Еуразияның табиғат зоналары

Табиғат зоналарының орналасуы. Еуразия солтүстік жарты шардың барлық климат белдеулерін алып жатқандықтан, мұнда солтүстік жарты шарға тән барлық табиғат зоналарының жиынтығы кездеседі. Олар құрлықтың көп бөлігінде ендік бағытқа сәйкес Батыстан шығысқа қарай созылын жатыр_. Солтүстіктегі арктикалық аралдардан бастап, тайга~зонасына дейін табиғат зоналары ендік бағытта тұтас алап болып созылып жатыр, ал одан оңтүстікке қарай зоналар батыстан шығысқа жіңішке жолақтар түрінде таралады. Қоңыржай белдеудің көпшілік бөлігін тайга зонасы алып жатыр, оның батысы мен шығысы жалпақ жапырақты ормандармен көмкерілген. Құрлықтың ішкі бөлігінде тайга бірден орманды дала мен далага ұласады. Тынық мұхитынан келетін ылғалдың құрлық ортасына қарай азаюына. байланысты бұл зоналар шығыста ендік бағытга бұрылыс жасайды. Ылғал мүлде жеткіліксіз ішкі аудандарда шөлейт жәие шөл зоналары қалыптасады. Табиғат зоналарының орналасуы мен ерекшеліктерін тереңірек түсіну үшін, оларды белдеу бойынша қарастырайық.

Арктикалық және субарктикалық белдеулер

Арктикалық белдеудің қиыр солтүстігіндегі аралдарды арктикалық шөл зонасы алып жатыр. Жазы өте суық және қысқа. Кыста температурасы - 40°С-тан төмен болады. Қарлы борандар мен тұмандар жиі болып тұрады. Аралдарды түгелдей дерлік мұз жауып жатыр. Мұздан бос жерлерде мүк, қына, балдырлар өседі, топырақ қалыптасып жетілмеген. Жануарлардан ақ аю мен ақтүлкі кездеседі, жағалаулары жазда құс базарына айналады. Соңғы кезде ақ аю саны азаюда. Субарктикалық белдеуді тундра мен орманды тундра зоналары алып жатыр. Тундра дегеніміз - толық жетілмеген батпақты топырақтардағы мүкті, қьналы және бұталы өсімдіктерден тұратын климаты қатал белдеу. Мұнда күшті желдер мен қарлы борандар жиі соғады. Сондықтан бұталы өсімдіктер жерге төсіліп өседі. Тундрада бұғы мүгі өсімдігі көп тараған, ол солтүстік бұғыларының негізгі азығы болып табылады. Оңтүстікке қарай жүрген сайын жел бәсендеп, жылылықтың артуына байланысты тундра зонасы орманды тундрага ауысады.Бұл зона мүктер мем бұталарга біршама бай болғандықтан, солтүстік бұғымен қатар жаз айларында мұнда бұлан, қоңыр аю_у қоян сияқты орман жануарларымен саңырау құрды да кездестіруге болады. Исландияда мұз басу дәуірінен бері сақталған қойөгіз тіршілік етеді.Тундра мен орманды тундра зоналарында көп жылдық тоң тараған,жазда оның беткі қабатты ғана ериді.Жауын-шашын аз,температура төмен болғандықтан,батпақтар көп.

Қоңыржай белдеу

Қоңыржай белдеудегі ең ірі табиғат зонасы тайгада тундра мен орманды тундраға қарағанда жаз біршама жылы және ұзақ. Соның нәтйжесінде ағаш текті өсімдіктердің өсуіне жағдай бар. Тайгада тек қана қылқан жапырақты ағаштар өседі. Тайганың топырағы күлгін (күл тустес), көбінесе батпақты болып келеді. Климаттың батыстан шығысқа қарай қаталдануына байланысты Скандинавия түбегі мен Финляндияда, Ресейдің еуропалық бөлігінде қарагай мен шырша өседі. Ал Ресей жерінің Оралдан шығысқа қарай жатқан бөлігі Сібірде суыкқа төзімді майқарағай, сібір қарағайы (самырсын) және қыста қылқандарын түсіретін ағаш балқарағай таралған. Сібір жерінде климаттың қатал болуына байланысты тайга зонасы еуропалық бөлікпен салыстырғанда оңтүстікке қарай ығысқан және неғұрлым үлкен аумақты алып жатыр.

Тайга мен биік таудағы ормандар неғұрлым жақсы сақталғандықтан, жануарлар дүниесі де салыстырмалы түрде бай. Мұнда зубр, бұғы, марал, елік, жыртқыштардан қоңыр аю, қабан тіршілік етеді. Қиыр Шығыста қорғауға алынған ірі жыртқыш Уссурий жолбарысы сақталған. Сондай-ақ ормандарда терісі бағалық кәсіптік маңызы бар аңдар мен құстар өте көп.

Аралас және жалпақ жапырақты ормандар зонасы құрлықтың батысында Орал тауына дейін тұтас белдеу жасап, Қиыр Шыгыстағы жағалық бөлікте қайта жалғасады. Аралас орманшдар тайга мен жалпақ жапырақты ормандар аралығында орналасқандыктан, құрамында қылқанды, жалпақ және ұсақ жапырақты ағаштар аралас өседі, шөптесін өсімдіктерге байланысты топырағы шымды күлгін болын келеді. Тынық мұхит жағалауындағы аралас ормандарда муссонды климат әссрінен емен, жөке, амур, барқыт агашы, жабайы жүзім мен лианалар ал қылқанды ағаштардан Корея самырсыны мен балқарағай, шырша жэпе Сібір майқарағайы өседі. Жалпақ жапырақты ормандар белдеудің жауьш-шашын көп түсетін батысы мен шығысында ғана орналасқан. Құнарлы қоңыр топырақта өсетін бұл орманның ағаштары жылу сүйеді, ылғалды көп қажет етеді. Еуропаның ылғал көп түсетін батысындағы шамшат орманы жазғы және қысқы температураның айырмашылығы артқан сайын емен, жөке, үйеңкі және т.б. ағаштар өсетін орманға ауысады. Ормандар халық тығыз қоныстанған аудандарда өсетіндіктен және бағалы ағаш сүрегі көп дайындалатындықтан барынша сиреген. Ағаш сүрегі әр түрлі шаруашылық қажеттеріне пайдаланылады. Әсіресе шамшат пен еменнен жасалған жихаздар айрықша бағаланады. Кесілген ормандардың орнына егістік пен бау-бақшалар егіліп, қалалар мен елді мекендер салынған. Аралас және жалпақ жапырақты ормандар зонасының бағалы өсімдіктері мен сиреп бара-жатқан жапуарлар дүниесін қорғау мақсатында көптеген қорықтар ұйымдастырылған. Польша мен Белорусь елдерінде орналасқан әйгілі Беловеж нуы қорығында зубр қорғауға алынған. Байкал кл мен айналасындағ ерекше игаіты сақгап қорғауга мақсатында Байқал^ мемлекеттік қорыгы ұйымдастырылга11. Мұнда шабақтарын тірі туатаын голомянка балығы, Байкал итбалығы (нерпа) және т.б. көптеген жануарлар қорғауға алынған.

Орманды дала және дала зоналары Шығыс Еуропа мен Батыс Сібір жазықтарының оңтүстігінде тұтас жолақ түрінде Алтайға дейін созылып, Қиыр Шығыста қайта жалғасады. Ылғал молырақ түсетін Шығыс Еуропаның орманды дала зонасында жалпақ жапырақты ағаштар(емен,үйеңкі мен даланың шөптесін өсімдіктері өседі. Ылғалы азырақ, қысы қатал болатын Батыс Сібірдің орманды даласына ұсақ жапырақты ағаштар (қайың, көктерек) және даланың астық тұқымдас өсімдіктері (селеу, боз, бидайық) тән. Бұл зоналарда өте құнарлы қара топырақ таралған. Сондықтан зоналар түгелге дерлік жыртылған. Жылу меп ылғалдың мөлшері жеткілікті болғандықтан, дәнді дақылдар (бидай, қарабидай, қарақұмық, арпа, сұлы) және қант қызылшасы мен күнбағыс өсіріледі. Дала зонасының оңтүстігінде қуаңшылықтар жиі болып тұратындықтан, егістікте қосымша суаруды қажет етеді.

Орманды далада орман мен даланың жануарлары қатар кездеседі. Негізгі жануарлары: қасқыр, қарсақ, түлкі және кемірушілерден: саршұнақ, дала күзені, дала тышқандары тіршілік етеді. Топырағы құнарлы дала зонасы ежелден қарқынды игерілгендіктен, мұнда бұрын кең таралған ірі тұяқты жануарлар мен құстар саны қазіргі кезде күрт кеміп кеткен. Сондықтан дала зонасының табиғи өсімдік жамылғысы мен кейбір жануарлары қорықтарда ғана сақталған.

Шөлейт және шөл зоналары Каспий маңы ойпатынан басталып, Қазақстан мен Орта Азияны тұтас жолақ түрінде қамтып Монғолия мен Қытайдың тауаралық ойыстарында таралған. Жазы аптап ыстық, құрғақ, ал қысы суық, кейде қарлы боранды болады.Зоналардың шұғыл континетті климаты топырақ, өсімдік жамылғысының дамуы мен таралуын шектейді.

Шөлейтті өңірлерде қыста ауа райы құбылмалы: қарлы борапдар жиі согьш, ауа температурасы -40°С-қа дейін төмендейді Аязды ауа райы кенет жылымықтары.нсн ауысқанда, көктайгақ, ягнғ жср бетін басқан жұқа мұз қабыршагы пайдГсболады. Қьюта^:рсында$ ауа райыньщ жиі байқіілуы лсұтқа океи согады. Шолейтке кұрс» (каштан) топырақгар гэн, тұзы бетіне шыпЛп жататын сортаңдар да ксздеседі. Шолейттердс кең таршіган жусандармеи қатар селсу, бегегс, бұйыргыіі жәнс т.б. осімдіктер оссді.

ІІІолдсрде климаггың континсНігтілігі артады, жаздагы ысгыктар дейін жетеді, жылдық б.уланушылық молшері тұсетін жауын-шашгыннан 10-12 ссс артада. ІІІолге сұр қоңыр гопырақ тэн. Әсіресе құмды шолдер гіршілікке негұрлым бай болы келеді. І\ұ:мды шолдердс сабаы>і қаіты, жапырагы ұсақ исмесе" тікенскке айналган, құргақшылыққа юзімді осімдіктер (ксерофігггер)! ксігтаріілган. Сондай осімдіктердің бірі сексеуіл аса ұзын тамырлары \ арқылы терсңдегі- і^ггалділ, сіңірсді, эрі құмдарды бекітеді. Бекінгеіі| құмдарда сирек жаңбырлардан жиналган ылгші коктемде шолдіі жандануына мұмкіндік бсрёді. Мұндай коктемде ерте гұлдеп, тұқымын шашып ұлгеретін оеімдіктерге (эфемсрлер) өздеріңе таныс; қызгалдақ, қаңбақ жатады. Сондай-ақ қоңыржай белдеуде тақырлар; басым болатын сазды шолдер мсн Гобиге гэн тасты шолдср дс. (хамадалар) кездеседі. Шөл зонасында жер асты суы жақыш орікшасқан жерлер мсн озеи аңгарларында шұраттар (оазнстер) кплыігпісады. Шұраітарга агаштар мен эр тұрлі бұталар, шшнъінды игімдік жамылгылары мен тогайлар тэн. Ал жауын-шашын оте аз іұсетін жылжымалы сусыма құмдар мен тасты шолдерде ііршілік жчнсгы ц қасы.

Шөлейттер мен шолдерде су мен азык іздсп алысқа бара длатын ірі тұяқты жануарлардан жабайы тұйе, құлан, ақбокен, қцрақұйрық, кемірушілер мен кесірткелср, жылаидар тіршілік етеді. І»ұл зоиаларда сары шаяндар, бұйі, қарақұрт сиякты улы жәндіктер де кгң гаралгаи.

Субтропикті белдеу. Субтропиктік белдеуді қатты жіиіырақты мэңгі жасыл ормандар мен бұталар, субтропиктік дала, шшісйт жэне шол, субтропиктік ауыспалы ылгалды муссондық ормандар зонасы алып жагыр. Климаты' жапырақтьГ мәңгі жасыл ормандар мен бұталар зонасы -Жсрорта тсңізінің биік тауларымен қоршалгаи жагалауын алып жатыр. Мұида жаз ыстық, құргақ, ші қыс жылы, жаңбырлы болады. (.'ондықган өсімдіктср жыл бойьі осуін жалгаеџарып, мэңгі жасыл сниат алады. Бұл осімдіктер жаздың ысгықтыгы мен құргактыгына жақсы бейімделгем: бсті жылтыр жаиырақтары ұсақ эрі қалың болады, ксйбіреулсрінің бетін тұк басқан. Ылгалды, жылы қыста шоптесін исімдіктер қаулагт "оседі. Зонада-субтропиктік орманнның құпарлы.. қоңыр тонырагы таралган. Ормандарды кесу нәтижесінде осімдіктерсирегсн, сақталып -қалган боліктерінде тас емен, тыгын емеіи,^ коншатыр гэрізді жерортатсңіздік пиния қарагайы, лавр.агашы мен лшір шиесі, грек жаңгагы, зэңтұн, ^кипарис агаштары оседі. Кссілгсн ормандар орнын мэңгі жасыл> бұталар мен аласа агаштар (Лұлдірген агашы, мирта, аласа тас емеи) алмастырган. Мұнда жұзім, цигрус іұқым-днстары сияқты мэдени,өсімдіктер де осіріледі. Каіжаздьщ оңтұстігінде Колхида жэне Ленкорань ойпатарында жалиақ- л.міырақіы жәнс мэңгі жасыл агаштар аралас ос-етін ылгалды іубтчрониктік ормандар таралгап. Вұл оңірлсрдің климаты ылглды, ж;пы ыстық. кысы жылы. Топырагы сары тү'сті болып келеді. Осы иііиаггаа мси тау етектерін ңитрус бақгары мен атақты грузин шайынын илантациялары алып жатыр. Кавказдың Қара теңіз жМілауында дұние жұзіне эйгілі емдеу, сауықтыру. жэне демалыс орілндары орналасқан.

Субтропиктік дала, шөлейт және шөл зонасында қоңыржай белдеудің осындай зоналарына қарағанда жазы өте ыстық болады. Бұл шөлдсрдің минералды заттарға бай сұр топырагын қолдану суаруарқылы Орта Азияның оңтүстігі мен Қытайда цитрустардан, анар мсн жүзімнен, жер жаңғағы (арахис) мен бақша дақылдарынан мол өнім алынады. Құлазыған атақты Такла Макан шөлі осы зонаның орталықбөлігін алып жатыр.

Субтропиктік ауыспалы ылғалды муссопдық ормандар зонасы Жапон аралдары мен Кореяның оңтүстігінен бастап Тынық мұхит жағалауы арқылы Үндіқытай түбегін бойлай, субэкваторлық ббелдеуге де өтеді. Жерорта теңізі жағалауымен салыстырғанда мұнда жаз ылғалды, қыс біршама құрғақ. және салқынырақ болады. Ормандарда мәіігі жасыл ағаштардан магнолия, камфора, лавр, камелия, бамбук, жалпақжапырақтылардан емен, оңтүстіктің айрықша қарағайы мен кипарисі аралас өседі. Агаштар лианалармен шырмалып, ну орман сипатына енеді. Халық тығьгз қоныстанған| Қытай меп Үндіқытайда табиғи өсімдік жамылғысы сақталмаған, олардың орныныа субтропиктік мәдени өсімдіктер өсіріледі. Жануарлардан өзен бойларында жолбарыс пен қабылан сияқгы жыртқыштар,тауларда Гималай аюы, бамбук аюы панда, маймылдардан макака мен гиббоп сақталган. Ал құстардан қауырсындары көздің жауын алатын әдемі тоты кұстар көптеп кездеседі.

Тропиктік шөлдер Арабия түбегі мен Үндістандағы Тар шөлін алып жатыр. Еуразия шөлдеріндегі ең ыстық әрі құрғақ климат жерлерге тән. Ертеректе климаттың біршама ылғалды болғандығьн дәлелдейтін құрғақ өзен арналары (уәд), әсіресе Арабия түбегінде жиі кездеседі. Оларда қараған, шеңгел сияқты тікенегі бұталар, ал жер асты сулары жақын жатқан шұраттарда кұрма пальмасы өседі., Арабияда орасан зор кеңістікті алып жатқан сусымалы құмдардан тұратын атақты Руб-әл-Хали шөлінде тіршілік жоқтың қасы. Ал тасты шөлдер мұлде құлазып жатыр. Жануарлардан Арабияда желаяқ бөкендер, жабайы есек онагр, бір өркешті жабайы түйе нар (дромедар). тарғыл қоркау каскыр мен шиебөрілер кездеседі, кемірушілер өте көп. Адам төзгісіз ыстықпсн құмды дауылдарга, су тапшылығына қарамастан бұл шөлдер арқылы ежелден керуен жолдары өткен. Парсы шыганағынан табылған мол мұнай қорының игерілуне байланысты шөлдерде қазіргі замангы сәулетті қалалар мен елді мекендер салынып, адамдардың тұрмыс жағдайы жақсарған.

Субэкваторлық белдеу. Жауын-шашынның түсуі мен мөлшері жыл мезгілдері бойынша белдеу ішінде әркелкі болады. | Сондықтан мұнда субэкваторлық ауьспалы ылғалды ормандар мен саванналар таралған. Үндістан және Үндіқытай түбектерінің жауын-шашының жылдық мөлшері 800 мм-ден аспайтын ішкі бөліктеріне саванналар тән болады. Мұнда астық тұқымдастарға жататын биік шөптер арасында пальмира пальмасы, хош иісті сандал агашы, тик және майлы аташтар өседі. Тик ағашының суда шірімейтін, өте қатты сурегі кеме және вагон жасауда пайдаланылады. Ал биіктігі 35-37 м-ге, диаметрі 2 м-ге жететін майлы ағаш батпақты жерлерде құрылыс салуда қолданылады. 3-4 айга созылатын құрғақ мезгілде кейбір ағаштардың жапырағы түсіп, шөптесін өсімдіктер сарғайса, жазғы муссон кезінде.саванна кұлпырып, сан алуан түске боялады.

Субэкваторлық ауыспалы ылгалды (муссонды) ормандар Үндістанның батыс жағалауы мен Ганг, Брахмапутра езендерінің төменгі ағысын, Үндіқытай түбегі жағалауы мен Филиппин аралдарының солтүстігін алып жатыр. Мұнда құрғақ мезгіл ұзаққа созылмайды, жаңбыр саваннаға қарағанда көбірек жауады. Кейбір ағаштардың құрғақ кезде жапырағын түсіретіндігі болмаса, бұл орманның өсімдіктері оңтүстігінде орналасқан ылғалды экваторлық ормандарға ұксайды. Саванналар мен субэкваторлык ауыспалы ылғалды ормандарда қызыл және қоцыр қызыл топырақ жамылғысы таралган, жануарлар дүниесі де ұқсас. Үндістан мен Шри-Ланкада жабайы пілдер сақталған. Маймылдар барлық жерінде кездеседі.

Экваторлык белдеу Еуразияның оңтүстігіндегі аралдарды алып жатыр. Жауын-шашынның жыл бойы мол түсуі, температураның тұрақты жоғары тіршілік дұниесінің қарқынды дамуына жағдай жисайды. Ьұл ормандарда өсімдіктердің 40 мыңнан аса гүрі өседі, тек қана пальманың 300-дей түрі бар. Ұзындығы 200-300 м-ге жететін, оралып өс-етін ротангпальмасы мен лианалар ағаштарды шырмап, ит тұмсығы өтпейтін қалың ну орман (джунгли) құрайды. Экваторлық ормандарда жергілікті халық үй құрылысына, жихаз бен қағаз жасауға пайдаланатын бамбуктың көптеген түрі өседі. Ағаш діңдерінде өсетін хош иісті, алуан түсті орхидеялар орманға айрықша көрік береді.Жануарлар дүниесі де алуан түрлі: мұйізтұмсықтар мен жабайы бұқалардыц кейбір түрлері басқа ешбір жерде кездеспейді.. Маймылдардан макакалар мен ит тәрізді маймылдар, ірі орангутандар, жыртқыштардан жолбарыс, қабыландар кездеседі.