45,48 Полацкае княства ў9-10ст(у12-13ст).

Полацкае княства было першай дзяржавай, якая утварылася на беларускіх землях. Яно паклала пачатак дзяржаўнасці на беларускіх землях, але яго нельга называць беларускай дзяржавай, бо гэта быў адзін з трох моцных дзяржаўных цэнтраў (палянскі Кіеў, славянскі Ноўгарад і крывіцкі Полацк) славянскай дзяржаўнасці, а беларуская народнасць яшчэ не

сфарміравалася. Вялікую ролю ва ўзнікненні дзяржаўнасці менавіта тут, на паўночным

усходе Беларусі, адыгрывалі геаграфічны, сацыяльна-эканамічны і этнічныя фактары.

Да геаграфічных асаблівасцяў, што спрыялі развіццю края, адносіцца разгалінаваная тут рачная сетка (аб ролі рэк як шляхоў зносін і крыніц існавання насельніцтва мы ужо казалі), а таксама вялікая колькасць азѐр і хваѐвых лясоў. Ворныя землі на месца такіх лясоў былі асабліва урадлівымі. Акрамя таго, клімат у гэтай зоне значна цяплей і больш вільготны, што вельмі спрыяльна адбівалася на вядзенні земляробства і жывѐлагадоўлі. Таму і сацыяльна-эканамічнае развіццѐ гэтага краю адбывалася даволі трывала. Этнічныя аб‘яднанні крывічоў, якія прыйшлі ў Прыдзвінье і Верхняе Падняпроўе мелі даволі высокі ўзровень вытворчай гаспадаркі, у іх рана пачаліся працэсы сацыяльнай і маѐмаснай дыференцыяцыі, што вяло да зародкаў дзяржаўнасці. Росту полацкай зямлі ў палітычным і эканамічным аднгосінах спрыяла і тое, што тэрыторыя знаходзілася на аднім з адгалінаванняў гандлѐвага шляху ―з варагаў ў грэкі‖, які злучаў Чорнае і Балтыйскае моры. Ён праходзіл з Балтыйскага мора па заходняй Дзвіне да яе вярхоўяў, потым волакам да вярхоўяў Дняпра і далей па ім да Чорнага мора. Гісторыю Полацкага княства адлічваюць ад пачатку існавання горада Полацка, які у ―Аповесці мінулых гадоў‖ упамінаецца ў 862 годзе. Несумненна, аднак, што і да гэтага часу тут існавала гарадзішча днепра- дзвінцаў, якія і далі пасяленню назву ад раки Палаты. Па звестках

археолагаў, у ІХ стагоддзі тут жыло каля 1 тысячы чалавек, што па тым

часам лічылася вельмі масавым паселішчам.

Мяркуючы па звестках з ―Аповесці мінулых гадоў‖, першым князем у Полацку стаў стаўленнік скандынаўскага князя Рюрыка, што княжыў ў Ноўгарадзе, і раздаваў гарады падначальных зямель на княжэнне. Прозвішча першага Полацкага князя не вядома, але з вялікай долей вераготнасці ян таксама быў скандынавам. Летапісы згадваюць прозвішча Полацкага князя Рагвалода, які таксама належыў да скандынаваў. Таму ў другой палове ІХ стагоддзя Полацк і полацкая зямля сталі аб’ектам барацьбы паміж Кіеўскім княствам, якое імкнулася

распаўсюдзіць свой уплыў на поўнач, і Ноўгародскім княствам, якое імкнулася захаваць кантроль на падначальных тэрыторыях. Такое геапалітычнае становішча Полацкай зямлі – паміж двума буйнымі дзяржаўна-палітычнымі цэнтрамі – Кіевам і Ноўгарадам, якія знаходзіліся ў пастаянным праціборстве, наклала адбітак на шмат стагоддзяў палітычнай і

эканамічнай гісторыі Полацкага княства. У гісторыі Полацкага княства можна выдзяліць некалькі перыядаў.

Першы перыяд – канец ІХ- пачатак Х стагоддзя, калі княжыла дынастыя Рагвалода – Полацкае княства знаходзілася у пастаянных палітычных і эканамічных сувязях як з Ноўгарадскім так і з Кіеўскім княствамі. Вядома, што крывічы-палачане прымалі ўдзел у паходзе 882 года кіеўскага князя Алега на Смаленск, у паходзе 907 года на Царьград (Візантыю). Навукоўцы лічаць, што Полацкае княства у той час намінальна ўваходзіла ў склад Кіеўскай дзяржавы, але яе адносіны абмяжоўваліся толькі ўдзеламі ў ваеных паходах.

Другі перыяд – паміж 907 і 980 гадамі, калі няма ніякіх звестак аб падначальным стане Полацка Кіеву, фактычна адбыўся выхад Полацкага княства з-пад улады Кіева. У гэты час полацкія княззі вядуць самастойную ваенна-палітычную і гандлѐва-эканамічную дзейнасць, узмацняць дзяржаўную уладу, аб‘ядноўваюць новыя землі. На аснове Полацкага княства сфарміравалася абшырная і адносна самастойная Полацкая зямля. Яе тэрыторыя ў паўночна-заходнім накірунку пашырылася ад р. Дзісна ўздолж Заходняй Дзвіны. На паўдневым захадзе ўлада Полацка распаўсюджвалася да вярхоўяў Свіслачы, да сучаснага Заслаў‘я, на Поўдні– да Рагачѐва. На поўначы княства межавала з Наўгародскай зямлѐй на тэрыторыі Пскоўшчыны.

Трэці перыяд – ад 980 да 1003 года. У 70-я гады Х стагодзя ў Полацку княжыў Рагвалод. Полацкая зямля пры ім канчаткова сфарміравалася як самастойная дзяржава, займала важнае месца сярод славянскіх дзяржаў – княстваў. Сэнс падзей 980-га году быў у тым, што ѐн апынуўся ў гушчары

барацьбы паміж братамі – наўгародскім князем Уладзімірам і кіеўскім князем Яраполкам. (абодва з‘яўляліся унукамі кіеускай княгіні Вольгі.)

Пытанне аб прыцягненні Полацкага княства на свой бок кожны з іх спрабаваў вырашыць шляхам шлюбу з дачкой Рагвалода – Рагнедай. Шлюбныя адносіны паміж прадстаўнікамі княжэцкіх дынастый у той час былі сферай не сколькі прыватнага, колькі палітычнага жыцця. Менавіта праз дынастычныя шлюбы падчас вырашаліся лѐсы дзяржаў і народаў.

Абіраючы сярод прэтендэнтаў, Рагнеда і Рагвалод аддалі перавагу кіеўскаму князю Яраполку, што адлюстроўвала жаданне да палітычнага с саюза з кіеўскім княствам.

Пакрыўджаны наўгародскі князь Уладзімір сабраў вялікае войска, штурмам узяў Полацк, забіў Рагвалода і яго двух сыноў і прымусам узяў Рагнеду ў жонкі. Неўзабаве Уладзімір захапіў Кіеў і стаў правіцелем Кіеўскай Русі. Асноўным вынікам падзей 980 года для Полацкага княства стала страта незалежнасці і ўключэнне яго у склад Кіеўскай дзяржавы.