Алтын ордадан бөлініп шыққан мемлекеттер

Мемлекет атауы

Қазан хандығы

Қырым хандығы

Астрахань хандығы

Сібір хандығы

Тарихи шеңбері

1438 - 1552

1433 - 1783

1459 – 1556

1495 - 1582

Территориясы

Еділдің орта ағысы

Қырым түбегі, Днепрдің төменгі ағысы

Төменгі Еділ бойы, Кавказдың далалық жерлері

Батыс Сібірдің барлық жері, Оңтүстік Орал, Ертіс, Есіл, Тобыл өзендерінің сағаларын алып жатқан Солтүстік Кавказ жерлері

Астанасы

Қазан

Бахшасарай

Астрахань

Тура (ТЮмень), кейін Искер

Тайпалары

Қазан татарлары, мари, чуваш, удмурт, мордва, башқұрт

Ширин, барын, арғын, қыпшақ

Түркі тілдес тайпалар

Сібір татарлары, қыпшақ, арғын, қарлұқ, қаңлы, найман сияқты түркі тілдес тайпалар, ханты, мансы, Жайық башқұрттары

Қоғамдық құрылысы

Хан, карачи, сұлтан, мырза, ұлан

Хан, сұлтан

Хан

Хан, уәзір, даруг, жасауыл

Саяси жағдайы

• 1487-1551 жылдары Орыс мемлекеті жорық жасады.

• 1521 жылы Қырым, Астрахань, Ноғай ордасымен бірігіп, Мәскеу маңайына жорық жасады.

• 1524 жылы Түркияның вассалдық тәуелділігін мойындады

• 1549 жылы Еділдің батыс бөлігі бөлініп кетті

• Меңлі Керей кезінде түріктердің вассалына айналды

• XVI-XVII ғасырларда Ресей, Украйна, Польша жеріне жорық жасады

• 1774 жылғы Күшік-Қайнар келісімінен соң түріктердің протекторатындағы тәуелсіз ел болды

• XV ғасырдың аяғынан Қырым хандығының, Ноғай ордасының талауына түсті

• 1556 жылы Ресейге қосылды

• XVII ғасырдың басында бұл жерге қалмақтар орналасты

• 1555 жылы Ресейге вассал болды, бірақ Көшім хан Ресейге қарсы шықты

Құлау себебі

1545-1552 жылдары IV Қаһарлы Иванның жорығы

1783 жылы Ресей империясының құрамына кірді

1771 жылы Қалмақ хандығы жойылып, Ресей құрамына өтті

1582 жылы Ермак әскері жорығынан кейін Ресей құрамына кірді

Мемлекет атауы

Ақ Орда

Моғолстан

Әбілхайыр хандығы (көшпелі өзбектер мемлекеті)

Ноғай ордасы

Қазақ хандығы

Тарихи шеңбері

1320-1428

1348-1514

1428-1468

1396- XV ғасырдың ортасы

1465 – 1466 жылдардан

Негізін қалаушылары

• Орда Ежен

• Сасы бұқа-алғашқы ханы

• Орыс хан тұсында Алтын Ордадан бөлініп шықты

• Әмір Болатшы

• Тоғылық Темір алғашқы ханы

Әбілхайыр

• Едіге

• Нұрадиннің тұсында Алтын Ордадан бөлініп шықты

Керей мен Жәнібек

Территориясы

Аралдың солтүстік-шығысы, Сырдариядан Есіл, Сарысу өзендеріне дейін, Ертіс өзені, Алтай тауларынан Жайық өзеніне дейін

Солтүстігінде Балқаш, батысында Түркістан, оңтүстігінде Ташкент, Фергана, шығысында қалмақ жерімен шектеседі

Батысында Жайықтан, шығысында Балқаш көліне дейін, Ертіс, Тобыл өзендерінен оңтүстіктегі Сырдарияның Аралға құяр тұсына дейін

Еділ мен Жайық өзендерінен Қазан мен Түменге дейін

Бастапқы алып жатқан жері – Шу мен Талас өзендерінің аумағы

Астанасы

Сығанақ

Алмалық

• Орда Базар

• Тара

• Сығанақ

• Сығанақ

• Түркістан (XVI ғасырдан бастап)

Саяси жағдайы

• Орыс хан кезінде күшейді

• XIV ғасырдың 70 жылдарында Алтын Ордадан Қажы Тарханды өзіне қаратты

• 1374-1375 жылдары Сарай Беркені тартып алды

• Ақсақ Темір шапқыншылығы

• 1371-1372 жылдары, 1375-1377 жылдары, 1380 жылы Әмір Темір жорық жасады

• Ішкі талас-тартыс

• Қазақ хандығы күшейді

• 1446 жылы Әмір Темірдің ұрпақтарынан Созақ, Сығанақ, Аққорған, Үргеніш қалаларын алды

• 1456-1457 жылдары ойраттардан жеңілді

• XV ғасырдың 50 жылдарында Керей мен Жәнібек Моғолстанға кетті

• XV ғасырдың басында күшейді

• Ресей Қазан, Астрахань хандықтарын жаулап алған соң бірнеше дербес иеліктерге бөлініп кетті

• Еділдің шығысындағы тайпалар Кіші жүзге кірді

• XVI ғасырдың I ширегінде Қасым хан тұсында күшейді

• Тәуке хан тұсында біртұтас мемлекет болды

Сатылары

Басқарудың

Ұлттық жүйесі

Бірігудің түрлері

Басшысы

Басшының міндеттері

Басшының

негізгі

қасиеттері

1

Ауыл

Туыстас, қандас жақын адамдардан немесе бірнеше отбасынан

Ауылбасы

Ауылдастарының шаруашылығын басқару, маусымдық көші-қон уақытын белгілеу, адам, көлік күшін дұрыс пайдалану, салықтың уақытында төленуін қадағалау

Білгір, тәжірибелі, саяси беделге ие, ауқатты

2

Ата - аймақ

Жеті атадан қосылатын бірнеше ауылдан

Ақсақал

Шаруашылықты, алым-салықты қадағалау, ақсақалдық шешімін екі айтқызбай орындап отыруы (Ақсақалы бар ауыл азбайды)

Жоғары мәртебеге ие, жасы келген

3

Ру

10 немесе 15 аймақтан

Рубасы

Рудың тағдыры рубасының тапқырлығы мен қабілетіне тікелей байланысты

Көпті көрген, мол тәжірибелі, білікті, білгір

4

Арыс

Бірнеше рудан

Би

Бүкіл қауым бидің билігін орындауға міндетті, би әділетті болу керек (Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ)

Әділ, шешен, ақыл – кеңес бере алатын

5

Ұлыс

Бірнеше арыстан

Сұлтан

Ұлыс ішіндегі жер, барымта, алым-салық, әскер, көші-қон мәселелерімен айналысты. Халықтың жағдайы сұлтанның қабілеті басқаруымен байланысты

Ақсүйектер әулетінен.

6

Жүз

Бірнеше ұлыстан

Хан

Жер мәселесі, әскер, ішкі, сыртқы тұрақтылық, сот мәселесінің барлығы ханның тікелей араласуымен жүзеге асырылып отырды

Тек қана хандар әулетінен

7

Хандық

Үш жүзден

Қаған

(ұлы хан, хандардың ханы)

Үш жүздің жер, дау-дамай мәселелерін шешті. Хандықтың сыртқы саяси жағдайын қадағалады. Алайда үш жүз арасындағы алауыздық, сыртқы саяси жағдай қағандардың билігіне нұқсан келтірді

Ақсүйек

шонжарлар