4. Қылмыстық құқық бұзушылықты квалификациялау сатыларын процессуалдық және ой қызметі ретінде салыстырмалы анықтаңыз.

Жасалған қылмысты әрекеттерге қылмыстық-құқықтық баға беру, бірнеше сатылардан құралатын және ұзақ уақытты қамтитын құқықтық құбылыс болып табылады. Қылмыстық іс жүргізу немесе қылмыс бойынша қызмет атқаратын құқық қорғау органдарының жұмыстарына қарай қылмысты квалификациялау субъектілеріне алдын ала тергеу, прокуратура және сот органдары жатады.

Қылмысты квалификациялау жұмысының бастапқы кезеңінде жасалған әрбір қылмыс «уақиға» ретінде бағаланады. Себебі , жасалған іс-әрекеттің, туындаған зардаптың қылмыстылығының әлі анықталмағанына байланысты. Зардап туындағанмен ол зардапты келтірген есі дұрыс, жауаптылық жасына толған дам болғанмен, ол барлық жағдайда қылмыс болып анықтала бермеуі мүмкін. Егер орын алған уақиғада зардаптар, зиянды әрекеттер бар болса, онда құқық бұзушылық, оның белгілерінің бар-жоқтығын анықтау керек. Бұл қылмысты квалификациялаудың алғашқы сатысы болып табылады.

Болған уақиғада қылмыстық құқық бұзушылықтың бар-жоқтығын анықтау үшін біріншіден, заңмен қорғалатын мүдделерге зиян келгенін, екіншіден ол бойынша адам немесе заңды ұйым бар-жоқтығын және үшіншіден зиян келтірілген адамда кінәнің бар-жоқтығын анықтау керек. Осы үш белгі болған жағдайда құқық бұзушылық бар деп саналады. Құқық бұзушылық бар деп танылса, келесі сатыда құқық бұзушылықтың қай түрі орын алғанын анықтау керек. Құқық бұзушылықтар азаматтық, әкімшілік, қылмыстық т.б. салаларға бөлінеді. Олар бір-бірінен қоғамға қауіптілік дәрежесімен және қоғамға қауіптілік сипатына қарай ажыратылады. Яғни бұл сатыда қоғамға қауіптілік дәрежесі мен сипатын дұрыс анықтау арқылы қандай салаға жататын құқық бұзушылық орны алғанын анықтауға болады.

Келесі сатыда жасалған іс-әрекетті қылмыс деп тану үшін қылмыстың жалпы белгілерінің бар-жоқтығына көңіл аудару қажет. Дәлірек айтқанда іс-әрекетте қоғамға қауіптілік, яғни заңмен қорғалатын қоғамдық қатынастарға бағытталу және абайсыздық немесе қасақаналық түріндегі кінәнің бар екендігін анықтау. Келесі сатыда қылмыстың қандай тобына немесе Қылмыстық Кодекстің қай тарауындағы қылмысқа жататындығын анықтау қажет.Ол үшін кінәлінің саналы ойынан туындаған іс-әрекеттің бағыты ескеріледі және осы тәсіл арқылы қылмыстың топтық объектісі анықталады. Топтық объектіні анықтау үшін кінәлінің қылмыстық ойының бағыты, осының нәтижесінде жүзеге асырылатын іс-әрекеттің мақсаты ескеріледі.

Қылмыстың қай тарауға жататындығын анықтағаннан кейін, қылмысты квалификациялаудың соңғы сатысы қалады. Бұл сатыда қылмыстың осы тараудың қай бабына жататындығы анықталады. Бұл міндетті шешу үшін жасалған қылмыстың белгілеріне барлық құрам элементтері сәйкес келетін заң нормасын табу керек.Ол үшін ең алдымен жасалған қылмыс пен заңдағы қылмыс түрінің тікелей объектілерінің сәйкестігін анықтау қажет. Себебі бір тарауда 2 немесе одан да көп топтық объект болуы мүмкін. Одан кейін құрамның объективтік,субъективтік жақтарының және субъектісі белгілерінің дәлдігі анықталып, құрам элементтері түгел дәл келгенде ғана қылмысты квалификациялау сатысы аяқталады. Бірақ бұл түпкілікті квалификациялау деп түсінбеу қажет. Себебі, қылмыстың уақиғасына қатысты жаңа мән-жайлардың ашылуына байланысты берілген квалификация ауыр немесе жеңіл қылмыс түріне өзгеруі мүмкін.