1.4. Электр қондырғыларының пайдаланушылық қасиеттері.
Электр қондырғыларының пайдаланушылық қасиеттері – бұл олардың сол немесе басқа бұйымның пайдалану талаптарына қандай мөлшерде сәйкес келетіндігін сипаттай-тын ақиқатты ерекшеліктері немесе сапасының белгілері. Жабдық неғұрлым тиімді қол-дануға және техникалық қызмет көрсетуге (жөндеуге) толық бейімделген болса,онда оның пайдаланушылық қасиеттері соғұрлым жақсы болады. Мұндай мүмкіндіктерді электр қондырғысын жобалау және дайындау кезінде енгізеді, ал оны пайдалану процесі кезінде жүзеге асырады.
Пайдаланушылық қасиеттерінің жиынтығын, электр жабдықтарының барлық түрле-ріне тән – жалпы, және электр жабдықтарының жекелеген топтары үшін ғана мәні бар –
8.
арнаулы деп екіге бөлуге болады. Жалпы қасиеттерге сенімділік және техника-экономи-
калық қасиеттер, ал арнаулы қасиеттерге: технологиялық, энергетикалық, аргономика-
лық және т.б. қасиеттер жатады. 1.1. суретте жабдықтардың пайдаланушылық қасиетте-
рінің болжамды жүйесі келтірілген.
1.1. Сурет. Электр жабдықтарының пайдаланушылық қасиеттерінің топтамасы.
Пайдаланушылық қасиеттердің сандық бағасын бірлік немесе жиынтықты көрсеткіш-тердің (параметрлер, сипаттамалар) көмегімен жүзеге асырады. Бірлік көрсеткіш тек қа-на бір қасиетіне немесе оның бір ғана аспектіне ғана, ал жиынтықты көрсеткіші – бірне-ше қасиеттеріне тиесілі. Әрбір көрсеткіш уақыт факторын түрліше ескеруі мүмкін. Осындай белгілерімен оларды қалыпты, жұмыстық және қорытындылаушы көрсеткіш-тер деп бөледі.
Қалыпты көрсеткіштер – бұл электр жабдықтарын дайындаушы көрсеткен, оның қасиеттерін белгілейтін негізгі параметрлердің мәндері және сынау мен пайдалану кезін-де осы мәндерден ауытқуды есептеудің бастауы. Олар электр жабдықтарының техника-лық құжатында және заводтық қалқаншада көрсетіледі.
Жұмыстық көрсеткіштер - бұл әсер етуші факторлардың нақты үйлесімдері кезін-де пайдаланудың берілген мезетінде байқалатын нақты мәндер. Олар негізінен қасиеттің «нүктелік» бағасын береді.
Қорытындылаушы көрсеткіштер – бұл біраз уақыт пайдалану кезіндегі орташа не-месе орташа өлшенген (маусым, жыл немесе қызмет ету мерзімі) мәндер. Олар электр жабдықтарын қолданудың тиімділігі және қызмет көрсетудің (жөндеу) нәтижелігі жө-нінде толық мәләмет береді. Пайдалану қорытқы көрсеткіштер қалыпты көрсеткіштер-ден төмен болмайтындай етіліп ретке келтірілуі тиіс.
Қазіргі заманғы өндіріс жабдықтардың сенімділігіне ерекше талаптар қояды.
Қазіргі уақытта жабдықтың тоқтамай жұмыс істеуі емес ал оның жұмыстық қабілетін қалпына келтірудің ұзақтығы, яғни тұрып қалуы аса үлкен қауіп тудырады. Егер нысан- ның тұрып қалуы кейбір рұқсат етілген уақыттан асып кетсе, онда технологиялық про-
9.
цесстің бұзылуы өнімнің жеткілікті шығарылмауы мен оның бүлінуіне, сонымен қатар қажетсіз зардаптарға әкеліп соқтырады. Жабдықтың ұзақ мерзімділігін арттыру қосым-ша элементтердің (қосалқы), саны мен тізімдемесінің дұрыс таңдап алынуына; мекеме-
нің энергетикалық жүйесінің лездік-кезекшілігінің жақсы ұйымдастырылуына тәуелді.
Техника – экономикалық көрсеткіштер электр жабдықтарының типтік өлшем қа-тарларын, сатып алу құнын, құрастырылуын, қызмет көрсету мен жөндеуін сипаттайды. Электр жабдықтарының нақты түрінің типтік өлшем қатары оның қуаты, кернеуі, орын-далуы және басқа да параметрлері бойынша тізімдемесін анықтайды. Типтік өлшем қа-тарының шкаласы неғұрлым көп болса, пайдалану шартына байланысты электр жабдық-тарын соғұрлым дәлірек таңдап алуға болады. Тұтынушы тарапынан электр жабдықта-рының сапасына деген өсіп келе жатқан сұранысын қанағаттандыру үшін, электротехни-калық өнеркәсіп шығарылатын бұйымдардың тізімдемесін үздіксіз арттырып келеді. Мысалы, электр қозғалтқыштардың алғашқы сериясы 9, екіншісі – 17, ал төртіншісі – 25-тен жоғары нұсқалар мен арнайы орындалымдардан тұрады.
Бірақ артық көп тізімдемелік мекемелерге қосымша бөлшектерді, материалдарды, құ-рал-саймандар мен аспаптарды сатып алу мен сақтаудың күрделілігіне байланысты ұтымды пайдалануда қиындықтар туғызады. Пайдаланушы тұлғалардың біліктілігіне де-ген талап жоғарылайды. Сондықтан типтік өлшем қатарының үйлесімді құрылысы бар электр жабдықтарын шығаруға ұмтылыс жасалуда.
Баға көрсеткіші жабдықтың жалпылама және салыстырмалы құнын береді. Олар жаб-дықтарға қызмет көрсетудің қолайлы мерзімділігін негіздеу мен оларды жүктеу, соны-мен қатар резервтік қорды есептеу мен бірқатар басқа да пайдаланушылық тапсырмалар-ды шешу кезінде қажет.
Пайдаланушылық қасиеттердің салдарлы көрсеткіштерінің үйлесімді мәндерін жаб-дықты дайындау мен қолдануға жұмсалған қорытқы шығындармен анықтайды. Сенімді-ліктің немесе ПӘК-тің артуы жасауға немесе техникалық пайдалануға жұмсалатын шы-ғындардың өсуімен байланысты, бірақ бұл жағдайда жабдықтың тұрып қалуына байла-нысты технологиялық нұқсанды, энергия шығынын және күрделі жөндеуге жұмсалатын шығындарды төмендетуге болады. Баға көрсеткіштері аталған бәсекелесе алатын көрсет-кіштерді салыстыруға және ең жақсы шешімдер табуға мүмкіндік береді.
Технологиялық қасиеттер электр жабдықтарының техникалық немесе басқа да ар-наулы талаптарға сәйкестігін сипаттайды. Адамдарға қатысты жалпы мақсаттағы жаб-дықтар (қозғалтқыштар, трансформаторлар және т.б.) қауіпсіз және залалсыз болулары керек.
Жабдықтардың техникалық қасиеттеріне байланысты дұрыс таңдап алынуы және пай-далану процесі барысында осы қасиеттерінің сақталуы тек қана технологиялық процес-стің жоғары сапасын ғана емес, сонымен қатар энергоресурстардың үнемділігін де қам-тамасыз етеді.
Энергетикалық қасиеттер жабдықтардың ПӘК-не, қуат коэффициентіне және басқа да энергетикалық көрсеткіштерге, сонымен қатар олардың өтпелі (жүргізу, тежеу) және басқа да жұмыс тәртіптеріне бейімділігіне қатысты жоғары тиімділікті энергияны тұты-ну (өндіру, тарату) мүмкіндіктерін көрсетеді. Жақсы энергетикалық қасиеттер кез келген жабдықтың түрінде болуы керек. Мысалы, электр жабдығын қоректендіру көзіне энер-гиясы бірнеше есе трансформацияланған созылған электр желісі арқылы қосады. Элек-трмен жабдықтау жүйесінің ПӘК-і аса жоғары емес(70 %), сондықтан бірнеше есе трансформацияланған желінің электр қабылдағыштарының энергетикалық қасиеттері төмен және олар электр энергиясының орасан зор шығындарын тудырады.
Энергетикалық қасиеттерді бағалау кезінде тек қана қалыпты ғана емес, сонымен қа-тар салдарлы көрсеткіштері де ескерілуі қажет. 1.2. суретте көрсетілген қозғалтқыштың ПӘК-інің жұмыстық сипаттамасын қарастырайық. Бірінші қозғалтқыштың қалыпты ПӘК-і екіншісіне қарағанда едәуір жоғары. Бірақ бұл бірінші қозғалтқышты дұрыс таң-дауға негіз бола алмайды, себебі оның ПӘК-нің жоғарылатылған мәні тек қана жүктеме-нің аз ғана аралығында байқалады, ал осы аралықтың сыртында энергетикалық сипатта-малар бірден нашарлайды. Мұндай қозғалтқыштарды қолдану кезінде олардың әрқайсы-сын қатаң түрдегі қолайлы жүктемемен қамтамасыз ету қиын. Сондықтан қозғалтқыш-
10.
тар тобының орташа ПӘК-і қалыпты мәннен төмен болады. Екінші қозғалтқыштың ПӘК-нің жоғары мәндері жүктеменің кең диапазонында байқалады. Мұндай қозғалт-қыштарды қолдану кезінде олардың салдарлы қорытқы ПӘК-і қалыпты мәнге жақын бо-
лады.
Осы себептен, электр жабдығының жоғары энергетикалық көрсеткіштерінің жүктемесінің өзгерісі, қоректендіруші кернеуі және басқа да пайдалану факторлары жеткілікті кең аралықта болулары керек. Бұл жағдайда барлық факторлар өзгерістің кез-дейсоқ сипатында болатынын ескеру қажет.
