7. Əдебиеттің танымдық мәні

Адам ойының жемісі болып табылатын ғылымның да мақсат-міндеті өнермен тектес, тек сол мақсатқа жетужолдары, əдістері, құралдары əрқилы. Өнердің, оның ішінде əдебиеттің өзіндік даралығы халықтық жəне көркемдік сипаттары арқылы анықталады. Яғни өмір шындығын, оқиғалар мен құбылыстарды, баршаға ортақ ой-сезімдерді жекелеген адамдар мен оқиғалар арқылы жинақтап, бейнелі түрде көрсету өнерге тəн қасиет. Демек, əдебиеттегі өмір қаламгердің ой сүзгісінен шыққан көркемдік əлемі болады да, соған орай əдебиеттегі адам көркем бейне болып шығады. Сонымен көркемдік шындық-қаламгердің шығармашылық көрігінде қорытылып, сұрыпталып барып, əдеби туынды да көркем суретке айналған өмір шындығының бейнелі көрінісі. Көркемдік шындық жазушының өмірлік шындыққа деген өзіндік көзқарасынан, қарым-қатынасынан өрбиді. Шынайы өмірде əрбір адам қандай маңызға ие болса, көркемдік əлемінде көркем бейне де сондай роль атқарады. Көркемдік шындық көркем образ арқылы жасалады. Əдебиеттің қоғамдық мəнін айтқанда ең алдымен оның таным тарапындағы маңызын атау шарт. Қандай бір көркем шығарма болсын, ол оқырманға бұрын беймəлім өмірді, шындықты, бейтаныс заманды, адамды

танытады. Сонымен бірге қоғамдық қарым-қатынастарға, адамның қоғамдағы өміріне зейін қоя отырып, əдебиет қоғам мүшесі ретіндегі адамға тəн ойлар мен сезімдерді тəрбиелеуге, қоғам алдындағы парызын түсінуге ықпал етеді. Тəрбиелеушілік сипат əдебиеттегі еліктеуге лайықты жағымды бейнелерге ғана тəн нəрсе емес, келеңсіз құбылыстарды бейнелеу арқылы да қаламгер оларды адамгершілік тұрғыдан əшкерелеуге, бұл орайда айқын позиция ұстануға үндейді. Оқырманды жазушының шығармашылық əріптесу ету арқылы əдебиет оның бойындағы көркемдікті тану қабілетін дамытады. Əдебиетті оқу ойлау

жүйесінің дамуына түрткі болады, тілді байытып, жетілдіре түседі. Əдебиет адамзаттың сан ғасырлық мəдениетін жинақтайды, білімнің аса маңызды қайнар көзі, өзін-өзі тəрбиелеу құралы болып табылады. Əдебиеттің халықтық пролблемасына қатысты ой-пікірлер ұдайы дамып, жетіліп келе жатқан мəселелердің бірі. Қазіргі кезеңде «Əдебиеттіңхалықтығы» деген түсінік нақтылана түсті. Яғни əдебиеттің халықтығы дегеніміз халықтың ой-санасы мен жан дүниесін бейнелеу жəне халыққа қызмет болып табылады. Халықтық сипат ең алдымен белгілі бір көркем шығармада күллі халықтың мəні бар мəселенің көтерілуінде жатады.

Айталық, Абай өзінің бүкіл ақындық өнерінің өн бойында өзінің туған халқы үшін заманының ең киелі мəселелерін көтеріп отырады. Ұлы ақынның реализмі мен гуманизмін өз алдына қойғанда, өзі өмір сүрген қоғамдық ортадағы керпаулық пен кеселді, оспадарлық пен опасыздықты сынак арқылы қазақ даласындағы қоғамдық дағдарысты көрсетуі-бүкіл халықтық күрделі мəселені көтеруі болатын. Жер бетінде халық бар болса, халық өмірімен біте қайнаған, халық мақсатына қалтықсыз қызмет ететін өнер де бар. Əдебиет пенөнердің халықтығын осы тұрғыдан таныған жөн. Өнер мен əдебиеттің басты мақсатына сəйкес, олар шешуге тиісті міндеттер де аз емес. Əдебиеттің өзіндік сипаттарынан өрбитін міндеттердің қатарында танымдық міндеттер де бар. Көркем əдебиетті оқу өмірлік тəжірибе шеңберін кеңейтіп, өз заманымыз бен өткен дəуірлердегі оқиғаларды ойда саралап, сезім арқылы бастан өткеруге мүмкіндік береді. Миллиондаған адам əлемдік əдебиет жауһарларында жасалған абзал идеалдардан жанға қуат дарытады, олардың санасына ұлы мұраттар арқалаған əдеби қаһармандар өмірдегі бар адамдардай əсер етіп, еліктеу үлгісіне, ақылшы досына айналады. Əдебиет ақиқат болмысты шығармашылықпен жаңарта бейнелей отырып, өмір заңдылықтарын, құбылыстар мəнін өзінше түсініп, бағаудаумен ғана шектелмейді, сонымен бірге оларға баға да береді. Қаламгер ой-толғаныстарының түйіні оқырман алдында жадағай ақыл, құрғақ қағида түрінде емес, əдеби шығарма кейіпкерінің – адамдардың ой-сезімдерін, іс-əрекеттерін бейнелеу түрінде көрінеді. Шығарма идеясы қаламгердің ізгілік пен сұлулық, ар-намыс пен парыз, өмірдің мəні мен адамның орны жайындағы ой-тұжырымдарымен байланысты. Қаламгердің жан дүниесінде əбден екшелеп, сарапталып барып, шығарманың өн бойына дендей енеді. Көркем бейнелермен көмкерілген идея тəрбиелік тұрғыдан орасан ықпал етеді, көзін жеткізеді, қандай да бір сезімді санаға сіңіреді. Жаратылыстың заңдылықтары мен құбылыстардың мəнін ашу арқылы əдебиет оқырманның көзқарасын қалыптастырады, дүиетанымының негізін қалайды, идеал ой-мұраттары өмірге енгізудің мақсаттары мен жолдарын нұсқайды. Əдебиет ойды да, сезімді де тəрбиелейді, мінез-құлықты қалыптастырады, яғни адамға тұтастай ықпал етеді. Бірінші кезекте қоғамдық қарым-қатыснастарға, адамның қоғамдағы өміріне зейін қоя отырып, əдебиет қоғам мүшесі ретіндегі адамға тəн ойлар мен сезімдерді тəрбиелеуге, қоғам алдындағы парызын түсінуге ықпал етеді. Тəрбиелеушілік сипат əдебиеттегі еліктеуге лайықты жағымды бейнелерге ғана тəн нəрсе емес, келеңсіз құбылыстарды бейнелеу аоқылы да қаламнер оларды адамгершілік тұрғыдан əшкерелеуге, бұл орайда айқын позиция ұстауға үндейді. Əдебиет өмірлік шындық заңдылықтаБұл тұста назарда болуға тиісті жəйттердің бірі- оқырманға байланысты. Егер белгілі бір дəрежеде оқырманның өзі де суреткер болып, қаламгер бейнелеген кейіпкерлерді өзінің қиял көзімен жаңғыртып көру үшін қиялын жұмыс істеуге мəжбүр етпесе, көркем шығармада жасалған көркем əлемді тереңдей түсіну мүмкін болмайды. Оқырманды жазушының шығармашылық əріптесі ету арқылы əдебиет оның бойындағы көркемдікті тану қабілетін дамытады. Əдебиетті оқу ойлау жүйесінің дамуына түрткі болады, тілді байытып, жетілдіре түседі. Əдебиетадамзаттың сан ғасырық мəдениетін жинақтайды, білімнің аса маңызды қайнар көзі, өзін-өзі тəрбиелеу құралы болып табылады. Əдебиет қоршаған дүниені танып-білуге, ой-сезімді дұрыс қалыптастыруға үндейді.