10 Сынып. Қазақстан тарихы

§ 22. Орта ғасырларда қазақ жерінде рухани мәдениеттің дамуы

Сабақтың мақсаты:

-VI-XII ғасырлардағы қазақ жеріндегі рухани мәдениеттің дамуын, оның бағыттарын көрсету. Ғылым мен әдебиеттің дамуына өз үлесін қосқан ғалымдар, әдебиет өкілдері туралы мәліметтер бере отырып білімдерін тереңдету.

Сабақтың жоспары:

1. Орта ғасырлардың ерте және орта кезіндегі рухани мәдениеттің даму бағыттары

2. Ежелгі жазба ескерткіштері

3. Ғылым мен әдебиеттің дамуы

4. Сыр бойының даналары

Сабақ жоспарындағы бірінші мәселе-орта ғасырлардың ерте және орта кезіндегі рухани мәдениеттің даму бағыттары. Орта ғасырлардың бұл кезеңіндегі ерекшелік-қалалық отырықшылықтың дамуы, жартылай көшпеліліктің отырықшылыққа ауыса бастауы. Мұғалім бұл жағдайдың мәдениеттің дамуына үлкен әсері болғаны туралы түсіндіреді. Сонымен қатар ислам дінінің қабылдануын, оның мәдениет салаларына ықпалын айтып өтуі өте маңызды. Құрылыс ғимараттары әшекейленіп, өрнектеліп жасалатын болды. Сәулет өнерінің ғимараттары-Айша бибі, Бабаджа хатун, Қарахан кесенесі суреттерін көрсете отырып, олардың өзіндік ерекшеліктеріне, көркемдік безендірілуіне тоқталып, оқушылар бойына рухани тәрбие берілуіне көңіл аудару керек.

Діни наным-сенімге байланысты дамыған мүсін өнері бойынша мұғалім түркі дәуіріндегі балбал тастар деп аталатын тас мүсіндерге тоқталады. Тас мүсіндердің суретін көрсете отырып, оқушылардан: «» Осы мүсіндерге қарай отырып, қандай деректер алуымызға болады?

Деген сұраққа жауап алуға болады. Бұл оқушылардың сабаққа белсенділігін, қызығушылығын арттырады.

Жоспарыдағы екінші мәселе-ежелгі жазба ескерткіштер.

Оқушылардың өткен сабақтан алған білімдерін естеріне түсіре отырып, ежелгі және орта ғасырлар кезеңдерінен бізге жеткен қандай жазбаларды білесіңдер?-деген сұрақ қойылады. Мұғалім оқушылар жауабын тыңдап, Есік жазуы, Күлтегін, Тоныкөк жазулары туралы толығырақ мәлімет беріп, олардың білімдерінің тереңдей түсуіне мән берілуі тиіс.

Сонымен қатар мұғалім тарихи маңызы зор шығармалар-«Қорқыт ата кітабы», «Оғызнама», «Кодекс Куманикусқа» тоқталып, бұл еңбектердің қазақ таризы мен тіл тарихында алатын орны жайлы айтады.

Сабақ жоспарындағы келесі мәселе-ғылым мен әдебиеттің дамуы тақырыпшасын түсіндіру кезінде алғашқы ғалымдарымыздың бірі-математик, ірі философ Әбунасыр әл-Фараби, Қожа Ахмет Йасауи, Махмұт Қашқари, Жүсіп Баласағұниді т.б. портреттерін тақтаға іліп, «Ғалымдар мен жазба әдебиеттің өкілдері» деген кестені пайдалануға болады.

Сабақ жоспарының төртінші мәселесе-Сайрам мен Түркістаннан шыққан данаар және Сыр бойының даналары.

Сабақты түсіндіргенде Сайрам қаласынан шыққан даналардың есімдерін тақтаға жазып қоюға болады. Мұғалім Түркістан қаласы мен Сыр бойы даналарын сызба арқылы түсіндіреді.

Сондай-ақ оқушылардың өздеріне кейбір шығармалардан үзінді оқытып, талдап, пікір алыса отырып, олардың сабаққа қызығушылығын арттытып, мәтінмен жұмысын ұйымдастыруға болады.

Ғалымдар мен жазба әдебиетінің өкілдері

№	Аты-жөні	Еңбектері
1	Әбунасыр әл-Фараби (870-950)	«Даналықтың жауһарлары», «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы туралы», «Музыка туралы үлкен кітап»
2	Жүсіп Баласағұн (1021-1075)	«Құтадғу білік»
3	Қожа Ахмет Йасауи	«Даналық сөздер»
4	Ахмет Иүгінеки	«Ақиқат сыйы»

Сабақты қорытындылап, бекіту сұрақтары қойылады.

Үйге тапсырма : §22