиг директор меднә.

«Ээлхн биший,— болад партбюрон сегләтр бас ин- әв.— Боднцг торлһнә төлә ноолдлһн цаарандан чигн бо­лад бәәҗ... улгүринь келхлә, мана совхозд бас чигн «боднцгин бунт» болжала...»

«Ю келжәнәчи? Әлк фермд бунт болҗана? Полиц дуудулх кергтә...» гиҗ келәд, директории эклҗ дөгәсн эднә цуһаран хамц инәднә шуугаһар ик кабинет дүүрв.

Серглн инәднәннь сууләр эдн«шоган хайхмн» гисн мет шултнһу бәәдлтәһәр боднцг тәрлһнә туск төрәр кү- үндвп келһнур орцхала.

«Энтн мана совхозд шин төр биш. Эн тускар урднь чигн уг һаоа бәәлә. Болв энтн манахнд шин кеог, шин көдлмш болжана,— гиж директор темдгдллә.— Эдү мет керг эклхәсн урд, терүнә цаадк-наадкинь цугтнь сәәтүр ухалж, болһах кергтә. Чидлән медл уга, куцәж болшго юм айстан кежәһәд, будрәд одхла, һаруха харһж одхла, директории нурһн чиигтәрәд бәәх мөн...»

Зурһаи Зүлаевич ормдан нуүхләд, хоолан ясв.

«Хамдан зөвшләд кесн йовдлын даавринь чигн бидн хамдан даацхахгов.— гиҗ партбюрон сегләтр келв.— Хәрнь тегәд эн тускар виду болен цагт, мини чигн, ах агрономии чигн нурһн бас чиигтәрх зөвтә...»

«Гм. Кемр юмн эс болхла, мадниг вредительмуд, олн-эмтнэ хоптд гиж нерәдәд, цугтаһимдн цокхла яһ- начЪ болад Антон Семенович маозаж инэв.

Эок-шиллһнә нагин тускао, Берия хортна хар сууд- рин тускар сана орулгч эн угмуд, нам шогин овчд келгд- жэсн болв чигн, Зурһан Зулаевпч эс тааегдла. Эрк- шиллһнә уршгар бийнь кесг җилд энрен деерэн. "ерк- 278

бүлән чигн геесн Зурһан Зулаевич дотран нам уурлжа- ла, юнгад гихлә. эн угмудән Антой Семенович зорц, бий- ннь хатххнн ундстәһәр келжәвзго гиж тер харлжала.

«Эрк-шиллһнә дүсрәнд харһл уга үлдсн чи, йирдән, хувтәч. Тегәд чигн инәжәдг болхговч»—гиж Зурһан Зу- лаевич дотран санад, хоолан ясн бәәж, нег һарарн гиж- гән нлв. Эннь терүнә уурлжах темдг болдгинь үүрмүднь медцхәдмн.

<Мана директор мини хуучн дәәр маажхар седжәхм- бя, аль үксн чонин толһаһас сүрдҗәхмби»,— гиж парт- бюрон сегләтр арһул келлә.

Антон Семеновичд йир эвго болад одв. Тегәд эн доран нуүхләд, невчкн зуур тагчгар ормадж мәәмрлә. Зурһан Зулаевичин җирһлин хаалһднь үзгдцхәсн һундлта болн күчр зовлңгуд Антон Семеновичд зервк тодлгдцхала... Дәәнә өмнк жилмүдт малын совхозмудын негнәннь ди­ректор бәәжәһәд, энүнә туугдлһн.... «олн-әмтнә хортн» гнсн нерәдлһтәһәр гемшәгдәд, 58-ч статьяла харһулгдад, <алхмн>— гиҗ цаажлгдлһн... Алгдх болзган күләһәд, һанц бәәртә камерт далн хойр част энрлһн... Алхмн гисн цааж арвн жидә казамдан сольгдлһн... Зурһана һарһсн <үулнь>: «олн-әмтнә хортң» гисн нерәдлһтәһәр энүнәс эртәр, ахлач бәәсн Анжур Пюрбеев энүнлә үүрлсн дее- рән нам гертнь чигн ирдг бәәҗ...

Зурһана гергнь арвн хойрта күүктәһән «олн-әмтнә хортнас» әмән хуулхин эркд энүнәс бишүркж эркцхәҗ... Бәрәнәс сулдх болзгнь өөрдж йовсн кемд хальмгуд цуг- тан Сиврүр йовулгдцхаж...

Эн тоотыг цүгтнь Антон Семенович терүнә автобио- графас чигн, бийиннь келврмүдәс чигн меддг билә.

«Күүртән шог орулнав гижәһәд, эн сүүрд, эн агчмд буру кемәцтә, эс болх үг келәд оркв билтәлви»,— гиж дотран ухалад, Зурһан Зулаевичд санань зовсн Антон Семенович седклднь эвго эн бәәдләс һарх дөт хаалһ хәәжәһәд:

«Үксн чонин толһаһас... сүрджәх бәәдлтәв,— гиҗ

279

маасхлзжаһад, дарунь жиирәд шүлтцһү дүрс һарһад, оцдарен дууһар иигж келлә:— Боднцгт көдлх улс олна халхас лавта олджадг болхла, төр хаһллһиг тер йир икәр амртхжаиа, юнгад гихлә, көдлх улс манахнд эс күртжәхинь тадн бийстн медцхәнәт».

«Э, көдлх чидл, йирдән, эркн төр болжана, тернь медгджәнә»,— гиж ах агроном Улан Алгаевич келлә.

«Хәрнь тегәд, тиим болхла, баһчудын седвәриг дея­ний гиһәд хоорндан эндән зөвшәрий,— гиж директор келв.— Болв та, Улан Алгаевич, эн кергиг һартан автн. Хамгин түрүнд тер көдлх улсинь, спискэр биш, бийэрн чирәцҗ тер улслань харһҗ бүрктн, күүндтн. Көдлх улс бәәхинь лавтаһар медҗ авчкад, наадк кергүдинь (боднц- гин экинь, һазринь нань чигн юн кергтә болна, тер тоо- тинь) белдлһнд ортн. Боднцгт бригадир, һардач болхнь кемб—терүгинь, бәс гижәһәд, нааран авад иртн, маднла харһултн, терүнләиь күүндий, тиим эсий?» болад, парт- бюрон сегләтр тал Антон Семенович хәләлә.

«Боднцгин бригадир болх күнь медгджәнә, Антон Семенович буру эс гихлэ, Долда Натырова болх. Терун- лэ директор эркҗән уга күүндх зөвтә. Яахм билэ»,— гиж Зурһан Зулаевич хәрү өглә.

«Не, дав деерэн тер болжана.— гичкэд, Антон Семе­нович күүндвр эклснәс авн келхәр седжэсэн — боднцгнн болн нань ямаран чигн некцл эдл-ахун туст бийиннь хәләцән ода цәәлһхәр шиидв.— Кен чигн күүнд сәәтүр бийднь медгддг, седклнь туссн үулдвр бәәнә. Үлгүрнь, мини энкр үүлдвр — мал өсклһн. Совхозин эркн эдл-аху- ла зүуцән уга отрасль немж бүрдәнә гиен икл дашката төр болж нанд тоолгдна. Маднас сургддгнь юмби? Махи, ноосн. үсн болжана. Эн тоотан эс күцәхлә, талдан юн кегдв чигн учрт авгдшго.

Ода боднцгин тускар келвдн. Эврэннь совхозин ул- син керглтин кемжәһәр терүг суулһад, урһаһад бәэхлә, гем йирдән уга. Болв кемр тер му бишәр манад урһад бәәсн цагт, анүгән өргжултн гиһәд, деерәсн некхнь яһнат? 280

Мана ацан күндрәд, биди цацмдад чигн бээхвдн. Бод- нцгин отрасль манад кемр өргҗхлә, мана совхозд һахас өсклһнә төр чигн босад бәәх мөн, юңгад гихлә, боднцгиг һаха дахдмн. О, тер цагт мана мал өсклһнә төр салврац хуурхнь лавта. Таднд илдпь келхд, һахас өсклһнд би ду- рта бишв. Йир бузр аһрусн болж тедн нанд тоолгдцха- на. Мецкәрцхәпә, шүлкәтцхәнә. «Тьфу!» гиҗ Антон Семенович һаран сажла.

Зурһан Зулаевич, Улан Алгаевич хоюрн дегцинәлдлә.

«Чи, Антон Семенович, ю келҗәхмчи? һахан мах эдлдг угавчи?» болад,, партбюрон сегләтр өврҗәх дүрс һарһла.

«Кергин утх түүнд бишлә. Эдлнә гиснд учр угала. Би хаһлш күнлхн, тегәд һахан мах би юңгад эс эдлх биләв. һахасиг асрҗ өскнә гидгт хамгин гүрм бәәнә!..» болад Антон Семёнович толһаһан зәәллә.

Зурһан Зулаевич бас толһаһан зәәллә, болв терүнә учрнь оңдан билә: «һахаг иигтлән һәәлдви? Нег үлү украинец күн һахаг иигж һәәлжәсинь түрүн болж үзҗә- см эн...» — гиҗ партбюрон сегләтр ухалҗала. Өрцлдхәр седхлә, энүнд үг олдхмл.билә, болв ода, эн сүүрдән эн төрәр директорла тольклда һарһхас тер тотхҗала. Зүгәр партбюрон сегләтр мел тас тагчг бәәж чадсн уга.

«Эдл-ахудан шин отрасль бүрдәлһнә арһ бәәхлә, те- рүг олзлх кергтәлмн»,— гиҗ Зурһан Зулаевич келв.

«Э, зуг арһ кемр бәәхлә,— гиҗ директор келлә.— Арһ манад учртха, терүг бидн алдхн угавдн. Мал өсклһ- нә кергән дигтә-тагта кеһәд авчкий. Совхозан эркн һол төрәрнь нүүрләчприн кемҗәнд күргчкий. Туурмҗта бол- чкий. Тер цагт маднд ямаран чигн теңгс өвдгцә болҗ медгдх. Күчтә болчкхларн, бидн ямаран чигн отрасль өгтн нааран гиһәд бәәҗ чадхвдн!..» болад хойр күнд һа- ран зергднь стол деерән под гилгҗ тер оркла.

Уралан зүткгч, һарджах эдл-ахудан туурмж күцхәр седгч әрүн цевр санан эврәннь директор? бәәдгинь парт­бюрон сегләтр энд ирж көдллһән эклсн даруһан оньһҗ

281

медлә, болв санаһан кергт тохраж күцәлһнә тоолвртан зәрм эндү чигн тер һарһад бәәдг болж энүнд цаарандаи ухалгддг болла. Тиим алдвр Антон Семеновичин ода келснднь чигн бәәх болж Зурһан Зулаевичд тоолгджала, Директории келжәсн үг чиинжәһәд, «арһиг хәәж, илдкҗ олзлх кергтәлмн... арһиг бүрдәх кергтәлмн... олдсн олн зүсн арһ нам үүрмг болв чигн, тедниг олзллһар дамжж, эркн һол төрән хаһлх күч хоршулх кергтәлмн... Бичкн чолуһар ик чолу хамхлдг гицхәнәлмн... Ик күчтә болч- кад, терүнә хөөн/үүрмг кергүд хәәһәд, тедниг «өгтн на- аран» гихәр седлһн чик биш болвзго...» гиҗ партбюрон сегләтр дотран ухалжала.

«Директории һол хәләц гисн ик төр. Бичкн кергәр күр болен эн суүрд ик төр босххла, буру кемәц болад чигн бәәх мөн. Нег үлү директории һол хәләцин тускар һурвдгч күүнә өөр үг һарһхла, эвго болх... Эн төрәр тольклдлһн цүүгәһәр чигн төгсәд бәәхмн... Тотхх кергтә... Бән бәәтл цаараидан .медгдх...» гиҗ тоолад, тиигхд партбюрон сегләтр үг келлго директории кабинетәс Улан Алгаевичтә хоюри һарла...

4

Эн хамган дотран тодлн йовҗ Зүрһан Зулаевич ге- рүрн одад, өрүн хотан эдләд, хәрү кабинетдән ирж, ферм- сәр эргҗ йовхдан белн болчкад. газетмүд хәләж суула. Дарунь Улан Алгаевич Долда хойр ирцхәв, тегәд эдн «газикәр» һарад йовцхав.

Теегин даншата, дашката олн хаалһсан теикән уга- һар меддг шофер Николайин өргн чеежтә кеврдгнь хан- цн уга көк майкдан әрә багтсн дүртә. Залу күүнә дөчәд эргн насни темдг үзүлгч хурняста манната дөрвлжн чи- рәнь, күдр күзүнь, көшүн булчнта һарнь, ээмнь нарнд өгрсн апсари күрл-мөңгнә өңгтәһәр гилицхәнә.

— Маршрут әрвжл угаһар сольгдхмн,—гиҗ Зурһан Зулаевич келв.

Николай хажудан зервк хәләв.

— Эдниг боднцгин плантацд күргчкхмн,— бол.ад

Ж

Зурһан Зулаевич ардан хәләҗ инәвсв,— Соңсҗант? Плантац!..

— Э, плантац гиҗ нерәдҗ болхмн»—гиҗ Улан Ал­таевич келв.— Яахм билә. Плантац тер болҗана,— гиҗ немҗ келәд, Улан Алтаевич, сәәхн шар ободкта харңһу шилтә козлдуран нүднәсн авад, шүлтңһү дүрстә йовсн Долда тал хәләв,

«Элст ордг хаалһар Церн ода гүүлгҗ йовх...» гиҗ ухалҗ суусн Долда, бийднь таалта үг өвгд келҗәхиг оньһад, «медҗәнәв-медҗәнәв» гиҗәх дүрстәһәр бас инә- мсәд, серглң бәәдл зүүв.

— Урһцнь, боднцгинтн урһцнь ямаран болх бәәдлтә? Агроном медчксн, диглчксн болхов? — гиҗ партбюрон сегләтр сурв.

— Дүңнхд, гектарас арвн тонн боднцг авгдх бәәдл- тә,— гиҗ Улан Алтаевич келв.— Дигтә тонь удл уга мед-

— О, тертн тем угаҗн,— болад Николай ардан зервк хәләв.— Мана һазрт сән урһц!

— Чи юн гиҗ санҗалач? — болад Зурһан Зулаевич шофер талан хәләв.— Адҗа, цаарандан терүнәс чигн даву урһц боднцгин плантацас авч болх. Боднцгар мәәр- тдгән удл уга уурхвдн. Нань чигн кесг соньн болн ик олзта культурмуд үнд урһаҗ болхмн гиҗ агрономе кел- цхәнә,— болад партбюрон сегләтр ардан Улан Алтаевич тал хәләв.

— Үлгүрнь, ямаран культурмуд?—гиж Николай со- ньмсв.

— Агрономас сур, агроном чамд келҗ огх,— болад, партбюрон сегләтр зөрц докъялад, Улан Алгаевичин то- олвринь келүлҗ авхар седҗәхән медүлв.

— Ямаран культурмуд мана һазрт урһаҗ болхинь һанцхн би биш, агроном болвас келж өгч чадхмн,— гиж Улан Алтаевич эклв.— Үлгүрнь, эн боднцг бәәх һазрт иргчдэн кемр шикрин свекл тархлэ, ямаран айтаһар гиж меднэт? Гектар болһнас һучн тонн урһц авч болхмн!

Николай ардан зервк хэдэв:

283

— Не тәгәд юн болжана? Тәрәд бәәх кергтәлмн!..

— Ээлхн, тер болжана,— гиж Зурһан Зулаевич шо* ферин келсиг даннв.— Тәртн, Улан Алгаевич, совхозин агроном талмт. Болв та юн гичквт? Иргчдән боднцг тәр- шгоһап седжәнт?

— Юнгад? — гиж Улан Алгаевич өрцв.— Боднцгиг өорнь шин һазр хаһлад эмнг һазрт тәрхов. Эмнг һазрт боднцг сәәнәр һардмлмн. Боднцг урднь тәргдсн һазрт шикрин свекл сәәнәр һардмн.

— А. тиигҗ келхәр седҗәлт,— гиҗ Зурһан Зулаевич келв.— Би таниг бодннгасн цухрхар седжәнә болһув. Не хәрнь тиигәд тәртн. Та агрономт. Сансарн кетн. Бидн күләсвдн. Тиим эсий, Николай?

— Куләсвдн бишл. сансан күцәхднь агрономд нөкд, дөң өгх кергтә, үр парторг,— гиҗ Улан Алгаевич невчк уурлжах дууһар келв.— Мал өсклһнә совхозд, үлгувнь, мана совхозд агрономии зөвинь өргжәлх кергтә. Мана совхозд зугл зоотехникин келсн хамгт оньган өгцхәнә, терүнә сансн, келси тоот эркн үнтәд тоолгдна...

— Тегәд яахм билә?—болж парторг хәләв.— Мал өсклһнә эдл-ахуд зоотехникин зөвнь чигн, дааврнь чигн цуһараһас ик болх зөвтәлмн.

• — Уга, тиим хәләц чик биш,— болад, Улан Алгаевич һаран сажад, доран нүүхлв.

Долда алң болен дүртәһәр агроном тал хаҗуһаснь болһаж хәләв.

— Не тегәд яахмби? — болж Зурһан Зулаевич инәмс- клв.— Мал өсклһнә эдл-ахуд зоотехникин зөвинь, терүнә даавринь хасхмн гихәр седжәнт?

— Уга. би тиигж келхәр седжәхшив.— гиж Улан Ал­гаевич цәәлһв.— Зоотехник агроном хойрин зөвнь чигн, дааврнь чигн, теднә туст дирекции хәләц чигн мал өсклһ- нә совхозд әдл болх йоста.

— Кемр буудян совхозд болхла?—гиҗ Зурһан Зу­лаевич невчкн зуур уха гүулгж тагчгржаһад сурв.

— О, буудян совхозд болхла, ах агроном штабин 284

начальник болҗана. Тиим совхоза агроном мел һатлһн зов эдлх поста,

— Тиим совхоза мал бас бәәхлә яахмби?

— Мал бээв чигн, тиим совхоза ах агроном дирек­тории эркн нөкднь, терүнә барун һарнь болх зевтэ,— гнҗ медэтэ агроном алмацлһн угаһар, батар келв.

— Юңгад тиим болҗахмби? Нанд сәәтүр медгдҗә- хш энтн,— болад, партбюрон сегләтр алңтрсн дүрстәһәр хәләв.

— Юңгад гихлә, селәнә эдл-ахун делгрлтин булгэкнь һазр! Селәнә эдл-ахун зөөриг һазрас һарһҗ авдгнь агро­ном. һазрас агрономии һарһҗ авсн тоотар әмтн чигн, аһрусд чигн теҗәл кецхәнә...

— Айдҗатн, айдҗатн, Улан Алгаевич,—г иҗ Зурһан Зулаевич адһв.— Зоотехник мал өсклһнә үүлдвр кенә. малмуд манд бас чигн теҗәл болна...

— Айдҗатн, айдҗатн, Зурһан Зулаевич,—болад Улан Алгаевич, нет көлән доран авад, зөвәр халурхсн дүрстәһәр өндлзв.

Долда хаҗу талан ормаҗ инәмсв. Николай ардан зервк хәләчкәд, бас инәмсклв. Эн евгиг иигж, халурх- җасинь эдн урднь үзәд уга билә.

— ...Айдҗатн, айдҗатн, Зурһан Зулаевич,— болад бас нег давтчкад, өвгн цааранднь келв:—Эрдни-иш, бо­бы мет хамгиг һазрас һарһҗ авдгнь агроном. Тер урһмл- мудар зоотехник малмуд асрна.

— Тегәд юн болҗана? — гиһәд, Зурһан Зулаевич шүлтңһү дүрс һарһв.— Зоотехник кергтә биш гиҗ келхәр седҗәвзәт?

— Юңгад? Тиигҗ кен келх билә? — болад, Улан Ал­гаевич эврәннь тоолвран цаарандиь цәәлһв:—селәнә эдл-ахун альк чигн участкд агроном кергтә. Зоотехник болхла, мел шуд мал өсклһнә участкд кергтә. Малыг яһж, юуһар асрлһна туск үүлдвр тер кенә. Селәнә эдл- ахун ямаран чигн халхднь һазр эдллһ делгрүлх кергтә. Терүг күцәлһнә түрүн нүүртнь агроном йовна. Үлгүрннъ

285

келхд, мел шуд шовуд өсклһнә здл-ахуд чигн буудя болн нань чигн культурмуд тәрҗ, һазрас һарһҗ авч, тер шо- вудыг асрх кергтәлхн. Хәрнь тёгәд, шовуд өсклһнә эдл- ахуд чигн агроном кергтә болҗ һарчана гиҗ, агроном угаһар селәнә эдл-ахун альк чигн халхнь сәәнәр, өдгә цагин некврт прлцәтәһәр делгрҗ чадшго гиҗ келхәр сед- җәнәв.

— Ахрар келхд, мал өсклһнә эдл-ахуд зоотехник болн агроном әдл зөв эдлҗәх йоста гиҗ келхәр седҗә- нәт,—болад, партбюрон сегләтр ардан Улан Алгаевич тал хәләв.— Тиим биш гиҗ танд күн келвү? Тер зөвән та эдлә эс бәәнт? Та эврәннь зөвән күцәһәд, боднцгин план* тац үүнд бүрдәвшт. Цаарандан чигн иигәд күцәһәд бәәтн.

— Уга,—- гиҗ агроном толһаһан зәәльв.— Эн боднц­гин тускар келхлә, мел шуд тиим биш билә. Энтн баһчу- дин седвәр биләхн. Та бидн хойр энүг сәәтүр меднәлмдн. Баһчудын седвәриг алмацлһн угаһар дөңнх кергтә гисн эврәннь тоолвран көдлмшч комитетин ахлач бидн хойр түдвр угаһар директорт күргҗ медүлләвдн. Зуг мууха юмн мана селвг терт эс авгдла. Шин керг, эдүхн бичкн болен бийнь, мана эдл-ахуд йир хашңгар, ик чирмәлһ- тәһәр күцәгддгинь шидрәһә медҗ авчанавдн. Эдл-ахун иимхн бичкн эн төр хаһлхин төләд парторгин орлцлһн мел эрк биш кергтә билү? Уга, эдү мет кергүдиг эдл- ахун һардач эврән медәд, хаһлад бәәх зөвтә. Боднцгин бригадт сән дурар көдлх улс олнас эс ирсн. болхла, эн керг нам парторг орлцсн бийнь чигн, күцлдшго бәәж кевтәл ги/к би ода саннав.

— Не, гем уга,— гиж, невчкн зуур тагчг болҗаһад, партбюрон сегләтр келв.— Яһв-кегв баһчудын эклсн сән седвәрт йовуд өггдвш. Давҗ одсн йовдлын юуһннь тод- лад бәәхви?.

Улан Алгаевич хоолан ясад, һартан бәрҗәсн козлду- ран нүдндән зүүчкәд, хәрү һартан авад, энд-теднән хәлә- һәд, доран нүүхләд, цунцхҗах бәәдл һарһв. Зурһан Зу- лаевич бийиннь келсн үг агрономд невчк эс таасгдҗа- 286

хинь ажглҗ аңхрад, болв бийиннь келсн үг агрономд юуһарн эс таасгдҗадг болхмби гиҗ санад, терүн тал болһаҗ хәләв»

— Улан Алгаевич, яһад тагчгрвт? Мини келен чик биший?

— Тагчгрх биш, хәрнь танла чаңһуд күндхәр сед* җәнәв. Танла цүүглдл уга яһҗ тордмби? — гиҗ ухал- җанав.

— Юн болҗ одла? Келтн-келтн. Соңсий. Зуг цүүглдл уга торч үзх кергтә,— болад, зүн һарарн машинә барьер сүүвдәд, тогтуртаһар хәврһшлж, сууһад, медәтә агроном тал шүтлҗ, терүнә келх үгиңь соңсхдан Зурһан Зулае- вич белн болв.— Не-не, соңсий.

— Баһчудын сән седвәриг дөңнлһндән совхозин пар- тийн һардач хоома йовдл һарһв...

— Хәлә-хәлә... Не-не,— болад, Зурһан Зулаевич нев- чк саначрхад, өвкләд бәәв.

Долда Николай хойр чигн алң болцхаҗах дүрстәһәр хулмадцхав.

— Түрүн хәләцд баахн чинртә болҗ үзгддг сән сед- вәриг ик төр хаһллһнд түлкүр болһҗ, күццднь олзлҗ чадсн угавдн,— гиҗ агроном келв.— Олзта, ик иргчтә, сәәхн үндстә төрин туск седкл олн дундас үүдхлә, терүг халун деерпь хавлҗ авад, өргн хаалһд орулхин арһ хәәҗәх кергтә,

— Үлгүрнь, юмби? Тодрхаһар, тодрхаһар келтн,— болад партбюрон сегләтр оньган улм хурцдулв,

Долда башрдҗах чигщ сүрдҗәх чигн дүрстә бәәлә.

— Үлгүрнь, иим,— гиҗ, саналдчкад, Улаи Алгаевич эврәннь ухаһан цәәлһв,—Боднцг суулһхмн гисн седвә- рәр ул кеһәд, совхозин арһ-чидлиг гүүнәр шинҗлҗ уха- лад, совхозд багц-һарудын, эер-земшнн, темснә отрасль бүрдәлһнә туск төр партийн чигн, Комсомольск чнгн> профсоюзн чигн хургт тәвҗ» күүндвр кеҗ» олна үг соцсх кергтә бәәсмн. Тиигсн болхла, эн төр эн җнлин бнйднь мел кевтән эс күцәгдв чигн, цаарандан ергн хаалһд ору*

267

лгдх бәәсмн. Адг ядхдан боднцгин плантац эн җил хол- ван икәр кегдх биләхн. Урһцд айта таалта эн сәәхн җил, мууха һундлви, мана совхозд күцц олзлгдсн уга! Мана зөрг татуһин уршг!— болад, көгшн агроном толһаһан зәәләд бәәв. «Эн төриг тиигҗ хаһлхин арһ хәәхин ормд та, партбюрон сегләтр, онц бийәрн дипломатии авцта- һар директорла күүндләт...» болад келчкн гиҗәһәд, ха- җудк күүкн, өмнк шофер хойрасн эмәһәд, Улан Алгае- вич күлцҗ торв.

— Тер төр тана келҗәсәр олна күүндврт эс тәвгд- снь — мини алдвр чигн болад бәәх,— гиҗ Зурһан Зулае- вич арһул келәд, хоолан ясад, ормдан чикрҗ суув.— Болв җил ямаран болхнь урдар эс медгдснь агрономии алдвр...

— Гм,—гиһәд Улан Алгаевич мусхлзв.— Җил яма­ран болхнь йирдән эс медгдҗәлә. Зүгәр җил һаңта болв чигн эн плантацас кесг холван икәр боднцг тәрҗ урһаҗ авч болх арһ мана совхозд бәәхинь би медҗәләв, ода чигн меднәв.

— Не, тегәд тер медҗәсән юңгад эс келнәт?— болад, Зурһан Зулаевич зөвәр уурлҗах дууһар келн, ардан хәләв.

— Түрд гитн, үр парторг. Бичә уурлит,— болад, үг келдг деерән бәәх дүрстә болЧксн Улан Алгаевич өрцв — Би эврәннь тоолвран танд чигн, директорт чигн келҗә- ләв. Зуг та мартҗах кевтәт. Совхозин аһуд бәәх боодгу- дын усн йостаһар эс олзлгдҗахин тускар би таанрт хойр- һурвн дамар келләв. Багц-һаруд делгрүлх төр өмнән тәвхлә, бас чигн кесг боодгуд манахнд кеҗ болхин тус­кар би болмар, медгдх дүңгәһәр келләв. Тиим эс билү?

— Келсиг юуһинь тоолхв. Келсән төрт тохраһад, те- рүгән күцәхин төлә зүткх кергтә,— гиҗ партбюрон сег- ләтр келв.

— Ха-ха!—гиҗ Улан Алгаевич инәв.—Тиим болхла, би урднь келчксән бас нег давтх зөвтә болҗанав: мал өсклһнә мана совхозд таанр — директор чигн, совхозин 288