41. М.Мақатаевтің күнделіктеріне тоқталыңыз.

Күнделік әдебиет үлгісі. Әдебиет үлгісі болғанда айта беретін мемуардың ішкі бір жанырлық бұтағы.

1-январь 1974-жыл

Жеке өз басыңның қадір-қасиеті деген осы екен-ау! Ал мен ақымақ оны қорғамақ тұрмақ, тіпті білмеппін де. Қарапайым болғым келеді, алайда ашық ауыз екем, тек менің «достарым» ғана емес, тіпті өз отбасым, балаларым да мені жер соқтырып кетеді. О, сен қорқынышты нәрсесің, Адамзат! Болмайды, өз қадір-қасиетіңді қорға! Ақын атыңды сақта, нағыз ақынмын десең, соған лайықты бол! Табиғаттың өзіндей қарапайым бол, бірақ ол сияқты қайсар да бол. Сен өз замандастарыңнан өзгешесің. Неңмен екенін айтпаймын... ендеше, өр болсаңшы! Басыңды көтер, бауырым!..

25-май 1974 жыл

Сүйікті балаларым менің! Ақылсыз болмаңдар! Өмір тола қауіп, абай болыңдар! Өмірдің әрбір құбылысына байыппен, ақылмен қараңдар! Жөні жоқ мейірбан, жұмсақ болмаңдар. Өмір барда жауыздық та бар. Мейірбандықпен, жұмсақтықпен жауыздықты жеңуге болмайды. ...Бір сөзбен айтқанда, сүйе де, жек көре де біліңдер, бірақ әрқашан адам қалыптарыңда қалыңдар! Әрдайым сақ болып, әрдайым өздеріңді бағалай біліңдер!

Балаларым менің! Балаларым менің! Егер сендер түсінсеңдер ғой мені...

* * *

Ерте-ертеде Нерон патша өмір сүрген. Жұрт оны ақымақ деп атауға дағдыланып кеткен. Шынында да ол сондай болды ма, мен онысын білмеймін. Бірақ мен оны өз сөзі арқылы білемін және терең түсінемін. «О! Қандай ұлы актер өліп барады!» — оның бүкіл өмірінің дәні сол сөзінде. Ол қанша ақымақ болса да, өз қалауынша өмір сүрмеген адамның шын жүректен мойындауы. Біз бәріміз — артиспіз, тіпті ұсақ-түйек те де...

***

Тап келе қалған жағдайға дереу бейімделе кетіп, кез келген лажсыз жағдаймен амал тауып, кез келген қауіпті айналып өте алатын, қарсыласпайтын, тек бірақ жел шайқаған көк шыбықша майысып қана қоятын адамдар ақылды әрі табыстан табысқа жеткіш, бақытты болып саналмақ па? Ал ешкімге бас имейтін, кез келген жауыздық пен зорлыққа әрдайым қарсы тұруға тырысатын және жауыздықтын қорланған құлы болғанша, түп-тамарымен қопарылып қалғанды артық санайтын қарт еменше қара дауылға қасқайып қарсы тұратындар неге бақытты деп есептелінбейді? Қалай дегенмен де, бұл ғасырда біз алдыңғыларды ақылды санаймыз. Және оларға қызығамыз, ал соңғыларды не ақымақ санаймыз, не жолы болмағандар дейміз де, байғұсты кекесінен менсінбей шығарып саламыз, ондайға жоғарыдан жақтырмай қараймыз. Мыңдаған мысал келтіре алам, ол өздеріңнің де қолдарыңнан келеді...

Сүйікті менің балаларым, бұл жөнінде маған сендерге екінің бірін ұсыну қиын, өздерің қалап алыңдар. Сендердің тағдырларын қалай болатыны маған белгісіз...

29-май 1974-жыл

Адамдарды жауыз деп айта алмаймын, өйткені оларды аз білемін. Мен зерттеуші емеспін, ақынмын. Адамзаттың қайғысы мен қуанышы мені жеке адамның өзінен артық қызықтырады. Адамдардың жаман екенін, жақсы екенін ажыратушы мен есмеспін, өйткені өзім де солардың бірімін. Мені жұрттың тағдыры, оларды қоршаған ортаның шындығы, олар өмір сүріп отырған уақыт, оларды басқарып отырған қоғам қызықтырады...

10-июнь 1974-жыл

Қаласа да, қаламаса да жұрт мені ақын ретінде түсінеді; ал адам ретінде кім түсіне қояр дейсің. Тіпті ең жақындарым да. Түсіңсендерші, мен туғаннан адаммын, адам қалпымда қалам; ал мен кейін ақын болдым, ұқсаңдаршы, болдым, яғни...

1-октябрь 1974-жыл

Бойында бір тамшы таланты жоқ бола тұра, талантты әдебиетшілердің қатарында тұрғысы келгендер ақымақ емес, өз шығармашылығын бүгінгі күнмен және өзінің ұранды патриотизімімен өлшейтін, сөйте тұрып, әдебиетте қалғысы келетіндер — ақымақ. Үнемі іздеп жүретін және ылғи әдебиеттегі «бос орынды» тауып ала қоятындар ақымақ. Осы күні талантты адамдар әдебиетте аз рөл атқарды. Қазіргі біздің әдебиетке құлдық ұра беретін құлдар қажет. Олар, әрине, «борозданы бүлдірмейді». Осы күнгі ережелер оларды толық қанағаттандырады. Рұқсатпен жазады, жұмыс істейді, тамақ ішеді және жүріп-тұрады. Олар тәртіпті.

Өйтпегенде ше, талант буырқанса, ол өз жолымен қозғалғысы келеді және жолдан шығып кетіп, бірдемені бүлдіріп те алады, сондайда құлдар аяқ асты табыла кетеді. Ұятсыздар, олар таланттың орнын баса қоюға дап-дайын және қарасаңызшы, «орнын басады да». Орынға отырады да, таланттардың үстінен бұйыра бастайды. О, қандай күйінішті! Одан өткен күйініш болмайды...

6-октябрь 1974-жыл

Әдебиетімізді арамшөптерден тазартатын күн туар ма екен?! Қайдам?! Осы күнгі әдебиет — нағыз таланттардың әдебиеті емес, пысықтардың, жерлестер мен достардың, жағымпаздар мен қорқақтардың шатпағы. Әдебиеттің көкжиегіне өйтіп-бүйтіп бір алаяқ іліне қалса, ол өзі сияқты бір Санчо-сыншысымақты сүйрелей келеді. Ол «сыншысымақ» белгілі бір уақытқа дейін өз шәркейін сол салада сүйретіп жүріп жатады. Жағдайы барда айпап-жайпап қалуға тырысады. Біреуге жағымпазданады, біреуді қорқытады (өзі де қорқады), содан соң жан-жағына қарайды: жоқ, бұдан ары бүйте беруге болмайды екен; ол өзінің шатпақайшыл серіктестерінің көмегімен ұялмай-қызармай үлкен әдебиетке аяқ салады, сөйтіп енді өзі шығармалар жаза бастайды. Сондықтан бізде ай сайын әдебиетімізде жаңа, бірақ өзі белгісіз, аты-жөнсіз бір «жұлдыз» пайда болып жатады. Ал біз құнарлы топырағымыз тағы бір арамшөпті өсіргенін елемейміз. Қашанға дейін осылай созыла бермек? Менің ойымша, ол бір ғана кісінің қолынан келетін іс емес. Сондықтан мен әдебиетіміздің тазалығы үшін қиналатындарды, азшылық таланттарды мынаған шақырам: Достар, таланттар! Бірігіңдер! Барлық шатпақайшыларға қарсы майдан ашыңдар! Олардың жебеп-жебеушілерін түгелдей әшкерлейік! Ұқсаңдаршы, біздің әдебиетіміз тұншыға бастады!

31 январь 1975 жыл

Өзіңе бір жаңа екі костюм алып кимей-ақ өліп кетуің (құдай оның бетін әрі қылсын) қандай аянышты. Жетіспеушілікте туып және үнемі жетіспеушілікте өмір сүру қандай өкінішті. Егер бала, бозбала кезімді есіме алсам, сұмдық үрейленемін, қатты жебірленемін. Бүкіл жастық шағым менің өзіме соқпай жанай өтіп кетіпті. Санамда титімдей бір қуаныштың ізін қалдырған, ең құрыса, бір күнімді есіме түсіре алмаймын. Мен бұл жарық дүниеге келгелі, міне, қырық төртінші жылға аяқ басып барады екен, бар өмірімнің қор, жиренішті болып көрінетіні соншалық, кейде өз ырқыммен-ақ қиып кете салғым келеді...

Шындығын айтқанда, мен бұрын денсаулық дегеннің, ауру дегенннің не екендігін білмеуші ем. Тағдырым мені бұдан да тыс қалдырмапты. Бұрын білмесем енді бар сырқаттың сырын түсінуге тура келді. Мен өлімнен қорқам ба? Қорқам. Қорқатын себебім: өмірдің қуанышын татып көргем жоқ, шығармашылықтың қуанышына жолыққам жоқ, бар өмірімді жоқшылыққа, жоқшылықтан өмірі үрейленуде өткіздім. Қысқасы туғанда да, өмір сүргенде де және өлгенде де біркелкі болу: ештеңе көрмеу, ештеңе өзгермеу — қашанда қорлық қой...

14 ақпан 1976 жыл

Қазіргі жастардың қайсысы Пушкиннің «Евгений Онегинін» немесе Байронның «Чайльд Гарольдін» оқып басын қатырады. Ондайлар зорға табылар. Лермонтовтың «Шайтанын» аяғына дейін оқып шығуға олардың шыдамы жетер-жетпесіне күмәнданамын. Қазіргі ұрпақ бүгінгі күнмен өмір сүреді. Олар үшін өмір театр емес, өте шығатын эстрада. Олар кереметке де нанбайды: оларға ештеңе керемет емес; олардың талғамы тез өзгереді. Маған терең ойлау, өзін және өзгені тану оларға жат сияқты болып көрінеді.

Егер қасақана солардың өмірі жайында солардың өз сөйлеу мәнерінде өлеңмен роман жазса қайтер еді? Сол арқылы мәжбүр етсе көксоққандарды?...

16 ақпан 1976 жыл

Көркем сынсыз әдебиет өмір сүрмейді. Сын өз мойнына талай нәрсені алуға тиіс. Сын қазы да, адвокат та болу керек, ал қажет болған жағдайда ол өте қатал, мейірімсіз айыптаушы да бола білуі керек. Әйтпесе, әдебиет, жалпы өнер атаулы алғашқы қоғам құрылысын елестетеді. Әркім өз білгенінше, мұнысы жақсы еместігін сезе тұра, жабайы түйсікпен, көркемдікке жат әрекет жасайды. Алайда кимелей береді, кимелей береді. Соның бәріне сын кінәлі. Бізде дұрыс сын жоқ. Оның таза, әділ, өкілдері жоқ. Тек жағымпаздар бар. Олар беделділерді мақтау үшін өзара жарысқа түседі. Олар сол арқылы әдебиеттің асырауында өздерінің қала беруін қамтамасыз етеді. Бұл урашыл-сыншылар көркем шығарманы шатпақтан ажырата алмайды. Олар үшін автордың өзі бірінші орында тұрады. Оның кім, қандай қызметте екеніне көңіл аударады. Ал ондай шатпақайлардың көлеңкесінде таланттар бірте-бірте сөне береді.

***

«Тек қана өз уақытында жақсы сыншылардың болмауынан қаншама өркениет пен ғажайып өнер туындылары құрып кетті екен десеңші!

Чехов.

16 ақпан 1976 жыл

Өмірге, өзі өмір сүріп отырған қоғамға білгілі бір көзқарасы жоқ адам ақын емес. Ондай адамның өзін ақын ғана емес, қоғамның ойлай білетін азаматымын деуге де қақысы жоқ.

Қазіргі нағыз ақын алдымен ойшыл, яғни философ болуы қажет. Поэзияның жалаң сұлулығы жалаңаш сұлуға ұқсайды: оны тек қызықтауға ғана болады. Ақынның міндеті суреттеп шығу, баяндап беру емес, қайта сол сұлулықтың құпиясын, оның ар жағындағы нақ сол жасырынды ашып беруде. Осы заманғы ақын тәжірибелі құбылнамашыдай уақыт тамырын дәл басып, дәуірдің, қоғамның дертін өз дертіндей қабылдауға тиіс. Поэзияда философ болу деген сөз — өзін қоршаған әлемді ұғыну, әр заттың мәнін білу. Алайда салқынқанды, ақылгөй философ болу жарамайды, ақырына дейін «адам жанының инженері» болып қалу керек...

17-февраль 1974-жыл

Бүгінгі күнмен, бүгінгі өмірмен ғана тіршілік жатқан адамдардың даңқы мен атағы арта берсін. Бір күнін жақсы өткізді ме, жетеді. Олар үшін өмірдің мәні — өз ғұмырын қыжалатсыз молшылықта, уайым-қайғысыз өткізіп, артынан жақсы, бай мұра қалдыру. Несі бар, олардікі дұрыс.

Өзімді құрбандыққа беріп, мен неменеге талпынам? Бәрін құрбандыққа қия отырып?! Шайтан алсын бәрін! Түптеп келгенде, жер бетіндегі жақсылықтың рахатын менің де көруім керек қой. Бірақ қайтіп?!

***

Ақын болу үшін ақында не болуы керек?

Бірінші: талант. Білімді, сұңғыла талант (диплом міндетті емес).

Екінші: ұят, өзінің нашар өлеңдерін оқығанда өзінен өзі ұялуы үшін.

Үшінші: қарапайымдылық. Пушкин мен Абайдыкіндей болмаса да, басқалар түсінетіндей адамдық қарапайымдылық. Ақылдымсымау, түсіндірмеу, тек жырлау.

Төртінші: түйсік. Басқалар көре алмайтынды көру және тану.

Бесінші: еңбек, үнемі шындалып отыру үшін.

Алтыншы: жан. Жан байлығын әмәнда сақтау қажет.

25 ақпан 1976 жыл

Фольклорымыздың бай екендігі даусыз. Оны кез келген халықтың кез келген фольклорымен қатар қоюға болады. Егер фольклорымызды әдебиетімізбен салыстырсақ, онда соңғысы кәдімгідей кедей көрінеді. Ол оның әлі жасандығынан, буыны қатпағанынан. Жазғыштар көп болғанымен, жазылған (мәнді, толыққандысы) әлі аз. Біз жазылған нәрсенің санына қарап қарықпыз. Көркем әдебиет ұжымдық еңбек емес екенін ойлайтын уақыт жетпеді ме? Ол мейлінше даралықтан туады. Және белгілі уақыттың есебі де, фотографиясы да емес. Ол қоғамның, дәуірдің сынынан өтуге тиіс.

Егер қадір-қасиеті миллиметрлік қана болса, шақырымға созылған тізімдер әдебиетті құрай алмайды.

Мұқағали Мақатаев

42. Күнделіктің жазушының шығармашылық лабороториясына қатысы туралы баяндаңыз.(Ділнұр жазу керек болған)

		43.Декабристердің мемуарлық жазбалары бәрі әуел басты күнделік ретінде кездескен. Кейін тарихи сипат ала бастады. Әйтпесе әлем философиясы « карманный оракул» аталатын қойын кітапшалары да баста күнделік ретінде дүниеге келген. Испан философы Балтасар Грасианның (15 ғ) осылай аталатын кітаптарынан күнделік сипатын көреміз. Тіпті Марко Полоның (18 ғ) жазбаларын да күнделікке жатқызуға болады. Қазақ әдебиетінің М.Әуезов, С.Мұқанов Ғ.Мүсірепов секілді нар тұлғалардың күнделіктері әл-әзір кітап олып жариялана қойған жоқ.ептеп ағымдағы баспасөздерді кездесіп жүр. Олардан өзге күнделік жазбаларын құнтты жүргізетін Әзілхан нұршайықов, Мұзафар Әлімбаев, Мырзабек Дүйсенов секілді қаламгерлерді жатқызуға болады. аталмыш жазушылар күнделік жазбаларын ұсынықты пайдаланып кітап етіп те жариялаған. Күнделікті кітап болып жарияланған соң, оқып пікір айтуға болады. немесе, қолжазба күйінде оқып, оқушылармен күнделік проблемасын бөлісуге болады. күнделік- жалпы емес, жалқы мінезді жазба. Ал өзіңмен мынау дүниені үзеңгі қағысып бірге кешіп келе жатқан замандастарың жеке көзімен қарап, ойымен таразыласқан көріністерге әрине келісу келіспеуің әбден мүмкін. Қазақ халқына қатысты бірнеше жазушының естелігі сақталған. Табиғат тамыршысы аталған М.Пришвиннің қазақ даласын аралағанда қағазға түсірген еңбегі едәуір. 1984 жылы жол түсіп Литваға барған едім, Сапар мақсаты Сәбит Мұқановқа байланысты. Сол сапар ұлы отан соғысы жылдары алматыға эвакуациямен келген Литва әдебиетінің өкілі Пятрас Цвирка музейінде болдым. Мәдениетті елдің өкілі емес пе, Алматыдағы ауыр жылдар жөнінде күнделік жүргізіпті. Күнделігінде Алматыға, қазақ халқына , жыр алыбы Жамбыл қарияға қатысты көптеген көз көрген жайлар , мәліметтер қалыпты. Сол ойлардың бірсыпырасын литван тілінен аудартып жазып алған едім. –дейдііііііііііііііііі... Қазақтан соғыс сұрапылына байланысты ығысып келген жандардың күнделігінің бір ерекшелігі- өз халқың жайлы сырт адамдардың көзімен қарауға мүмкіндің бар. Бұл ретте- күнделік дерек көзі. 44. Қазақ қаламгерлерінің күнделіктері туралы айтыңыз. Алдымен Сәбит Мұқановтың күнделігін қарастырайық. Сәюең күнделік жазуға өте ұқыпты қараған жазушы. Қайда бармасын, қандай жағдайда жүрмесін ол үзбей күнделік жазып отырған. Күнделіктер не жайында? Мынау қым-қуырт өмірде Сәбең араласпайтын мәселе кемде-кем болушы еді. Қоғам өміріндегі күрделі кезеңдер-үкімет басшылары алмасатын сәт. Мұқанов Ленин қазасынан бастап бірсыпыра үкімет басшыларының ауыс-түйісін көзімен көрген жазушы. Сталин, Хрущев, Брежнев қай-қайсысының да көзін көрді,сөзін естіді. С.Мұқанов- алдымен жазушы. Сондықтан күнделік жазбаларды жазушының саяси өмірінде болып жатқан құбылыстарға деген жеке көзқарасы деп қарастырдық. Бұл-бір мәселе. Екіншіден, күнделіктен жазушының әдебиет жайлы ойларын, кейбір жоспарларын да білуіміз керек қой. Күнделікте әдебиет мәселесі қаншалықты қамтылған? Мұқанов қазақстан жазушылар одағын қолымен құрастырған қаламгерлердің бірі. Сол себептен шығар, жазушылар одағының жұмысына бейтарап қарамаған. Мәселен, қазақстан компартиясы орталық комитеті 1964 жылы 6 мамырда «жұлдыз» журналы мен « қазақ әдебиеті» газетінің жай-күйі жөнінде қаулы қабылдаған екен. Шілденің 2-сінде қазақстан жазушылар одағында партия жиналысы өтіп, сол қаулыны талқылау болыпты. Жиналыста он алты жазушының сөйлегені, жазушылар арасындағы жік болдырмау жөнінде өз ойларын жазыпты күнделігінде. Қойын кітапшаның ендігі бір мәселесі, жастайынан құлын-тайдай тебісіп бірге өскен қанаттасы Ғабит Мүсіреповтің тағдырына байланысты. Ғабеңнің Хұсни есімді бәйбішесінің қайтыс болуы, жазушының тұрмыс жайы, перзенттерінің көңіл күйі, төсек жаңартуы әңгіме болады. « Ғабит туыстарымен қаладағы үйде қонақ болды. Ас үстінде ол жалғыз қалғанын айтып жылады. 40 жылдай бірге және жақын жасағанда көзіне жас алғанын көргенім осы...Трагедия... Аянышты...» (15-11-1964)-деп жазыпты Сәбең күнделігінде. 18-8-1964. «Еврей Зюсті» оқып бітірдім. Тамаша роман. Фейхтвангер ұлты жебірейді қандай қызу сүйеді...» Сәбиттің күнделігі- Октябрь революциясына қаруымен де, қаламымен де қатысқан және оның жеңісі мен жемісін бүкіл жан-тәнімен тілеген жазушы шежіре-жазбалары. Бейсенбай Кенжебаев кім еді? Кім болып өтті өмірден? Осы ретте академик Конрадтың И.Ю.Крачковский жөнінде айтқан мына сөзі оралады: « Крачковкий- араб филологы болатын. Бұл не деген сөз? Филология ғылыдарының докторы, кандидаты атағын лингвистика саласындағылар да әдебиет саласындағылар да иемденеді. Крачковский лингвист не әдебиеттанушы болды ма? Иә, әлде жоқ? Нағыз филолог тек қана лингвист болуға құқығы жоқ. Тіл құбылысы арқылы ол тілдің өзін, ол арқылы- ойлауды, ақылды көре білу керек. Кез келген роман мен жырда ол халық қаһарманының анық мүсінін көре білу керек. Филолог тарих сеңгіріндегі бүкіл өмір жиынтығын, арпалыс пен шығармашылықты көре білетін тарихшы болу керек.» дептііііііііі...күнделігінде Осы ойлар Кенжебаевқа да келеді. Кенжебаев-журналист. Алайда бүгін бар да ертең жоқ жеңіл мәселелерді жазбаған. Мезгідк саясатты ойына да алмайды. Ол журналист бола жүріп, өңірдің ірі мәселелерін көтерді баспасөз бетінде. Қазақ баспасөзінің тарихын зерттеді. Кенжебаевтың күнделігі ғалымның тарих, этнография, лингвистика, әдебиет, ұстаз ойлары секілді жазбалардан бас құрайды. Тақырыбына орай ол жазбалардың сан алуан проблемалары бар. «совет одағы халықтарының 1959 жылы, 15 январь күні алынған есебі жарияланды. Совет одағының барлығы 208,826,650 адам бар. Совет одағы адамдарының ішінде 3 миллион 581 мың қазақ бар екен. Ұмытпасам, 1920 жылғы санақ бойынша совет одағында 6 миллион адам деп айтылушы еді. Сонда соңғы қырық жыл ішінде қазақ өспеген, қайта кеміген. Екі жарым миллион шамасы кеміген. Бұл неден? Бұл, әрине 1932 жылдың қиыншылығынан, 1936-37 жылғы оқиғадан, 1941-1945 жылдардағы ұлы отан соғысынан деп білу керек. Өзге халықтардан қазақ көп опат болған. 1941-45 ж соғыс көппен көрген ұлы той: бүкіл елге бірдей. Ал 1932 ж ашаршылық қазаққа елден ерекше келген пәле, бірді-екілі оңбағандардың асыра сілтеуінің салдарынан болды. Тег іқазақ өспейтін тұқымнан емес, өсетін тұқымнан ол келешекте сөз жоқ өседі. Оның өсуіне қазір барлық жағдай бар. Бірақ... Әлге 3 млн 581 мың қазақтың бір жарым проценті өз ана тілінде сөйлемейді делінген. Яғни олар қазақ тілін білмейді. Келешекте қазақтың жалпы саны өсуімен бірге осы ана тілін білмейтіндердің де саны өседі. Сонда екі есеп-бір есеп болады.» « қазіргі жастар жазып жүрген шығарма тек нәзирагөйлік қана. Олар әзірге өз шығармаларына жаңа түр де соны ешкім айтпаған тың мазмұна да жоқ» «Сабырханның «Мен соғысты қаламаймын» деген өлеңі маған қатты ұнады. Өлеңде ой жаңалығы, ізденіс, тың серпін сезіледі. Бәрімізге ортақ ойды ақын көкейімізге қондыра алаған. Осындай өлеңдер мол болса, абзалы жаман болмас еді. 10-6-1962ж» « Әдебиетші болмасам, өмірім ең кемінде он жыл ұзақ болар еді. Мен татпаған у бар ма дегендей-ақ, «достарымның» маған көрсетпеген азабы мен мазағы бар ма? 29-9-1962 ж» Жазушы Сәбит Мұқановтың күнделігінің соңғы сөзі не екенін білмейміз. Ғалым Кенжебаевтың күнделігі соңғы сөйлем жарық дүниесімен қоштасу, арзыдасу, бақылдасу сипатында жазылыпты. «Құлбек! Жетер! Дәптерім де бітті, ой-қиялым да бітті! Ішінен керегін ал! Қош бол! Қош бол жарық дүние!» деп жазыпты.