XVIII-XIX ғасырлардағы халық көтерілістері

Жылдары

1783 - 1797

1836 - 1838

1837 - 1847

1868 - 1869

1870

Басшылары

Сырым Датұлы – байбақты руының старшыны

Исатай Тайманұлы, Махамбет Өтемісұлы-беріш руының старшындары

Кенесары Қасымұлы

(Абылайдың немересі)

Беркін Оспанұлы, Сейіл Түркібайұлы - рубасылары

Досан Тәжұлы, Иса Тіленбайұлы - бақташылар

Көтеріліс болған жерлер

Кіші жүз

Еділ мен Жайық аралығы

Бүкіл Қазақстан

Орал және Торғай облыстары

Маңғыстау облысы

Қозғаушы

күштері

Қарапайым көшпенділер, шаруалар, би, старшын, батырлар

Қазақ шаруалары, старшын, билердің бірқатар өкілдері

Қазақ шаруалары, ірі ақсүйек өкілдері (80-нен астам сұлтан, би, батыр, старшын)

Қазақ шаруалары, феодалдық жеңілдіктерінен айырылған рубасылар

Малшылар, жалдамалы жұмысшылар

Қатысқан рулары

Шекті, төртқара, қаракесек, шөмекей, кете, алаш, серкеш, таз, байбақты, беріш, табын, жағалбайлы

Ноғай, қызылқұрт, байбақты, жаппас, адай, беріш, есентемір, алшын, серкеш

Қыпшақ, төртқара, жағалбайлы, шекті, алшын, керей, жаппас, бағаналы, табын, арғын

Осы өңірді мекендеген рулар

Адай

Мақсаттары

• Жерді пайдалану жүйесін қалпына келтіру

• Орал казак әскерінің қазақ жерлерін басып алуын тоқтату

• Нұралы хан т.б. ақсүйектердің озбырлығына шек қою

• Жәңгір ханның озбырлығына шек қою

• Алым-салық мөлшерін азайту

• Шонжар феодалдардың билеп-төстеуінің қүшеюіне қарсы күрес

• Жер мәселесіндегі патша үкіметінің отаршылдық саясатын өзгерту

• Қазақстанның Ресейге қосылып үлгермеген жерлерінің дербестігін сақтау

• Қазақ жерлерін бекіністер мен округтік билеу арқылы отарлауды тоқтату

• Оңтүстікті қоқандықтардан азат ету

• Антифеодалдық сипаттың болуы

• Салықтың шектен тыс көбеюі (шаңырақ және земство салығы)

• Патша үкіметінің жерді мемлекеттік меншік деп жариялауын тоқтату

• Патша жазалаушы отрядтарының адайлықтар көшіп-қонып жүрген аймаққа жақындауын тоқтату

• Адайлықтарға салынған салық мөлшерінің көптігін ауыздықтау

Жазалаушы

отрядтары

• 1778 жылы Орал казак әскерлері С. Датұлы балаларын өлтірді

• 1785 жылы 405 казактан тұратын топты Назаров бастап келді

• 1787 жылы 15 наурызда 1250 қарулы казакты старшындар Калпаков пен Пономарев бастап шықты

• 1790 жылы атаман Донсков 1500 солдатпен келді

• Генерал-майор Покотилов 200 казакпен, подполковник Геке 600 адаммен, Меркулов 700 казак әскерімен келді

• 1838 жылы Данилевский ірі күшпен келді

• 1842 жылы Сотников тобы, кейіннен Сібір жазалаушы отряды келді

• 1843 жылы старшын Лебедев 300 адаммен келді

• 1869 жылы 6 мамырда Орынбор шебінен Штемпель бастаған 200 атты, бір рота жаяу әскері келді

• Подполковник Рукин, граф Комаровский, генерал Веревкин отрядтары келді

• Маңғыстау өлкесінің жасауылы подполковник Рукин отряды, Апшерон полкінің батальоны, екі атқыштар ротасы, шептік батальонның бірнеше ротасы

• Дағыстан полкінің төрт ротасы

• Терек казактарының екі ротасы

Жеңілу себептері

• Старшындар арасындағы алауыздық

• Әр кезде көтеріліс мақсатының өзгеріп отыруы

• Нашар ұйымдасуы

• Жеке топтар арасындағы байланыстың болмауы

• Рулар арасындағы қайшылықтар

• Ұйымдастырған, басқарған үстем тап өкілдері көбінің опасыздық жасауы

• Көтерілісшілердің барлығының басын қоса алмауы

• Қаруларының нашар болуы

• Ресей империясы билеушілерінен жеңілдіктер алған аға сұлтандар мен билердің орталықтанған феодалдық мемлекет құруға мүдделі болмауы

• Үстем тап өкілдерінің опасыздығы, олардың көтерілісшілердің басын қоса алмауы

• Қару-жарақтын нашарлығы

• Рулық-патриархаттық жіктелу

• Кенесарының өзін қолдамаған ауылдарға озбырлық көрсету

• Ханғали Арсланұлы, Дәуіт асауұлы т.б. опасыздық жасап, көтерілісшілерді сатып кетуі

• Қарудың нашарлығы

• Ауызбірліктің болмауы

• Түпкі мақсаттарын жете түсінбеуі

• Адайлықтардың өзге аймақтардан алшақ орналасуы

• Рулық-патриархаттық құбылыстардың әлі де сақталып қалуы

• Көтерілісті аяғына дейін жеткізбеу

Тарихи маңызы

• Еділдің шығыс жағындағы ірі халықтық сипаттағы қозғалыс

• Патша үкіметінің түпкі мақсаты жер басып алу екенін дәлелдеді

• Ру арасындағы қайшылық халықтың басты мақсатына жетуге кедергі болатының көрсетті

• Хан сарайындағылардың іс-әрекетіне шек қойылды

• Хан билігінің әлсірегенін көрсетті

• Кенесары бастаған көтерілістің құрамдас бөлігі болды

• Патша үкіметінің көтерілісті қолдаған қазақ ауылдарының старшындарымен санасуына тура келді

• Отарлық езгіге қарсы үш жүзді қамтыған тұңғыш көтеріліс

• Патша үкіметінің Орта Азияны жаулап алуын кешеуілдетті

• Қазақ елінің ішкі қайшылықтары патша үкіметінің саясатымен байланыстылығын көрсетті

• Қаруларының нашарлығына қарамай, күреске шыға білді

• Үлкен тәжірибе жинады

• Отарлық езгіге қарсы тұра алатындарын дәлелдеді

• XIX ғасырдың 70-80 жылдарындағы Ресейдегі азаттық қозғалыстың құрамдас бөлігі болды

• Тұңғыш рет қазақ жұмысшылары күреске шықты

Ортақ мақсаты

Патша үкіметінің отарлық саясатына қарсы бағытталуы