§ 29. Własność I inne prawa rzeczowe. Posiadanie

185

2. Łącznik situs rei rozumiany w sposób przedstawiony wyżej zawodzi lub prowadzi do przypadkowych rozstrzygnięć w odniesieniu do rzeczy znajdujących się w transporcie (res in transitu). Z tych względów dla rzeczy w transporcie poszukiwane są inne rozwiązania. W niektórych systemach prawnych określa je sam ustawodawca. W prawie polskim, tak jak i w większości systemów prawnych, brak jest (w zasadzie) rozstrzygnięcia ustawowego. Głoszone w literaturze poglądy dalekie są od jednolitości. Spotkać można wypowiedzi zmierzające w różnych kierunkach2.

Pierwszy nurt dąży do ustalenia jednej sztywnej reguły. Reprezentują go m.in. propozycje poddania praw rzeczowych na rzeczach w transporcie:

a) prawu miejsca wysłania {legi loci expeditionis)3,

b) prawu miejsca przeznaczenia (legi loci destinationis)4 lub prawu miejsca faktycznego zakończenia transportu (miejsca wydania rzeczy),

c) prawu państwa, do którego należy środek transportu, w stosunku do towarów przewożonych na statkach morskich lub powietrznych,

d) prawu obowiązującemu w siedzibie sądu rozstrzygającego spór (legi fori),

e) prawu aktualnego miejsca położenia rzeczy (aktualnej legi rei sitae),

f) prawu wybranemu przez strony (legi voluntatis), przy zastrzeżeniu jednak, iż wybrane może być zasadniczo bądź prawo miejsca wysłania, bądź prawo miejsca przeznaczenia, a prawo państwa tranzytowego jedynie wówczas, gdy wskutek dokonania czynności rzecz miałaby wejść do obrotu w tym państwie5.

W ramach drugiego nurtu wysuwane są rozmaite koncepcje kompromisowe, zmierzające do wydzielenia pola działania różnych powiązań (np. miejsca wysłania i miejsca przeznaczenia) dochodzących do głosu obok siebie w zakresie z góry ustalonym.

Głoszony jest również pogląd o konieczności elastycznego podejścia i poszukiwania rozwiązania de casu ad casum w zależności od okoliczności konkretnego przypadku6.

Trafny wydaje się ten ostatni punkt widzenia. Na gruncie prawa polskiego (wobec milczenia ustawodawcy) należy więc w każdym konkretnym przypadku poszukiwać prawa najbardziej odpowiedniego ze względu na powiązanie stanu faktycznego z określonym obszarem prawnym. Brać można przy tym pod uwagę zarówno okoliczności czysto obiektywne, jak i wolę stron7. Za najbardziej odpowiednie najczęściej zostanie zapewne uznane prawo miejsca wysłania, rzadziej prawo miejsca przeznaczenia, a w nielicznych wypadkach prawo państwa tranzytowego.

2 Por. E. Drozd: Kolizyjna problematyka, s. 53 i n.

3 Tak K. Kruczalak: Zagadnienia, s. 54.

4 Tak W. Ludwiczak 1990, s. 184.

5 Por. E. Drozd: Kolizyjna problematyka, s. 58 i n.

6 Por. J. Kosik: Zagadnienia, s. 39.

7 Por. też: E. Drozd: Kolizyjna problematyka, s. 60 i 61.'

186

VII. Prawa rzeczowe. Posiadanie. Prawa na dobrach niematerialnych

Właściwość prawa państwa tranzytowego, na którego terytorium rzecz znajduje się przejściowo, uzasadniać w szczególności może fakt nastąpienia w tym czasie zdarzeń, które pociągnęły za sobą skutki prawnorzeczowe (np. spowodowały powstanie ustawowego prawa zastawu). W istocie rzeczy chodzi w takiej sytuacji o powrót do zasady ogólnej właściwości legis rei sitae, nie zaś o stosowanie jakiejś szczególnej reguły dotyczącej rzeczy w transporcie.

Zasięg przedstawionych wyżej prawideł określających sposób postępowania w wypadku rei in transitu zależy od sposobu rozumienia transitus. Najczęściej przyjmuje się, iż z rzeczą w transporcie (in transitu) mamy do czynienia wtedy, gdy rzecz jest przewożona z jednego państwa do drugiego przez terytorium państwa trzeciego lub przynajmniej przez pełne morze. Wyłącza to w zasadzie możliwość stosowania omawianych prawideł w wypadku wysłania rzeczy z państwa do państwa przez wspólną granicę. Mamy wtedy do czynienia jedynie ze zmianą statutu rzeczowego, następującą w chwili, gdy rzecz znajdzie się poza granicami państwa wysłania. Nie narusza to jednak zasady właściwości legis rei sitae.

Wątpliwości istnieją też co do chwili początkowej i końcowej transitus oraz znaczenia przejściowego położenia rzeczy w państwie tranzytowym. Pociągnie ono czasem za sobą właściwość prawa państwa aktualnego położenia.

3. Kryterium miejsca położenia jest nieprzydatne przy określaniu prawa właściwego dla praw rzeczowych na statkach morskich lub powietrznych. W tym

zakresie — jak to wynika z powołanych już wyżej przepisów — o właściwości prawa rozstrzyga łącznik bandery lub miejsca zarejestrowania statku.

Nasuwa się pytanie, czy łączniki te wyznaczają prawo właściwe jedynie dla praw rzeczowych, których przedmiotem jest sam statek (wraz z wyposażeniem), czy również dla praw rzeczowych na towarach, względem których statek stanowi jedynie środek transportowy.

Z art. 355 k.m. można wnosić, że lex banderae nie obejmuje towarów przewożonych na statku morskim. Przy wyznaczaniu ich statutu rzeczowego znajdą więc zastosowanie przedstawione wyżej prawidła dotyczące rei in transitu.

Podobne rozwiązanie przyjęto w nowym prawie lotniczym (art. 11), usuwając w ten sposób wątpliwości występujące na tle art. 10 dawnego prawa lotniczego. Oznacza to, że obecnie towary przewożone drogą lotniczą — już bez żadnych wątpliwości — należy poddać prawidłom dotyczącym rei in transitu*.

4. Na oddzielną wzmiankę zasługują dokumenty „reprezentujące" towar

(np. konosamenty). Na ogół przyjmuje się, że o tym, czy dokument „reprezentuje" towar, decyduje prawo miejsca położenia towaru. Nie ulega też wątpliwości, że do oceny nabycia praw na samym dokumencie (papierze wartościowym)