Аңғарындағы жер бедерінің шағын пішіндері ескі арналы көлдер, өзен иректігі(меандра),

иірімдер мен атрулардың түзілуіне әсер ететін жағдайды аныққтап анықтап өз ой

Қорытындыларыңды шығарыңдар

Тұрақты ағын сулардың әрекетінен ьүзілетін Жер бедерінің флювиальды пішіндері	Суреті	Сипаттамасы
Шатқал		Тау беткейлерінде ағын судың бұзушы әрекетінен жүретін табан эрозиясының әсерінен түзілетін тар шақалды тік беткейлі U тәрізді теріс пішіні
Сарқырама
Шоңғал
Жайылма үсті текшелері
Жазықтағы өзен арнасының жиегіндегі жалдар
Ескі арналы көлдер
Өзен иректігі (меандра)
Атрау

13.2-сурет. Өзен алабының құрамдас бөліктері

3-тапсырма: А) 13.3 және 13.4 суреттерге, оқулық пен дәрістің мәтініне, басқа дерек көздеріне талдау жаспа пролю́вий және пролювилі шөгінділердің, пролювилі ысырылу конусыеың, жыралардың түзілу жжолдарын, жырамен күрес шараларын анықтап өз ой қорытындыларыңды шығарыңдар.

Ә) Жыралар мен жылғалардың, көшкіндер мен сел әрекетінің жүруіне әсер ететін орта жағдайларын, олар түзілетін аумақтың беткі шөгінді жыныстарын анықтаңдар.  

13.3-сурет. Уақытша ағын суладың бұзушы әрекетінен түзілген пролювилі ысырылу конусы

13.4-сурет. Уақытша ағын суладың бұзушы әрекетінен түзілген жыралар

4-тапсырма: А) 13.3 және 13.4 суреттерге, оқулық пен дәрістің мәтініне, басқа дерек көздеріне талдау жаспа пролю́вий және пролювилі шөгінділердің, пролювилі ысырылу конусыеың, жыралардың түзілу жжолдарын, жырамен күрес шараларын анықтап өз ой қорытындыларыңды шығарыңдар.

Ә) Жыралар мен жылғалардың, көшкіндер мен сел әрекетінің жүруіне әсер ететін орта жағдайларын, олар түзілетін аумақтың беткі шөгінді жыныстарын, даму кезеңдерін анықтаңдар.  

5-тапсырма. 13.5 суретке, оқулық пен дәрістің мәтініне, басқа дерек көздеріне талдау жаспа Жерасты суының геолгиялық әрекетінен түзілетін Жер бедерінің карстлы пішіндерінің Жер үсті және Жер асты бөліктерін анрықтап олардың түрлері мен шығу тегін, түзілу жағдайлары мен үрдістнерін анықтаңдар. Жер бедерінің карстлы пішінлері таралған аумақтағы тау жыныстарының негізгі түрлерін анықтап кестені

толтырыңдар

Жер бедерінің карстлы пішіндерінің түрлерң	Түзілу жағдайы	Түзілу үрдісі
Жер бедерінің карстлы пішіндерінің жер үсті бөліктері
Карстлы апандар
Карстлы шұңқырлар
Карлар
Жер бедерінің карстлы пішіндерінің жер астыбөліктері
Понор
Карстлы үңгірлер
Карслы Жер асты көлдері
Сталактит (сүңгілер) мен сталагмиттер (қадалар)

13.5-сурет. Жер асты суларының геологиялық әрекетінен түзілетінЖер бедерінің карстылы пішіндері

5-тапсырма. 13.6 суретке, оқулық пен дәрістің мәтініне, басқа дерек көздеріне талдау жаспа Мұздықтардың түрлерін, түзілу жағдайларын, негізгі құрамдас бөліктерін, жер бедерін түзудегі алатын орынын анықтаңдар.

13.6-сурет. Мұздықтардың құрамдас бөліктері

6-тапсырма. А) 13.7, 13.8 және 13.9 суреттерге, оқулық пен дәрістің мәтініне, басқа дерек көздеріне талдау жаспа мұздықтардың бұзушы (экзорациялық) әрекетінен түзілетін мореналық шөгінділердің негізгі түрлерін, кар аңғарларын, Жар бедерінің флювиалі-гляциальды пішіндерінің түзілу жағдайларын анықтап кестені толтырыңдар

Жер бедерінің мұздықтық пішіндерінің түзілу жағдайы	Жер бедерінің мұздықтық пішіндерінің түзілу үрдісі	Жер бедерінің мұздықтық пішіндерінің негізгі түрлері
Экзорация аймағындағы
Шөгу (аккумуляция) аймағындағы

13.7-сурет. Жер бедерінің мұздықтық пішіндері

Ә) 13.7, 13.3, 13.9 және 13.10 суреттерді, геологиялық сөздікті, оқулық пен дәрістің мәтінін пайдаланып Жер бедерінің мұздықтық пішіндерінің негізгі түрлеріне сипаттама беріңдер.

13.8-сурет. Мұздықтардың экзорация және шөгу(аккумуляция) аймақтары

6-тапсырма. А) 13.10 суретке, оқулық пен дәрістің мәтініне, басқа дерек көздеріне талдау жаспа мореналардың негізгі түрлерігн, түзілу жолдарын, аккумуляция аймағында шөгу себептерін анықтап кестені толтырыңдар

Моренналардың негізгі түрлері	сипаттамасы
Бүйір морена
орта морена
ішкі морена
соңғы морена

13.9-сурет. Мұз басудан кейін түзілетін жер бедертінің пішіндері

Ә) қазіргі және ежелгі мұз басулардың экезорациялық әрекетінен түзілетін циркті ойыстардың, кар аңғарларының, трогалардың, карлы көлдердің, сарқырамалардың түзілу жолдарын

13.10-сурет. мұздықтың көлденең қимасындағы мореналардың орналасуының сызбасы (1 мен мұздықтың сұлбасы(2). Мореналар: А — бүйір; Б — орта, В — ішкі; Т — табан; С — соңғы; бағдарсызықтар қозғалыстағы бүйір, беткі орталық, барлық бетін жпуп жатқан төменгі немесе табан мореналары көрсетеді

13.11-сурет. Ежелгі төрттік жабын мұз басуларынан кейін түзілген Жер бедерінің пішіндері

7-тапсырма. А) 13.11 суретке, оқулық пен дәрістің мәтініне, басқа дерек көздеріне талдау жаспа ежелгі төрттік жабын мұз басуларынан кейін түзілген Жер бедерінің пішіндерінің бір-бірінен айырмашылықтарын анықтап кестені толтырыңдар.Озаның, друмлиндерде мен каралардың бір-бірінен айырмашыдығын анықтаңдар.

Төрттік жабын мұз басуларынан кейін түзілген Жер бедерінің пішіндері	Түзілу жолдары	Пішіні мен негізгі ерекшеліктері
Друмлиндер
Озалар
Камалар
Занрлы жазықтар

15-тәжірибелік сабақ. Мұхиттар мен теңіздердің геологиялық жұмысы

Сабақтың мақсаты: мұхит табаны бедерінің ерекшеліктері н, құрамдас бөліктерін, теңіз суының геологиялық әрекетінен түзілген жағалаулардың негізгі түрлерінің бір-бірінен айырмашылықтарын анықтау.

Сабаққа қолданылатын құрал-жабдықтар: Мұхит табанының, теңіз жағалауларының үлестірмелі және интербелсенді көрсету құралдары, дүниежүзінің физикалық және мұхиттар карталары.

Пйдаланатын әдебиеттер тізімі:

1. Якушева А. Ф. Общая геология.- М.: Недра,2008.-360с.

2. Мельничук В. И. Общая геология. - М.: Недра,2009.-384с.

3. Ершов В. В. Основы геологии. -М.: Недра, 2010.-420с.

Студенттердің білімін тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:

1. Материктің мұхит табанына жататын материктік қайраң мен материктік беткейдің бедерінің негізгі ерекшеліктерін атаңдар.

2. Мұхит аста орталық жотасы мен аралдар тізбегі қалай пайда болды?

3. Мұхит шарасы бедарінің негізгі ерекшеліктерін атаңдар.

4. Терең мұхит шұңғымаларының таралған аумақтарын, түзілу заңдылықтарын түсіндіріңдер?

5. Фьюордты, далматты жіне лагуналы жағалаулардың түзілу жолдарын, бір-бірінен айырмашылықтарын анықтаңдар.

Сарамандық жұмыстарға арналған тапсырмалар:

1-тапсырма: Оқулық пен дәрістің мәтініне, 15.1-суретке талдау жасап дүниежүзілік мұхит табаны бедерінің негізгі ерекшеліктерін, материктің мхитқа батқан, өтпелі және мұхит шарасы бедерінің құрамдас бөліктеріне сипаттама беріңдер.

Мұхит асты бедерінің құрамдас бөліктері	Қамтитын тереңдігі	Бедерінің ерекшеліктері
Материктің мұхит асты бөлігі
Материктік қайраң
Материктік берткей
Өтпелі аймақ
Қазаншұңқыр
Мұхит асты орталық жотасы
Терең мұхит щұңғыимасы
Мұхит шарасы
Мұхит шарасы
Мұхит асты таулары
Жанартаулық аралдар
Негізгі қорытындылар

2-тапсырма: А) Дәптерлеріңе немесе миллиметр қағазға Дүниежүзінің физикалық карасының биіктік және тереңдік шкалаларын, масштабын пайдаланып, 20º о.е. бойлап Африканың шығыс жағалауынан Аустралияның батыс жағалауына дейінгі көлденең қима-сызбасын тұрғызыңдар. Тік масштабы 1:50 000; қөлденең масштабы 1: 17 500 000:

Ә) Тұрғызып болғаннан кейін материктік қайраң, материктік беткей, мұхит шарасы , мұхит асты орталық жоталары мен таулары түсініктеріне анықтама беріп оларды қима-сызбаға белгілеңдер. Атауын үстіне, сандық және атау масштабтарын астына жазыңдар.

Б) 1-тамсырманың соңындағы кесте мен көлденең қима-сызбаға талдау жасап құрылықтың орташа биіктігі мен мұхиттың орташа тереңдікгін анықтағңдар. талдау жасап

Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар: Тапсырманы орындау үшін тік масштабына негіз ретінде қабатты бояулар мен терілген биіктік шкаласын алыңдар. Биіктік және тереңдік шкаласының мәні қабатты бояудың сәйкес келетін түсінің құрылықтың теңіз деңгейінен биіктігін немесе мұхиттың тереңдігін көрсетеді. Шкалада 1см кейін 0м; 500м; 1000м;....3000м белгілейді. 1 см бөлінген тік масштаб шкаласының әр бөлігі 500м тең болады.

Көлденең масштаб ретінде екі есе ұлғайтылған картаның атау масштабы алынады. Масштабты ұлғайту үшін 1:40 000 000 масштабты картаның атау масштабы 1см=400км екіге бөлеміз де көлденең қима-сызбаның көлденең масштабын шығарамаыз 400км:2=200км. Көлденең қима сызба тұрғызу А-Б нүктелерінің арасын қосатын түзу сызық сызып оның бойындағы әр қабатты бояудың ұзындығын өлшеп шкаладан сәйкес келетін биіктігін тік масштаб көрсетілген шкаладан тауып сызамыз.

15.1сурет. Мұхит шарасының көлденең қима-сызбасы

3-тапсырма: Оқулық пен дәрістің мәтініне, 15.2-суретке талдау жасап мұхит соқпа толқындардың әсерінен теңіз жағалауларының бұзылу себептерін, оған әсер ететін күштерді анықтаңдар.

4-тапсырма: Оқулық пен дәрістің мәтініне, 15.3-суретке, басқа дерек көздеріне талдау жасап мұхит жағалауларының негізгі түрлерін анықтап олардың ерекшеліктерін сипаттаңдар. мұхит соқпа толқындардың әсерінен теңіз жағалауларының бұзылу себептерін, оған әсер ететін күштерді анықтаңдар. Фьордты, риасты және далматты жағалауларға салыстырмалы сипаттама беріп олардың түзілу жағдайларын, қалыптасуларына тау жыныстарының литологиялық құрамының әсерін анықтаңдар

15.1-сурет. Соқпа толқындармен жағалаудың бұзылуының сызбасы

Сипатама беру жоспары	Теңіз жағалауларынының негізгі түрлері
	Фьордты	Далматты	Риасты
Таралған теңіз жағалаулары
Түзілуіне әсер етекн орта жағдайлары
Негізгі ерекшеліктері
ұқсастықтары
айырмашылықтары
Негізгі қорытындылар:

5-тапсырма: Оқулық пен дәрістің мәтініне, 15.3-суретке, басқа дерек көздеріне талдау жасап лиманды, лагуналы, шхерлі жағалауларға салыстырмалы сипаттама беріп олардың түзілу жағдайларын, қалыптасуларына тау жыныстарының литологиялық құрамының әсерін, фьордты және далматты жағалаулардан негізгі айырмагшылықтары мен ұқсастықтарын анықтаңдар

Сипатама беру жоспары	Теңіз жағалауларынының негізгі түрлері
	лиманды	лагуналы	шхерлі
Таралған теңіз жағалаулары
Түзілуіне әсер етекн орта жағдайлары
Негізгі ерекшеліктері
ұқсастықтары
айырмашылықтары
Негізгі қорытындылар:

15.1-Сурет. Теңіз жағалауларының түрлері

1. 1-дәріс. Геологияның зерттейтін нысандары. Жердің ішкі құрылысы

2. Геологияның зерттейтін нысандары.

1.2 Жердің ішкі құрылысын зерттеу әдістері

1.3 Жердің ішкі құрылысы

1.4 Жер қойнауының заттық құрамы

Ежелгі гректер Жерді «Гея» деп атаған. Геология «Гея» деген сөзден туған. «Ге» — жер, «логос» — ілім, ендеше Жер туралы ілім. Толық айтсақ, геология — Жердің заттық құрамын, оның ішкі құрылысын, асты-үстінде болып жататын үрдістерді және олардын, тарихи дамуының заңдылығын зерттейтін табиғаттану ғылымының саласы. Дегенмен геологияның басты объектісі Жер қабығы, өйткені Жерді астрономия (космогондық тұрғыдан), геодезия, жағрафия да зерттейді.

Адамзаттың туған бесігі, аялаған анасы Жер туралы кімде-кім болса да хабардар болуы міндетті. Бұрынғы Қеңес Одағы геологиясының негізін қалаушылардың бірі, академик В. А. Обручев былай депті: «Геологияның негіздерін білмеген адам соқыр сияқты».

Геология көптеген ғылым тарауларының жиынтығы. Кейін ол кристаллография, минералогия, петрография, палеонтология, тарихи геология, аймақтық геология, геохимия, геофизика, гидрогеология, қазынды байлықтар ілімі, тағы да басқа пәндерге жіктеледі. Солардың ішінде барлығына жөн көрсететін, негіздерін қалап, сыр-сипатын беретін жалпы геология пәні — геология негіздері.

Геологияның маңызы өте зор. Ол әр түрлі қазба байлықтардың жер қойнауында орналасу заңдылығын ашып, соның арқасында оларды табысты түрде іздеудің жолын анықтайды. Сөйтіп, геология өндірістің алып ағашының түпкі тамыры болып саналады және оның алдыңғы барлаушы бөлшегіне де жатады. Былайша айтсақ, геология халық шаруашылығының бір саласы, оның өндіргіш күштері.

Жоғарыда айтылған таза практикалық мәнімен қатар, геологпя ілімінің дүние танудағы маңызын естен шығармау қажет. Барлық ғылымның ішінде оның философиялық негіздері — жаратылыстануда. Материяның алғашқы, сана-сезімнің соңғы екеніне, жаратылғанның бәрінің үнемі қозғалыс, даму жолында екендігіне осы геологияны зерттеу, меңгеру барысында тағы да көз жеткізе отырып, тарихи материализм негіздерін ұғынамыз.

Ақырында, қазіргі кезеңде геология адамзаттың тіршілігінің қорғанышы болып отыр. Айналамыздағы табиғаттың шым-шытырық бұзылысқа, өмірге қатерлі өзгерістерге ұшыраған шағында жер үстіндегі құбылыстардың жалпы заңдылығын анықтаушы геология ғана бізге көмекке келе алады.

Табиғат ғылымдарының барлығының да негізгі әдісі — эксперимент (тәжірибе). Ал Жер болса соншама, алып, оның қойнауындағы өтіп жатқан үрдістер ойға сыймастай күрделі. Ендеше геология үшін таза эксперимент қолдан келмейді. Қалғаны — бақылау, көру, іздес-тіру. Сол себептен геологияныц негізгі әдісі — жер бетін шарлап, фактілерді жинап, картаға-түсіріп, кейін оларды жіктеп, талдап, одан соң құрастырып (синтез), солардан ойша болжам (гипотеза) жасау болғаны. Ол үшін жинап-терілген фактілер геохимия, геофизика, бұрғылау т. б. арқылы дәлелденуі тиіс. Сонда болжам нақтылы теорияға көшеді. Сөйте тура геологияда анықтап дәйектеуге өте қиын болжамдар да бар.

Геологияның негізгі әдістемелік тәсілі — актуализм. Ғылымға бұл тәсілді белгілі ағылшын ғалымы Ч. Лайел 1830—1833 жылдары енгізген еді. Актуализмнің негізі — қазіргі көріп-білгеніміз өткен дүниені танып, білудің кілті. Былайша айтқанда, біз қазірде өтіп жатқан табиғат құбылыстарын (мысалы, ағын су әрекетін, теңіз-көлдің геологиялық жұмыстарын, жанартаулар қимылдарын т. б.) тәптіштеп зерттеп, олардың әрқайсысының өздеріне тән қалдырған белгілерін көріп-білеміз. Содан соң бұдан жүздеген миллион жылдар бұрын жаралған тас жыныстар ішінен сол әрекеттердің таңбаларын тауып, осы кездегімен салыстыра келе жыныстардың шыққан тегін анықтаймыз.