§ 33. Unieważnienie małżeństwa. Ustalenie istnienia lub nieistnienia...

209

jeden nupturient jest obywatelem państwa, w którego przedstawicielstwie małżeństwo jest zawierane (prawo niektórych państw wymaga, by oboje nupturienci byli obywatelami państwa, w którego przedstawicielstwie małżeństwo jest zawierane), c) placówka dyplomatyczna lub konsularna, w której małżeństwo ma być zawarte, ma w tej mierze uprawnienia przyznane przez prawo państwa wysyłającego, d) na zawieranie takich małżeństw zezwala prawo państwa, na którego obszarze przedstawicielstwo działa.

W myśl art. 26 ust. 1 ustawy z 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 215, poz. 1823 z późn. zm.) do przyjęcia oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński nupturientów, będących obywatelami polskimi, uprawniony jest konsul. Kompetencja ta obejmuje także oświadczenia w przedmiocie nazwiska małżonków i ich dzieci. Do kompetencji konsula należy też przyjęcie oświadczenia od rozwiedzionego małżonka o powrocie do nazwiska, które nosił przed zawarciem małżeństwa (art. 26 ust. 6 cyt. ustawy).

Postanowienia dotyczące małżeństw konsularnych spotkać można w wielekroć powoływanych tutaj bilateralnych konwencjach o pomocy prawnej oraz licznych konwencjach konsularnych. Por. też art. 5 lit. f Konwencji wiedeńskiej o stosunkach konsularnych z 24 kwietnia 1963 r. (Dz.U. z 1982 r. Nr 13, poz. 98).

Nadto wspomnieć trzeba o Konwencji Nr 3 dotyczącej międzynarodowej wymiany informacji z zakresu stanu cywilnego, sporządzonej w Stambule 4 września 1958 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 172, poz. 1667 i 1668) oraz o Konwencji Nr 16, dotyczącej wydawania wielojęzycznych odpisów skróconych aktów stanu cywilnego, sporządzonej w Wiedniu 8 września 1976 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 166, poz. 1735 i 1736). ...

§ 33. Unieważnienie małżeństwa.

USTALENIE ISTNIENIA LUB NIEISTNIENIA MAŁŻEŃSTWA

Literatura: H. Trammer: Czy wada oświadczenia woli nupturienta jest przyczyną unieważnienia małżeństwa?, NP 1966, nr 1; por. też publikacje powołane w § 31 i 32; M. Sośniak, B. Walaszek, E. Wierzbowski 1969, rozdz. IV § 1; A. Mączyński: Ustanie małżeństwa z przyczyn innych niż rozwód w prawie prywatnym międzynarodowym, KSP 1980 (R. XIII); K. Pietrzykowski: Glosa do postanowienia SN z 22 I 1980 r., II CZ 1/80, NP 1981, nr 3; M. Sośniak 1991, s. 160 i n.

I. Prawo właściwe

1. Ustawa z 1965 r. reguluje jedynie właściwość prawa dla unieważnienia małżeństwa. Pomija zaś instytucję ustalenia istnienia lub nieistnienia małżeństwa.

210

VIII. Prawo rodzinne i opiekuńcze

Zgodnie z art. 16 p.p.m.: „Do unieważnienia małżeństwa stosuje się prawo

określone w art. 14 i 15". Tym samym więc nasz ustawodawca zrezygnował z samodzielnego określenia łączników rozstrzygających o właściwości prawa w zakresie unieważnienia małżeństwa. Należy zatem w omawianym zakresie posługiwać się łącznikami występującymi w art. 14 i 15 p.p.m.

W obu przypadkach o właściwości prawa decydować będzie powiązanie z chwili zawarcia małżeństwa.

2. Podobne rozwiązanie, jak w przypadku unieważnienia małżeństwa, należy też przyjąć — mimo braku wyraźnego rozstrzygnięcia w ustawie z 1965 r. — w odniesieniu do ustalenia istnienia lub nieistnienia małżeństwa.

O właściwości prawa decydować będzie w takim przypadku powiązanie z chwili zawarcia małżeństwa lub z chwili rzekomego zawarcia małżeństwa.

3. Niektóre bilateralne konwencje podpisane przez Polskę przewidują identyczne lub podobne unormowanie do tego, które przyjął nasz ustawodawca; tak w szczególności konwencje z: Rosją (art. 27), b. Czechosłowacją (art. 28), Bułgarią (art. 25), Estonią (art. 29, ust. 1), Francją (art. 7), Łotwą (art. 30 ust. 1), Litwą (art. 28 ust. 1), Ukrainą (art. 27 ust. 1), Rumunią (art. 32), Białorusią (art. 29 ust. 1) i Austrią (art. 27). Do podobnych skutków prowadzi nieco inaczej sformułowany art. 25 konwencji z Wietnamem.

Spotkać jednak można również inne rozwiązania (por. art. 27 konwencji z b. Jugosławią, art. 33 konwencji polsko-węgierskiej).

II. Zakres zastosowania prawa właściwego

1. Występujący w art. 16 p.p.m. zwrot „unieważnienie małżeństwa" pojmować należy szeroko. Norma kolizyjna z art. 16 p.p.m. obejmuje swym zasięgiem nie tylko te rodzaje sankcji na wypadek naruszenia przepisów określających materialne i formalne przesłanki zawarcia małżeństwa, które znane są polskiemu prawu rodzinnemu, lecz również sankcje występujące jedynie w obcym prawie (np. przewidzianą w prawie angielskim bezwzględną nieważność małżeństwa z mocy samego prawa czy też występujące w prawie austriackim i niemieckim uchylenie małżeństwa zawartego pod wpływem wady oświadczenia woli). Innymi słowy, zakresem normy kolizyjnej z art. 16 należy objąć ogół sankcji w razie naruszenia prawa właściwego do oceny materialnych i formalnych przesłanek zawarcia małżeństwa.

2. Jeżeli w określonych okolicznościach (np. w związku z wadą oświadczenia woli przy zawarciu małżeństwa) prawo ojczyste jednego z małżonków stwarza jedynie możliwość żądania rozwodu, prawo ojczyste drugiego małżonka dopuszcza zaś unieważnienie małżeństwa, to sąd rozpatrujący sprawę napotka trudności przy ustalaniu prawa właściwego. Ma bowiem do wyboru albo normę kolizyjną z art. 16, albo normę z art. 18 p.p.m.