29. Драма, оның түрлері

Драмалық шығармалардың құрылымы ондағы оқиға мен тартыстардың даму қарқынына және көлеміне байланысты көріністерге,бөлімдерге бөлінеді. Ал композициялық тұрғыдан драмада оқиғаның басталуы, шиеленісуі, шарықтау шегі, шешімін табуы болады.Кейбір шығармаларда тартыстың шиеленіскен тұсынан басталуы мүмкін, артынан оқиға өрбіп кейіпкер шешімін табумен аяқталған драмалық шығармаларда тарихымызда кездескен.Драмалық шығармалардың бір жанры – трагедия бас кейіпкер әрекетінің азаппен аяқталуын көрсетуге, комедия адам қылығы мен қоршаған ортадағы келеңсіз көріністерді әжуалауға құрылса, драма адамдар арасындағы қақтығыс,шиеленіскен тартысқа құрылады.Осы қақтығыстың сипатына, әлеуметтік мән-маңызына байланысты зерттеушілер қазіргі қазақ драмаларынды қаһармандық драма мысалы: М.Әуезовтың «Қара Қыпшақ Қобыландысы», С.Сейфуллиннің «Қызыл Сұңқарлары», саяси-әлеуметтік драмадағы М.Әуезовтың «Еңлік-Кебегі», тарихи ғұмырнамалық драма М.Әуезовтың «Абайы», Ғ.Мүсіреповтың «Ақан Сері-Ақтоқтысы» т.б деп бөліп жүр. Жаңа дәуірдің ұлы жазушысы Шекспирдің «Гамлет» атты трагедиясындағы әлсіздікпен күресі, Софоклдың «Патша Едип» трагедиясы қатал да,миға сыймайтын заңға қарсы күресі арқылы шетел әдебиетіндегі шоқтығы биік драмалық шығармалар қатарынан табылады. Қ.Бітібаеваның әдебиетті оқыту әдістемесі атты еңбегінде драма – әдебиеттің үшінші тегі, шындықты айрықша тәсілдермен синтез қалпына келтіріп, шиеленіскен тартыстар үстінде жинақтап, оқиғаға қатысты адамдардың сөзі мен ісі арқылы көрерменнің көз алдында қолма-қол көрсететін күрделі жанр- «әдебиеттің ең қиын түрі» (Горкий). Белинскийдің пікіріне құлақ түрсек «Эпос пен лирика ақиқат әлемінің ең қиыры болса, драма- сол екі қиырдың қосындысынан туған үшінші – поэзияның жоғарғы тегі,өнердің биік өрі». Осы сияқты көп зерттеушілер драмалық шығарманың күрделілігін, қиындығын айтады. Мұның өзіндік себебі бар. Өзге жанрлардай емес, драмалық шығармаларға қояр талап өте көп [1,329 б].

Драмалық шығармаларды шығармаларды оқытудың тиімді де, өнімді жолдарын әдіскер З.Қобдолов өз еңбегінде драмалық шығармаларға алдымен көлем жағынан шек қойылады. Қандай пьеса болсын,бәрібір, жетпіс-сексен беттен аспауы тиіс. Бірақ тарихта отыз-қырық күнге дейін созылатын театрлық қойылымдар болған деген деректерде бар.Бұған мысал, бұдан екі жарым мың жыл бұрын Эллада елінде туған трагедия Дионис театрында ұзақ ойналған,гректерден Римге ауысқан комедияларда тәулігіне сегіз сағаттан жұрт ұзағырақ көрген. Бүгінде екі жарым үш сағаттан аса жүретін пьесаны жұрт онша құмартып қарамайды.Сондықтан ең көп перделі пьесалардың көлемі де белгілі мөлшерден аспайды, драматург барлық шындық пен образды сол белгіленген мөлшерге қалайда сыйғызу шарт.Тағы да айта кететін жайт, драмалық шығарма тек қана қатысушылардың сөзінен құрылады. Автор үнсіз, тілсіз сахна сыртында қалады. Демек, драмада ең басты,ең шешуші,ең негізгі нәрсе – тіл. Өйткені романда бір бетке суреттелетін шындық пен суретті пьесада бір ауыз сөзбен беру қажет.Сонымен, «драмалық шығарма сахнада ғана тіршілік етеді, сахнасыз драма – денесіз дем», - дейді Гоголь. Ал, осындай күрделі жанрдағы дүниені оқушыға мұғалімнің жеткізіп, санасына сіңдіруге аса мықты шеберлікті қажет етеді [2, 331 б].

Эпос пен лирика сияқты, драманыңда бірнеше жанрлық түрлері бар. Соның бірі – трагедия. Трагедия поэзияның шыңы, - дейді Илья Сенванский. Трагедиядағы оқиғалар әдетте қатерлі, қайғылы халден туындап тұтасады да, бас қаөарманның қазасымен- мұңмен,зары мен бітіп отырады(Қозы Көрпеш-Баян сұлу).

Драматургияның тағы бір түрі – комедия .Өмірдегі келеңсіз,керексіз оқиғалар мен адам бойындағы жағымсыз қасиеттерді,мінездегі мінді сықақпен келекеге айналдырып жазатын күлкілі драмалық шығарма. Комедия күші – күлкіде, күлкінің күші – шыншылдық пен табиғилықта.

Осы екі сарында жазылған драмалық шығармаларды жеткізу үшін мұғалімге ұтымды әдіс – тәсілдер мықты қару бола алады. Драмалық шығармаларды оқытудың тиімді жолдарын қарастыру керек

Драмалық шығармаларды қалай оқытқан тиімді? Жалпы, мектепте пьесаны оқытудың маңызы қанша? Әдебиеттің тегі мен түрі эпос, лирика, драма дейтін негізгі үш салаға жіктеледі. Бұлар әдеби жанрлар мен түрлердің тегі деп те аталады және олардың әрқайсысы мазмұны және суреттеу, баяндау тәсіліне қарай өз тарапынан жүйе құрып, жанрлық түрлерге бөлінеді.

Бөлінгенімен, ішкі байланыстарын үзбей, бояулары бір-біріне кіріксе де, өздеріне тән ерекшеліктерін сақтап қалады. Эпос — әдебиеттің негізгі үш тегінің бірі, әдебиеттің баяндау жанрларының басын құрайды. Эпостық шығармада оқиға өз бетінше автордың еркінен тыс жүріп жатқандай әсер береді. Мұнда оқиғаны суреттеу тәсілінің бір ерекшелігі — сюжет желісінің тежелетіндігі. Үш текті әдебиет жанрларының бірі — лирика, адамның көңіл-күйін шертеді. Бұл жанрда ―ақын адамның ішкі ғаламы мен тысқы ғаламы түйіседі‖ (А.Байтұрсынов «Әдебиет танытқыш»).Адамның сырттан алған әсері көңіл көрігінде балқып, нәзік сәулелі сезімге айналады. Жалт өткен сезім жарқ етіп ақын жүрегін дөп сөзбен жарып шықса, міне, бұл — лирика. Әдебиеттің үшінші тегі — драма. Мұнда оқиға көз алдында өтіп жатады. Кейіпкерлер бастарынан шиыршық атқан шым-шытырық оқиға кешеді. Бәрі әрекет үстінде. Жәй әрекет емес, тайталасқан күрес, айтыс-тартыс, қырқыс. Айлаға қарсы айла, әрекетке қарсы әрекет. Оны істейтін кейіпкерлердің характері. Бәрі соған байланысты: жақсылық та, жамандық та. Характер, мінезділік — адамның өзегі, алтын арқауы. Ал драмалық шығарма, көбіне адамдардың қимыл-әрекетіне, қақтығыстарына — түрліше тағдырлар тартысына құрыла- тыны мәлім. Осы орайда, Дербез білім беру бағдарламалар орталығы әзірлеген «Қазақ әдебиеті» 10-сынып, «Кіріктірілген даму бағдарламасы» жанрларды зерттеу және түсіну сілтемесіндегі оқу мақсатын басшылыққа алып, пьесаларда қозғалатын мәселелерді түсіну және әлем әдебиеті шығармаларымен салыстыру, шығармашылық идеяларды білдіруде белсенді оқыту әдіс – тәсілдерін қолдана отырып, сапалы сабақ жүргізуге болады. Қазақ драматургтарының тарихи кезеңдердегі халық тағдырын көркем шындық поэтикасы зандылықтары аясында бейнелегенін оқушылар түсінуі қажет. Драматургия туындылары (пьесалар, спектакльдер, либреттолар) арқылы әдеби тек саласы драма жанрларының (драма, трагедия, комедия) теориялық ерекшеліктері саралана айқындалады. Қазақ топырағында драматургияны дамытқандар қатарында Жүсіпбек Аймауытов, Сәкен Сейфуллин, Мұхтар Әуезов, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров, Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов, Жұмат Шанин пьесалары ұлттық классикалық дәстүр жолын қалыптастырды және т.б. кейінгі толқын драматургқаламгерлер шығармашылығы арқылы жалғасты.