§ 1. Pojęcie I zadania prawa prywatnego międzynarodowego

25

się tylko do sytuacji zawierających jakiś element międzynarodowy, tj. wykraczających w pewien sposób poza ramy jednego obszaru prawnego (obszaru prawnego jednego państwa). W wyniku unifikacji dochodzi więc z reguły do powstania w państwach uczestniczących w przedsięwzięciu unifikacyjnym — w zakresie materii objętych aktem unifikacyjnym — swoistego dualizmu prawnego. Występują wówczas obok siebie dwa reżimy prawne: prawo ujednolicone regulujące sytuacje (stany faktyczne) z elementem międzynarodowym oraz reżim odnoszący się do stosunków czysto wewnętrznych. Dodajmy, iż sytuacja może być niekiedy jeszcze bardziej skomplikowana. Zasięg prawa ujednoliconego może być bowiem ograniczony do niektórych tylko sytuacji międzynarodowych, np. sytuacji odpowiednio powiązanych jedynie z wybranymi obszarami prawnymi (np. z obszarami prawnymi państw, które podpisały konwencję zawierającą normy ujednolicone).

Do prawa pryw. mnr. w znaczeniu szerokim należą te normy ujednoliconego prawa materialnego6, które odnoszą się wyłącznie do sytuacji (stosunków) z elementem międzynarodowym. Chodzi tu o normy prawa ujednoliconego z dziedziny prawa cywilnego (np. postanowienia części 2 i 3 Konwencji wiedeńskiej

0 umowach międzynarodowej sprzedaży towarów z 1980 r.), rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy. Są one normami merytorycznymi.

Ich właściwość nie opiera się na normie kolizyjnej. Są bowiem normami bezpośrednio regulującymi stosunki, których dotyczą. Rzadko jednak stanowią regulację wyczerpującą. Stąd też dość często pojawi się potrzeba poszukiwania prawa właściwego do oceny kwestii nieuregulowanych w akcie prawa jednolitego (tzw. statutu pomocniczego). Nierzadko odpowiednich wskazówek w tej mierze dostarczają normy kolizyjne specjalnie w tym celu zamieszczane w aktach prawa jednolitego. Normy kolizyjne określające statut pomocniczy należą oczywiście do prawa pryw. mnr. w znaczeniu wąskim.

3. W prawie merytorycznym poszczególnych państw napotkać można normy, które dotyczą wyłącznie sytuacji odpowiednio powiązanych z obcym obszarem prawnym (sytuacji z elementem obcym, zagranicznym).

Przykłady: art. XXIII przep. wprow. k.c.pol., ustawa z 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (tekst jedn. Dz.U. 2004 r. Nr 167, poz. 1758).

Wśród norm tego rodzaju na uwagę zasługują zwłaszcza normy określające, jak należy w danym państwie traktować obce osoby fizyczne i prawne, czy

1 jakim podlegają ograniczeniom w nabywaniu i wykonywaniu praw w zakresie prawa cywilnego, rodzinnego i prawa pracy. Wchodzą one w skład tzw. prawa obcych (cudzoziemców).

Na ogół przyjmuje się, że organy każdego państwa stosują własne prawo obcych, chyba że co innego wynika z podpisanych przez dane państwo umów

międzynarodowych. Normy, o których mowa, regulują bezpośrednio stosunki, których dotyczą. Normy prawa obcych z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i prawa pracy mogą być zaliczane do prawa pryw. mnr. w szerokim znaczeniu.

Podsumowując dotychczasowe rozważania, należy stwierdzić, iż prawo prywatne międzynarodowe w znaczeniu szerokim obejmuje normy kolizyjne, rozgraniczające sfery działania systemów prawnych różnych państw (przez określenie, które z nich należy stosować), oraz normy merytoryczne (ujednolicone lub czysto wewnętrzne), regulujące sytuacje (stosunki) z elementem międzynarodowym (obcym).

4. W prawie merytorycznym poszczególnych państw napotkać można przepisy, z których treści, funkcji i celów wynikają bardziej lub mniej wyraźne wskazówki co do ich zasięgu w przestrzeni7.

Spostrzeżenie to stanowi punkt wyjścia dla koncepcji, która zyskała sobie wielu zwolenników w literaturze światowej, choć ma również przeciwników. W myśl tej koncepcji wskazówki tkwiące w owych przepisach co do ich zasięgu w przestrzeni stwarzają podstawę do formułowania niepisanych, jednostronnych norm kolizyjnych, uzasadniających ich stosowanie.

Przepisy, o których mowa, dochodzą do głosu obok prawa zasadniczo dla danego stosunku (danej sytuacji) właściwego, a więc obok statutu głównego, któremu stosunek ów podlega. Niektórzy autorzy nazywają je w związku z tym „przepisami wymuszającymi swoje zastosowanie" (lois d'application nece-ssaire). Używane są też inne nazwy: „normy, które same określają zakres swego zastosowania" (normes fixant leur propre domaine d'application) lub „przepisy o bezpośrednim zastosowaniu" (lois d'application immediate). Ostatnia z wymienionych nazw jest jednak myląca, gdyż stwarza wrażenie, iż omawiane przepisy działają bez pośrednictwa norm kolizyjnych.

Przepisy, o których mowa, odnoszą się zarówno do stanów faktycznych czysto wewnętrznych, jak i sytuacji powiązanych z obcym obszarem prawnym. One same nie należą do prawa pryw. mnr. (także prawa pryw. mnr. w znaczeniu szerokim). Formułowane zaś na ich podstawie jednostronne normy kolizyjne wchodzą w skład prawa pryw. mnr. w znaczeniu wąskim.

6 Za traktowaniem prawa jednolitego jako składnika prawa pryw. mnr. opowiedzieli się w naszej literaturze m.in. W. Ludwiczak 1990, s. 15; J. Jakubowski 1984, s. 9 i 10.

7 Por. W. Popiołek: Znaczenie przepisów o „bezpośrednim działaniu" w zakresie eksportu kompletnego obiektu, [w:] Zagadnienia prawne eksportu kompletnych obiektów przemysłowych, Katowice 1980, s. 117 i n.; tenże: Wykonanie zobowiązania umownego a prawo miejsca wykonania. Zagadnienia kolizyjnoprawne, Katowice 1989, s. 55 i n.; J. Pazdan: Znaczenie przepisów „wymuszających swoją właściwość"przy wykonaniu umowy o budowę zakładu górniczego za granicą, PPG 1984, t. 7, s. 55 i n.; B. Fuchs: Przepisy wymuszające swoją właściwość w przyszłej kodyfikacji prawa prywatnego międzynarodowego, KPP 2000, z. 3, s. 653-677; tejże: Statut kontraktowy a przepisy wymuszające swoje zastosowanie, Katowice 2003; M. Mataczyński: Obce przepisy wymuszające swoje zastosowanie. Rozważania na tle art. 7 ust. I konwencji rzymskiej oraz orzecznictwa sądów niemieckich, KPP 2001, z. 2, s. 375-413; tenże: Przepisy wymuszające swoje zastosowanie w polskim prawie konsumenckim, RPEiS 2003, z. 3, s. 41-54.

26

/. Wiadomości wstępne

W literaturze polskiej podjęto próbę wykorzystania omawianej koncepcji do uzasadnienia stosowania naszych przepisów szczególnych dotyczących dziedziczenia gospodarstwa rolnego także wtedy, gdy statut spadkowy stanowi prawo innego państwa (zob. rozdz. IX § 42).

Koncepcja „przepisów wymuszających swoje zastosowanie" początkowo wykorzystywana była głównie w celu uzasadnienia zastosowania własnych przepisów tego rodzaju, i to w sytuacji, gdy dla podlegającego ocenie stosunku właściwe było zasadniczo prawo obce. Podstawę normatywną zastosowania przepisów, o których mowa, stanowiły jednostronne normy kolizyjne dedukowane z ich treści i celów, wzbogacające krajowy system prawnokolizyjny.

Współcześnie spotkać można poglądy opowiadające się za konstruowaniem (na podstawie owych norm kolizyjnych, uzasadniających stosowanie własnych „przepisów wymuszających swoje zastosowanie") norm kolizyjnych dwustronnych, nakazujących stosowanie obcych przepisów tego rodzaju, wskazanych za pośrednictwem łączników występujących w tych normach. Wysuwane są też inne propozycje uzasadniające sięganie — w razie istnienia określonych przesłanek — do „przepisów wymuszających swoje zastosowanie", obowiązujących poza państwem sądu rozpatrującego sprawę (zob. § 15 II).