§ 26. Zobowiązania wynikające ze zdarzeń niebedących czynnościami prawnymi

165

Powiązanie, o którym mowa w art. 31 § 2 p.p.m., powinno istnieć w chwili nastąpienia zdarzenia będącego źródłem zobowiązania. Późniejsze zmiany nie wpłyną już na utrwaloną w taki sposób właściwość prawa. Dotyczy to zarówno zmiany obywatelstwa lub miejsca zamieszkania jednej ze stron stosunku zobowiązaniowego, jak i zmian w osobach wierzyciela lub dłużnika, w sytuacji gdy nowy wierzyciel lub nowy dłużnik ma inne obywatelstwo lub inne miejsce zamieszkania niż jego poprzednik.

W końcu wypada zauważyć, że również w omawianym tutaj zakresie należy się liczyć z pomocniczą właściwością prawa polskiego na podstawie art. 7 p.p.m. Wejdzie ona w grę m.in. w przypadku, gdy brak jest powiązania personalnego przewidzianego w art. 31 § 2 p.p.m., zdarzenie zaś będące źródłem zobowiązania nastąpiło w miejscu niepodlegającym suwerenności żadnego państwa.

Zakres norm kolizyjnych z art. 31 p.p.m. ujęty został szeroko. Normy te obejmują nie tylko zobowiązania z (szeroko rozumianych) czynów niedozwolonych, lecz także zobowiązania wynikające z innych zdarzeń niebedących czynnościami prawnymi (należy tu wymienić w szczególności prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia oraz bezpodstawne wzbogacenie). W obrębie poszczególnych rodzajów źródeł zobowiązań pojawiają się jednak różne osobliwe kwestie. Zostaną one omówione w dalszych rozważaniach.

2. Odrębne uregulowanie znajduje się w prawie lotniczym i morskim (por. art. 12 i 14 pr.lotn. i art. 356, 357 i 358 k.m.).

3. Normy kolizyjne określające prawo właściwe dla zobowiązań z czynów niedozwolonych i innych zdarzeń nie będących czynnościami prawnymi (nie tylko z czynów niedozwolonych) spotkać można także w konwencjach podpisanych przez Polskę. Niektóre posługują się łącznikiem lokalnym (miejsca zdarzenia) jako łącznikiem jedynym (art. 47 ust. 2 konwencji polsko-bułgarskiej oraz art. 34 ust. 2 konwencji polsko-jugosłowiańskiej, dotyczący jednak tylko zobowiązań z czynów niedozwolonych). Odmienne rozwiązanie przyjęto w kilku dalszych konwencjach. Zgodnie z art. 45B ust. 1 konwencji z Węgrami (dotyczącym tylko zobowiązań z czynów niedozwolonych), od zasady właściwości prawa strony konwencji, na której terytorium nastąpiło zdarzenie, zachodzi wyjątek na rzecz legis domicilii, gdy strony mają miejsce zamieszkania na obszarze drugiej strony konwencji (nie tej, w której nastąpiło zdarzenie, będące źródłem zobowiązania). Z kolei w konwencji z b. Czechosłowacją (art. 38 ust. 1) prawa strony konwencji, na której terytorium nastąpiło zdarzenie będące źródłem zobowiązania, nie stosuje się w sytuacji, gdy powód i pozwany są obywatelami tej samej strony konwencji; wówczas właściwe jest prawo tej właśnie strony konwencji (a więc wspólne prawo ojczyste). Podobne rozwiązanie przyjęto w konwencji z KRL-D (art. 23 ust. 2), Rosją (art. 37 ust. 1), Litwą (art. 38), Białorusią (art. 39 ust. 1), Łotwą (art. 40 ust. 1), Estonią (art. 39 ust. 1), Rumunią (art. 42 ust. 1), Wietnamem (art. 38) i Ukrainą (art. 35).

Wątpliwości powstają przy poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, czy norma konwencyjna, posługująca się łącznikiem lokalnym jako jedynym, wyłącza przepis art. 31 § 2 p.p.m. w sytuacji, gdy zdarzenie będące źródłem zobowiązania miało wprawdzie miejsce na obszarze drugiego państwa konwencyjnego, jednakże zastosowanie art. 31 § 2 p.p.m. prowadziłoby do właściwości prawa polskiego. Rozstrzygnięcie tej wątpliwości zależy od sposobu ujmowania w omawianym zakresie tzw. sytuacji konwencyjnych oraz ujęcia wzajemnej relacji obu paragrafów art. 31 p.p.m.

166

VI. Zobowiązania

4. Polska ratyfikowała już Konwencję haską o prawie właściwym dla wypadków drogowych z 4 maja 1971 r.

Za wypadek drogowy uważa się wypadek, w którym uczestniczy jeden lub kilka pojazdów z napędem silnikowym lub bez napędu, wiążący się z ruchem na drodze publicznej, na terenie ogólnodostępnym lub na terenie prywatnym dostępnym dla niektórych osób (art. 1 ust. 2).

Konwencji — w myśl art. 2 — nie stosuje się do:

1) odpowiedzialności producentów, sprzedawców i naprawiających pojazdy,

2) odpowiedzialności właściciela lub innej osoby odpowiedzialnej za utrzymanie drogi otwartej dla ruchu lub za bezpieczeństwo jej użytkowników,

3) odpowiedzialności za cudze czyny, z wyjątkiem odpowiedzialności właściciela lub posiadacza pojazdu,

4) roszczeń regresowych pomiędzy osobami ponoszącymi odpowiedzialność,

5) roszczeń regresowych i subrogacji towarzystw ubezpieczeniowych,

6) roszczeń oraz roszczeń regresowych instytucji ubezpieczeń społecznych lub roszczeń przeciwko takim instytucjom; takich roszczeń innych podobnych instytucji i publicznych samochodowych funduszy gwarancyjnych oraz zwolnienia od odpowiedzialności przewidzianego przez prawo, któremu podlegają te instytucje.

Prawem właściwym nastąpił wypadek.

według art. 3 — jest prawo państwa, w którym

Odstępstwa od tej zasady przewiduje art. 4. Oto one:

1) Jeżeli w wypadku uczestniczy tylko jeden pojazd, który jest zarejestrowany w państwie innym niż to, w którym nastąpił wypadek, do odpowiedzialności stosuje się prawo państwa rejestracji:

a) wobec kierowcy, posiadacza, właściciela i innej osoby mającej prawo do pojazdu, niezależnie od jej miejsca zwyczajnego pobytu (residence habi-tuelle),

b) wobec ofiary będącej pasażerem, jeżeli jej miejscem zwyczajnego pobytu jest państwo inne niż to, w którym nastąpił wypadek,

c) wobec ofiary znajdującej się poza pojazdem na miejscu wypadku, jeżeli miała miejsce zwyczajnego pobytu w państwie rejestracji.

Jeżeli jest wiele ofiar, określa się prawo właściwe oddzielnie dla każdej z nich;

2) jeżeli w wypadku uczestniczy wiele pojazdów, postanowienia pkt. 1 stosuje się tylko wtedy, gdy wszystkie pojazdy są zarejestrowane w tym samym państwie,

3) jeżeli w wypadku uczestniczy wiele osób znajdujących się poza pojazdem lub pojazdami na miejscu wypadku i mogą być one odpowiedzialne postanowienia pkt. 1 oraz pkt. 2, stosuje się tylko wtedy, gdy wszystkie te osoby mają miejsca zwyczajnego pobytu w państwie rejestracji. Podobnie należy postępować, gdy osoby te są również ofiarami wypadku.