§ 32. Forma zawarcia małżeństwa

Literatura: K. Przybyłowski 1964; K. Przybyłowski 1966; B. Walaszek: Instytucja zawarcia małżeństwa przez pełnomocnika w polskim prawie prywatnym międzynarodowym i procesowym. Księga Pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, Warszawa-Wrocław 1967; M. Sośniak, B. Walaszek, E. Wierzbowski 1969, rozdz. I, § 4-6; K. Pietrzykowski: Zawarcie małżeństwa i przesłanki jego ważności w prawie międzynarodowym prywatnym, Warszawa 1985; W. Ludwiczak 1990, s. 146 i n.; M. Sośniak 1991, s. 156 i n.; J. Ciszewski: W kwestii zawierania małżeństw przed polskim konsulem w Austrii, PS 1992, nr 3; P. Wypych: Charakter prawny transkrypcji aktu stanu cywilnego sporządzonego za granicą, KPP 2003, z. 1, s. 189-209. Por. też publikacje powołane w § 31.

11 W tym duchu cyt. wyżej orz. SN z 11 X 1974 r., II CR 735:74, orz. SN z 28 XII 1979 r., III CRN 253:79 (niepubl.) oraz cyt. wyżej uchw. SN z 20 I 1983 r., III CZP 37:82. Odmienny pogląd wyraził poprzednio SN w uchw. z 22 VI 1972 r., III CZP 34:72, OSN 1973, poz. 52 (oraz PiP 1974, z. 4, s. 166 i n. z glosą J. Jakubowskiego) oraz orz. z 26 VIII 1974 r., I CR 608:74, OSP 1976, nr 7-8, poz. 141 (z glosą M. Tomaszewskiego).

Jeśli jednak — zdaniem SN — cudzoziemiec zamierza wraz z przyszłą żoną (obywatelką polską) osiedlić się na obszarze państwa dopuszczającego wielożeństwo i odmawiającego kobiecie równych z mężczyzną praw w małżeństwie, sąd z reguły powinien odmówić mu zwolnienia od przedstawienia dowodu, o którym mowa w art. 46 ust. 1 pr. a.s.c. Por. trafne, krytyczne uwagi na temat tej wypowiedzi Sądu Najwyższego K. Zawady: Klauzula, s. 81 (i autorów cyt. tamże); K. Pietrzykow-skiego: Zawarcie, s. 55 i n.; A. Mączyńskiego: Działanie klauzuli, s. 164 i 165.

§ 32. Forma zawarcia małżeństwa

207

I. Prawo właściwe

1. W myśl art. 15 p.p.m.: „Forma zawarcia małżeństwa podlega prawu państwa, w którym jest ono zawierane" (§ 1). „Jednakże, gdy małżeństwo jest zawierane poza granicami Polski, wystarcza zachowanie formy wymaganej przez prawo ojczyste obojga małżonków" (§ 2) u.

Jak z tego wynika — w wypadku małżeństwa zawieranego w Polsce — musi być zachowana forma przewidziana przez prawo polskie. Działa więc wówczas w całej rozciągłości zasada właściwości legis loci celebrationis.

Odmiennie sytuacja przedstawia się wtedy, gdy małżeństwo zawierane jest poza granicami Polski. Wystarcza wówczas zachowanie formy wymaganej przez prawo ojczyste obojga nupturientów. W stosunku do nupturienta, który jest bezpaństwowcem, należy brać pod uwagę — zamiast prawa ojczystego — prawo jego miejsca zamieszkania (art. 3 p.p.m.).

Obie ustanowione w art. 15 p.p.m. reguły nie są regułami w pełni równorzędnymi. Jeśli bowiem nie dojdzie do zachowania wymogów dotyczących formy zawarcia małżeństwa przewidzianych zarówno w prawie państwa, na którego terytorium małżeństwo zostało zawarte, jak i w prawie ojczystym obojga małżonków, następstwa niezachowania wymagań w zakresie formy oceniane będą według prawa wskazanego przez prawidło pierwsze, a więc według legis loci celebrationis matrimonii.

Reguła druga zadowala się zachowaniem wymagań przewidzianych przez prawo ojczyste obojga nupturientów13. Jeżeli nupturienci są obywatelami różnych państw, muszą być zachowane wymagania przewidziane w obu ojczystych systemach prawnych. Zachodzi wówczas przypadek łącznej właściwości dwu systemów prawnych.

2. Podpisane przez Polskę bilateralne konwencje przewidują w zakresie formy zawarcia małżeństwa bądź właściwość prawa państwa (strony konwencji), na którego obszarze małżeństwo jest zawierane, bądź prawa państwa (strony konwencji), przed którego organem małżeństwo jest zawierane. Rozwiązanie to przyjęły konwencje z Węgrami (art. 1), b. Czechosłowacją (art. 25 ust. 2), Rumunią (art. 29 ust. 2 i 3), Bułgarią (art. 22 ust. 2), b. Jugosławią (art. 25 ust. 1 z wyjątkiem przewidzianym w art. 25 ust. 3), Francją (art. 4 ust. 1), Austrią (art. 24 ust. 2), Finlandią (art. 21 ust. 1), Kubą (art. 24 ust. 2 i 3), KRL-D

12 W czasie prac kodyfikacyjnych rozważano, czy nie wprowadzić przepisu, iż obywatel polski może zawrzeć ważne małżeństwo tylko w formie cywilnej. Słusznie od tych zamierzeń odstąpiono, aby nie utrudniać obywatelom polskim zawierania ważnych małżeństw za granicą. Por. K. Przybyłowski 1966.

13 Nie ma więc podstaw do kwestionowania ważności małżeństwa zawartego w formie religijnej w państwie, którego prawo przywiązuje skutki prawne jedynie do małżeństw świeckich, jeśli prawo ojczyste nupturientów dopuszczało formę religijną małżeństwa.

208

VIII. Prawo rodzinne i opiekuńcze

(art. 18 ust. 1), Wietnamem (art. 23 ust. 1), Białorusią (art. 26 ust. 2), Litwą (art. 25 ust. 2), Łotwą (art. 27 ust. 2), Rosją (art. 24 ust. 2) i Estonią (art. 26 ust. 2).

3. Swoistą możliwość uzupełnienia aktu stanu cywilnego sporządzonego za granicą w obcym urzędzie stanu cywilnego przewiduje art. 62 ust. 3 pr. a.s.c. Przepis ten stanowi: „Jeżeli obywatel polski zawierający małżeństwo w zagranicznym urzędzie stanu cywilnego nie złożył oświadczenia w sprawie swojego nazwiska, może je złożyć wraz z wnioskiem o wpisanie aktu małżeństwa do polskiej księgi małżeństw, a gdy małżeństwo zawierali obywatele polscy, mogą także złożyć oświadczenie o nazwisku dzieci zrodzonych z tego małżeństwa". Przepis art. 62 ust. 4 pr. a.s.c. dopuszcza też możliwość złożenia takiego oświadczenia przed konsulem.

Por. też art. 73 pr. a.s.c. dotyczący wpisywania do polskich ksiąg stanu cywilnego zagranicznych aktów stanu cywilnego oraz wpisywania wzmianek dodatkowych lub zamieszczania przypisków.

II. Zakres zastosowania prawa właściwego

1. Wyrażenie „forma zawarcia małżeństwa" występujące w art. 15 p.p.m. rozumieć należy szeroko. Obejmuje ono w szczególności sposób, w jaki powinny być złożone oświadczenia woli nupturientów (a więc całą ceremonię ślubną), kwestię uczestnictwa przy złożeniu oświadczeń woli organu państwowego (lub osoby urzędowej), udział świadków, wymagane dokumenty, wymóg podania do publicznej wiadomości (z odpowiednim wyprzedzeniem) informacji o zamiarze zawarcia związku małżeńskiego, kwestię dopuszczalności zawarcia małżeństwa przez pełnomocnika oraz zagadnienia związane ze sporządzeniem odpowiedniego aktu stanu cywilnego.

Nie należy do zakresu normy z art. 15 p.p.m. (lecz do zakresu normy z art. 14 p.p.m.) występujący w niektórych systemach prawnych wymóg zgody na zawarcie małżeństwa przedstawiciela ustawowego nupturienta.

2. Przy ustalaniu prawa właściwego do oceny wymagań formalnych dotyczących zaręczyn stosować należy per analogiam art. 15 p.p.m.

III. Małżeństwa konsularne

Małżeństwa konsularne zawierane są w formie przewidzianej przez prawo państwa, w którego imieniu działa przedstawiciel dyplomatyczny lub konsularny. Zawarcie takiego małżeństwa jest zwykle dopuszczalne, gdy zachodzą następujące przesłanki: a) żaden z nupturientów nie jest obywatelem państwa, na którego terytorium małżeństwo jest zawierane, b) przynajmniej