1 3. Қылмыстық құқық бұзушылықтың заты бойынша квалификациялау ережелерін Қылмыстық кодекстен арнайы баптарды қолдана отырып көрсетіңіз.

Ұқсас қылмыстарды бір-бірінен ажыратуды тек объектілері бойынша емес, сонымен қатар қылмыстың заты бойынша да жүргізуге болады. Қылмыстың заты дегеніміз- кінәлі қылмыс жасау кезінде қолданатын және осы қылмысты жасауда міндетті түрде болатын жанды немесе жансыз материалдық сапаға ие заттар болып табылады.

Қылмыстың заты қылмыс объектісімен салыстырғанда қосымша белгі ретінде қолданылады, яғни қылмыс құрамын сипаттау кезінде барлық кезде міндетті белгі ретінде қолданылмайды. Қосымша белгі ретінде қолданылу себебі, ол барлық қылмыстың құрамында белгілі бір заттың қолданылуы болмауына және кейбір қылмыстардың жасалуы кезінде арнайы бір заттардың қолданылуы шарт емес болуына байланысты. Мысалы, бұзақылық, жала жабу, кәмелетке толмағандарды қылмыстық жауаптылыққа тарту және т.б. қылмыстарда қылмыс заты, оның арнайы түрлері болмайды. Мұндай қылмыстарда өзге элементтердің белгілері және қылмыс объектісі болса қылмыс құрамы бар деп танылады.

Кейбір қылмыс түрінде зат міндетті белгі ретінде қолданылады, яғни қылмыс жасалды немесе заңмен қорғалатын объектіге нұқсан келді деп есептеу үшін қылмыстың заты көрініс алуы керек болып табылады.Қылмыс заты міндетті белгі болып табылатын құрамдарда сол заттың түрі баптың атауында немесе оның диспозициясында көрсетіледі, сондай-ақ бапта зат түрі аталғанда объектінің мағынасын аша отырып анықтауды қажет ететін кездер болады.Мысалы,атыс қаруын заңсыз сақтау, несиені заңсыз алу және мақсатсыз жұмсау. Қылмыстың заты бапта арнайы көрсетілгенде оны өзге ұқсас қылмыстардан затына қарай отырып бірден оңай ажыратуға болады. Мысалы, есірткі заттарды немесе жүйкеге әсер ететін заттарды ұрлау немесе қорқытып алу және қаруды, оқ дәріні, жарылғыш заттар жару құрылғыларын ұрлау немесе қорқытып алу. Бұл қылмыстардың бір-бірінен негізгі айырмашылығы қылмыстың затында.

Кейбір құрамдарда қылмыс заты мен құралы ұқсас анықталады. Мұндай кезде құралы мен заттың айырмашылығын білу қажет. Қылмыс жасау құралы бап диспозициясында тікелей көрсетілуі де, көрсетілмеуі де мүмкін. Егер белгілі бір зат қылмыстың жасалуын жеңілдету мақсатында қолданылса, онда ол құрал ретінде бағаланады. Қылмыс заты мен құралын ажыратудың тағы бір қажеттілігі, кейбір қылмыстарда құралдың түрі баптың диспозициясында арнай көрсетілгенде қылмыс заты тәріздес міндетті белгі болғанда.

Мынандай жағдайларда қылмысқа квалификация жасау қиындық тудыруы мүмкін. Өзге құрам элементтері бойынша ұқсас, бірақ заты бойынша ажыратылатын екі қылмыстың заты бір қылмыс оқиғасында болғанда. Мысалы, кедендік тексеруде бір адамда экономикалық контрабанданың және айналымнан алынған заттардың контрабандасын білдіретін заттар табылуы мүмкін. Мұндайда квалификация жүргізу негізінен қылмыстың затына байланысты емес, көптік қылмыстар бойынша, яғни бірнеше рет қайталанған немесе жиынтық ретінде бағалау туралы мәселе туындайды.

Қылмыстың затына қатысты мәселе екі жағдайда, біріншіден, бірнеше қылмыстардың заты бірдей болғанда және екіншіден, өзге құрам элементтері бірдей болып тек қылмыс затына қарай ажыратылғанда туындайды. Бірінші жағдайда, яғни қылмыстардың заты бірдей болғанда, олар затына және объектісіне қарай емес, өзге құрам элементтеріне қарай ажыратылады және квалификация жүргізіледі. Екінші жағдайда, яғни қылмыстық құрамдар өзге элементтері бойынша бірдей сипатталып, тек затына және объектісіне қарай ажыратылғанда квалификация затына қарай жүргізіледі.