§ 17. Osoby prawne

Literatura: K. Przybyłowski 1964; K. Przybyłowski 1966; J. Jakubowski: Przedsiębiorstwa międzynarodowe, PiP 1968, z. 7; W. Ludwiczak: Przynależność osób prawnych w świetle prawa prywatnego międzynarodowego, RPEiS 1968, nr 3; J. Jakubowski: Osoby prawne w polskim prawie międzynarodowym prywatnym, PiP 1969, z. 8-9; tenże: Przedsiębiorstwa w handlu międzynarodowym, Warszawa 1970; J. Symonides: Kilka uwag o obywatelstwie osób prawnych z punktu widzenia prawa międzynarodowego, ZNUMK 1971, z. 42; G. Wujek: Reglamentacja prawna przedsiębiorstw wielonarodowych, Warszawa 1982; W. Popiołek: Glosa do wyroku NSA z 21 XI1985, II SA 1506/85, OSP 1987, z. 7-8, poz. 162; tenże: Uczestnictwo w handlu zagranicznym podmiotów zagranicznych prowadzących w Polsce działalność gospodarczą, PPHZ 1990, t. 15; M. Kępiński: Spółki z udziałem zagranicznym w Polsce, RPEiS 1991, z. 4; J. Rajski: Nowa ustawa o spółkach z udziałem zagranicznym, PiP 1991, z. 10; A. Lipiński: Podejmowanie przez spółki z udziałem zagranicznym działalności gospodarczej w zakresie górnictwa, PPHZ 1992, t. 16; S. Sołtysiński, A. Szajkowski, J. Szwaja: Kodeks handlowy. Komentarz — t. I, Warszawa 1994, 2 wyd. 1997; M. Minas: Spółka europejska w pracach Komisji Wspólnot Europejskich, KPP 1996, nr 1, s. 65-92; B. Ptak: Ustawa o spółkach z udziałem zagranicznym, Kraków 1997; W. Klyta: Łącznik siedziby w niemieckim międzynarodowym prawie spółek, KPP 1998, z. 2, s. 243-268; J. Poczobut: Osoby prawne w polskim prawie prywatnym międzynarodowym —projekt nowelizacji ustawy, KPP 2000, z. 3; W. Klyta: Teoria powstania osoby prawnej w prawie prywatnym międzynarodowym, PPHZ 2000, t. 19-20; tenże: Spółki kapitałowe w prawie europejskim, KPP 2000, z. 4; J. Poczobut: Juristische Personen im polnischen IPR — Geschichte, heutiger Stand und Novellierungsenrwurf, (w:) Private Law in the International Arena. Liber Amicorum Kurt Siehr, The Hague 2000, s. 605-620; W. Klyta: Spółki kapitałowe w prawie prywatnym międzynarodowym, Kraków 2002.

I. Prawo właściwe

1. W doktrynie prawa prywatnego międzynarodowego spotkać można zarówno pojęcie statutu personalnego, jak i pojęcie przynależności (określane też czasem myląco mianem obywatelstwa) osoby prawnej. Obu tych pojęć nie należy utożsamiać.

Statut personalny to prawo, któremu — na podstawie miarodajnych w tym aspekcie norm kolizyjnych — podlega ocena zdolności i innych elementów statusu osobowego osoby prawnej. Z kolei ze względu na określone więzi łączące osobę prawną z danym państwem mówi się o jej przynależności do tegoż państwa.

98

IV. Osoby fizyczne i prawne

Często przynależność osób prawnych bywa ustalana na podstawie tego samego czynnika, który występuje w roli łącznika normy kolizyjnej wyznaczającej statut personalny osoby prawnej. Statutem personalnym jest wówczas system prawny państwa, do którego osoba prawna „należy".

Z różnych jednak względów może okazać się pożądane uznanie za kryterium przynależności innego probierza niż ten, który spełnia funkcję łącznika wspomnianej normy kolizyjnej. W takim przypadku w roli statutu personalnego może pojawić się system prawny innego państwa niż to, do którego osoba prawna „należy".

W prawie prywatnym międzynarodowym przydatne jest pojęcie statutu personalnego. Pojęcie przynależności osoby prawnej nadaje się zaś do wykorzystania w prawie obcych.

2. Jakie czynniki powinny rozstrzygać o statucie personalnym osoby prawnej? Różne w tej mierze wysunięto propozycje w doktrynie. Rozmaite rozwiązania można też spotkać w prawodawstwie kolizyjnym poszczególnych państw.

Najszerszy zasięg, zwłaszcza na kontynencie europejskim, uzyskała teoria siedziby osoby prawnej. W myśl jej założeń statut personalny stanowi system prawny państwa, na którego obszarze osoba prawna ma swą siedzibę. Sporne jest jednak, czy decydujące w tej mierze znaczenie przyznać postanowieniom statutu osoby prawnej, czy też raczej badać rzeczywisty stan rzeczy. Jeżeli pragnie się pójść drugą drogą, nasuwa się pytanie, jakie okoliczności uznać za rozstrzygające: siedzibę zarządu czy też miejsce, w którym osoba realizuje swoje podstawowe cele (koncepcja centrum eksploatacyjnego).

Szeroko reprezentowana jest również teoria powstania osoby prawnej. Według jej założeń (nie zawsze zresztą jednakowo formułowanych) statut personalny osoby prawnej stanowi prawo państwa, na którego obszarze osoba prawna powstała i zgodnie z którym powstała (a więc któremu zawdzięcza uzyskanie osobowości prawnej).

Z różnych powodów (najczęściej w następstwie wojen) dochodziła czasem do głosu teoria kontroli, nazywana też teorią przeważających (lub decydujących) wpływów. Zgodnie z jej założeniami należy w każdym konkretnym przypadku ustalać powiązanie osoby prawnej z określonym państwem, biorąc pod uwagę, kto wywiera przemożny wpływ na jej działalność (w czyich rękach znajduje się zarząd, skąd pochodzą kapitały itp.). Chodzi tu więc raczej o określenie przynależności osoby prawnej (najczęściej w celu ustalenia przesłanek stosowania przepisów restrykcyjnych) niż o poszukiwanie jej statutu personalnego.

Do powyższych koncepcji nawiązywał dekret z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87) oraz rozp. wyk. z 21 maja 1946 r. (Dz.U. Nr 28, poz. 182). Pojęcie osoby prawnej „zależnej" od „podmiotu zagranicznego" pojawiło się w art. 7 ustawy z 14 czerwca 1991 r. o spółkach z udziałem zagranicznym (tekst jedn. Dz.U. z 1997 r. Nr 26,