31. Көркем бейне жасауда типтендіру тəсілі

Типтендіру деген суреткердің іс жүзінде өмір шындығын өз дүниетанымы тұрғысынан белгілі бір уақыт пен кеңістікке, əлеуметтік орта дəуірге сай талғап-тануы, таңдап іріктеуі жəне жинақтауы, сол арқылы өзі жасап отырған көркем бейнені сомдауы, тұлғаландыруы, даралауы болып табылады. Жазушыға тип жасау əрекетінің үстінде керегі – типтілік туралы қисын емес, тіріə мүсін прототип. Əр жазушының твочестволық лабороториясына үңілген адам оның өмір шындығын

көркем жинақтау; яғни əдеби бейнелерді типтендіру əрекеті, көбіне, əр типке прототив табудан басталғанын байқауға болады. М.Əуезовтың əр типінің өмірде прототипі болған. С.Мұқановтың Амантайының төркіні Амангелді т.б. Типтік тұлғасын жинақтау, көркем бейнені даралау процесі, міне,осылай басталады.Шындық құбылыстарды типтендіре жинақтау арқлы суреткер болашақ образдың немесе типтің жалпы бітім, тұлғасын қалыптастырумен бірге оның ішкі мінезін даралайды. Əрбір əдеби тұлға тек өзіне ғана тəн, өзгелерде жоқ психикалық ерекшеліктері болуы шарт. Мінез адамның ішкі болмысы, белгілі қоғамдық жағдай қалыптастырған қоғамдық ұлқы, барлық психологиялық ерекшеліктерінің жиынтығы. Мыс: Ғ.Мұстафин «Дауылдан кейін» романын жазу үстінде бар күшін кейіпкерлерінің біріне-бірі ұқсамау жағын қадағалауға жұмасағанын айтады. Бейнелеу – образдылық болса, бейне образ. Образ – эстетикалық мəні бар, ойдан шығару арқылы əрі нақты, əрі жинақты жасалған адам өмірінің əсем суреті. «Талантты жазушының əр образы тип».Типтің түрі мен мазмұнында «жалпы» мен «жалқының» бірлігі жатыр. Мəселен, əдебиеттегі бір байдың образы өмірдегі бірнеше байдың , бір кедейдің образы бірнеше кедейдің ең елеулі ерекшліктерінен құралады да, тип болады. Мысалыға Құнанбайды алып қарасақ, бүкіл ішкі сыртқы бітімі ешкімге ұқсамайды, əбден дараланған, мінез құлқы, іс-əректі, ақыл-парасаты бірегей, бөлек. Бұнда Құнанбайдың жалқы – тұлға. Сонымен бірге, ол əбден жинақталған, сол дəуірдегі өмір кешкен бай-шонжарлардың бəріне ортақ əрекет бар. Бұл жерде Құнанбай – жалпы, өз ортасының жиынтығы. Көркем əдебиеттегі типтік образдарға қарап отырып белгілі бір уақыт пен кеңістіктегі қоғамдық дамудың негізін байқауға болады. Мыс, М.Əуезов Абай бейнсі арқылы қазақ қоғамындығы жаңалықты, ұнамды қасиеттердің бір алуанын байқауға болады. Көркем əдебиеттегі жинақтау – типке əкелсе, даралау – мінезге əкеледі. Образ осылай туады.

32. С.Торайғыров поэзиясының жаңалығы

Сұлтанмахмұт Торайғыров – қазақ әдебиетінің тарихында өшпестей із қалдырған Абайдан кейінгі қазақ ақыны, екінші ағартушы.

Ол қазақтың жазба әдебиетінде әр жанрда еңбек етіп, ерекше көзге түскен бірден-бір ақын. Сол уақытта жаңа, белгісіз жанрда өлең жазған ақынның әртүрлі шығармалары бар, атап айтсақ: екі роман, бес поэма, көптеген өлеңдер, мақалалар, очерктер және публицистикалық шығармалар.

С. Торайғыровтың шығармашылық мұрасын әдеби тұрғыдан зерттеу XX ғасырдың 30-жылдарынан басталды. Сұлтанмахмұт жайлы алғашқы мақалалардың авторлары І.Жансүгіров, С.Мұқанов, С.Сейфуллин, А.Адалис, И.Маслова, Қ.Дәукенов, С.Айтмұқанов және т.б. болды.

Сұлтанмахмұт Торайғыров қазақ поэзиясына айтарлықтай үлес қосты, оның өлеңдері қазақ әдебиетінің асыл қазынасы енді, бірнеше ұрпақтың игілігіне айналды.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармашылығы еркін қоғам туралы асқақ арманға қанық. Оның болашаққа ұмтылған әдеби мұрасы өсіп келе жатқан ұрпақты патриотизм мен Отанға деген махаббатқа тәрбиелеудің адамзаттық мәніне ие.