5 Тәжірибелік сабақ. Литологиялық-стратиграфиялық бағана тұрғызу

Сабақтың мақсаты: Геохронологиялық кестені, тау жыныстарының стратиграфиялық қабаттарының шартты белгілерін, Қазақстанның геологиялық картасын, пайдаланып Каспий маңы ойпатының стратиграфиялық қабаттарының қимасын тұрғызу арқылы студенттердің теориялық білімдерін бекіту, арнайы іскерлік-дағдыларын қалыптастыру.

Сабаққа қолданылатын құрал-жабдықтар: шөгінді тау жыныстарының үлгілері, геохронологиялық кесте, Қазақстанның геологиялық картасы.

Пйдаланатын әдебиеттер тізімі:

1. Практическое руководство по общей геологии: Учеб. пособие для студ. вузов / А.И. Гущин, М.А. Романовская, А.Н. Стафеев, В.Г. Талицкий; Под ред. Н.В. Короновского. 2-е изд., стер. М.: Издательский центр «Ака-демия», 2007. 160 с.

2. Әбілмәжінова С. А. Палеогеография. – Алматы: Экономика, 2011. – 360 б.

3. Байбатша Ә. Б. Палеонтология және тарихи геология. – Алматы: дәуір, 2011. – 496 ISBN 978-601-225309-2.

4. Короновский Н.В. и др. Геология. Учебник – М.: ИЦ «Академия», 2002.

Студенттердің білімін тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:

1. Стратиграфия дегеніміз не? Салыстырмалы стратиграфия әдіснің көмегімен нені анықтайды?

2. Фация дегеніміз не?.

3. Геохронологиялық кесте қандай қызме т атқарады?

4. Алевролит, әктас, сазды шөгінді жыныстар қайда түзіледі?.

5. Малта тасты моренналы жшөгінді жыныстар қалай түзіледі?

6. Тас көмір, мұнай, табиғи газ қабаттары қалай түзіледі?

Сарамандық жұмыстарға арналған тапсырмалар:

1-тапсырма: Төменде көрсетелер мен 5.1 суретті, 5-1 және 5.2 кестелердегі мәліметтерді, шөгінді жыныстардың шартты белгілерін, кестедегі тау жынастарының қалыңдығы мен негізгі түрлерін пайдаланып А3 форматты миллиметрлі қағазға Каспий маңы ойпатының литологиялық-стратиграфиялық бағанасын тұрғызыңдар. Масштабы 1мм=50м. толқынды қисық сызықпен стратиграфиялық сәйкессіздікті көрсетіңдер (5.1-сурет). Литологиялық-стратиграфиялық бағананың үлгісі 5.1-сурет пен , 5-1 және 5.2 кестелерде берілген.

Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар: Литологиялық-стратиграфиялық бағана тұрғызуды жасына сәйкес астынан үстіне қарай ең ежелгісінен жасына қарай 5.1-суреттердегі шартты белгілерді пайдаланып зерттелетін аумақтағы шөгінді және метаморфты жыныстар әр түрлі шартты сызықтармен белгілейді. Интрузивті түзілімдер бағанада көрсетілмейді.

Бағагнадағы тау жыныстары Қазақстанның геологиялық картада берілген стратиграфиялық бөліктерге сәйкес сәйкес түсіреледі.бағананың сол жағында тау жыныстарының стратиграфиялық жағдайы (эратема, жүйе (дәуір), бөлімі (қабаты), индексі жазылады. Оң жағына метр есебімен алынған қалыңдығы мен қабаттағы тау жыныстарының, кездесетін ағзалардың тасқа айналған алдықтарының сипаты жазылады (5.1-кесте, 5.1 сурет). Бағананы құру масштабы тау жыныстарының жалпы қалыңдығына байланысты алынады. Оның қалыңдығы 50 см астауы тиіс. . Егер стратиграфиялық қабат аса қалың болса бір текті литологиялық қабатты бір немесе үш бағнаға дейін үзуге ұлықсат беріледі. Стратиграфиялық қабаттың метр есебімен алынған қалыңдығы санмен көрсетіледі. Сәйкс келетін қалыңдық бағанада түзу сызықпен, сәйкес келмейтіндері толқынды, бұрыштықтары араның тісі тәрізді сызықтармен белгіленеді.

Литологиялық-стратиграфиялық бағананы рәсімдеу. Беттің жоғарғы жағына бағананың аты (мысалы, Каспи маңы ойпатының литологиялық-стратиграфиялық бағанасы) жазылады оның астына 7 бөліктен тұратын литологиялық-стратиграфиялық бағана тұрғызылып, шөгінді жыныстардың негізгі түрлері шартты белгімен сызылып қабаттарының қалыңдығы масштабқа сай түсіріледі. Соңғы қатарға тау жыныстарының литологиялық сипаттамасы жазылады. Бағананың астына масштабы, шөгінді және метаморфты тау жныстарының шартты белгілеті жұмысты орындаған адамның аты-жөні жазыдады..

5.1- кесте. Литологиялық –стратиграфиялық бағанасының үлгісі

Эратема (Эра)	Жүйе (дәуір)	бөлім	индексі	Шөгінді жыныстардың шартты белгілері	Қалыңдығы, м	Литологиялық сипаттамасы
Кайназой	тноген	жоғарғы	N2			ұсақ малта тастты, ірі түйіршікті құмды қабаттары бар борпылдақ жыныстар
		төменгі	N1			Ашық түсті қабатты кварц құмдары
	палеоген		P3			Қоңыр жұқа қабатты саздар
			P2			Қабатты сұр құмды мергель , негізі ірі түйіршікті құмдар
Мезазой	Бор	жоғарғы	К3			Әктас

5.2-кесте. Литологиялық –стратиграфиялық бағананы тұрғызыға қажетті мәліметтер

Шөгінділердің жасы	қалыңдығы (м)	Литологиялық құрамы
тТөрттік	100-150	құмдар, құмдақ, саздар,құмды саздар
Төменгі неоген	250-400	Саздар, құмтас, қиыршық тас, ұсақ малта тастар
Жоғарғы палеоген	1000	Құмтас қабаттары бар саздар
ортапалеогене	300	Алевролит, әктас қабаттары бар саздар
Төменгі палеоген	200	Мергелдер, әктастар, алевролиттер, саздар
Жоғарғы бор	150-200	әктастар, саздар
Төменгі бор	200-400	құмтастар, алевролиттер, саздар
Жоғарғы юра	50-150	Құмтастар, әктастар
Орта юра	150-600	Құмтастар, әктастар
Төменгі юра	150	Алевролиттер, құмтастар, әктастар
Жоғарғы триас	300	Алевролиттер мен құмтастар қабаттары бар саздар
Орта триас	500	Әктастар, алевролиттер, саздар, доломиттер
Төменгі триас	1000	саздар, алевролиттер, әктастар,доломиттер, мергельдер
Жоғарғы пермь	2800	Аргиллиты, песчаники, алевролиты
Төменгі пермь	50-3500	Аргиллиттертас тұзы
Жоғарғы таскөмір	800	Алевролиттер, құмтастар әктастар
Орта таскөмір	150-250	әктастар
Төменгіу таскөмір	400-600	әктастар
Жоғарғы девон	500	әктастар

5.1-сурет. Литологиялық-стратиграфиялық бағанада белгіленетін шөгінді және метаморфты жыныстардың шартты белгілері

6-тәжірибелік сабақ. Интрузивті және эффузивті магматизм нәтижесінде түзілетін тау жыныстары

Сабақтың мақсаты: Жер қойнауында жүретін геодинамикалық үрдістерді, интрузивті және эффузивті магмалық тау жыныстарының түзілу жолдарын анықтап оларды құрылымдары мен түзілімдерін, оларды түзетін минералдардың негізгі түрлерін анықтау.

Сабаққа қолданылатын құрал-жабдықтар: минералдар мен тау жыныстарының жинақтарының үлгілері, оқулықтар, сызғыш, ұлғайтқыш әйнек.

Пйдаланатын әдебиеттер тізімі:

1. Короновский Н.В. Общая геология: Учебник. – М.: Изд-во МГУ, 2002. – 448 с..

2. Якушова А. Ф., Хаин В.Е., Славин В.И. Общая геология: Учебник для вузов. – М.: Изд-во МГУ, 2008. – 448 с.

3. ..

Студенттердің білімін тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:

1. Эндогендік геологиялық (геодинамикалық) үрдістердің энергия көлдерін, даму жолдары мен өзара қатынасын анықтаңдар

2. Магмалық ошақтары мен олардың пайда болу жолдарын түсіндіріңдер.

3. Магман түзілу жолдарына қарай жіктеңдер

4. Интрузивтті және атпа (эффузифті) тау жыныстарының түзілу жолдарын, бір-бірінен айырмашылығын анықтаңдар.

Сарамандық жұмыстарға арналған тапсырмалар:

1-тапсырма: Оқулықтың мәтінін, интернет деректерін 6.1-кестедегі интрузивті жыныстардың анықтағышын пайдаланып Капал гранит, Қызылтас диорит, Шарықтас габро кен орынынан алынған үлгілерді пайдаланып граниттің құрылымы мен түзілімін, химиялық құрамын анықтап төмендегі кестені толтырыңдар.

Сипаттама беретін граниттің атауы	Құрылымы			Минералдық құрамы	Химиялық құрамының тобы	Түзілімі (көлемді, ретсіз)
	түсі	Кристаадануы(пішіні, өлшнемі, мм)	Түйіршіктері (ірі, ұсақ, орташа)
Қапал граниті
Қызыл тас тиориті
Шарықтас габросы

Ә) интрузивті жыныстардың ірі, эффузифті жыныстардың ұсақ түйіршікті болуының себептерін түсіндіріп, өз ой қорытындыларыңды шығарыңдар.

2-тапсырма: Оқулық пен дәрістің мәтініне, интернет деректеріне, тау жыныстарының үлгілеріне талдау жасап түзілу тереңдігіне байланысты интрузивті және эффузифті жыныстардың құрылымы мен түзілімдеріне салыстырмалы сипаттама беріп кестені толтырыңдар. Айырмащшылықтарын анықтап ой қорытындыларын шығарыңдар.

Сипа ттама беру жоспары	Интрузивті магмалық жыныс	Эффузивті магмалық жыныс
Құрылымы
Түзілімі

6.1-кесте. Интрузивті жыныстардың анық тағышы

Химиялық құрамы бойынша топтары

Тау жыныстарының атауы

Тау жынысын түзетін минералдар

Қосымша мәліметтер

интрузивті

Кварц

Кварцит дала шпатыгі

Плагиоклаз Плагиоклаз

Күңгіурттүсті

Тереңде түзілген

Гипабиссаль ды

Мусковит

Биотит

Мүйіз алдамшысы

Пироксен

Оливин

Күңгірт (қара) түстің үлесі қалыпты

Қара түске қаныққар

Күңгір түстің мөлшері аз

қышқылды

Гранит

ұсақ түйіршікті: иабаз (тек негізгілер үшін) микро……диорит, габбро, гранит, сиенит Порфиртәрізді: гранит-порфир, сиенит-порфир, диорит-порфирит,

Лампрофирлер

Ірі түйіршікті тау жыныстары: габбро- пегматиттер, гранит-пегматиттер және т.б. ұсақ түйіршікті: сиенит-аплиттер, гранит-аплиттер

+

+

+

+

+

+

Кварца 20% кем емес Кварц10%

Гранитті диорит

-

-

-

-

-

Орташа

Граносиенит

+

+

+

+

+

Плагиоклаз мүйіз алдамшысынан артық

Сиенит

-

-

-

-

Сиенитті-диорит

+

+

+

+

диорит

-

негізгі

Габбро-диорит

+

+

+

+

Плагиоклаз мүйіз алдамшысынан кем

Габбро

-

ультранегізгі

Пироксенит

+

Перидотит

+

+

Дунит (оливинит)

+

3-тапсырма: Оқулықтың мәтініне, интернет деректеріне талдау жасап лаколит, батолит түсініктеріне анықтама беріп геология оқулығынан суретін салыңдар. Түзілу жолдарын, бір-бірінен басты айырмашылықтарын анықтап өз ой қорытындыларыңды шығарыңдар.

4-тапсырма: А) Оқулықтың мәтінін, тау жыныстарының үлгілерін пайдаланып эффузивті магмалық жыныстардың пайда болу жолдарын химиялық құрамын анықтап интрузивті магмалық жынытардан негңізгі айырмашылықтарын табыңдар.

Ә) Эффузивті магмалық жыныстардың 6.2-кестедегі анықтағышын пайдаланып төмендегі кестеде бепрілгекн эффузивті жыныстардың құрылымын, түзілімін, химиялық және минералдық құрамдарын анықтаңдар.

Сипаттама беретін граниттің атауы	Құрылымы			Минералдық құрамы	Химиялық құрамының тобы	Түзілімі (көлемді, ретсіз)
	түсі	Кристаадануы (пішіні, өлшнемі, мм)	Түйіршіктері (ірі, ұсақ, орташа)
Липарит (риолит, кварцті порфир)
Трахит (ортофир)
Андезит (андезитті порфирит)
Базальт (базальтті порфирит)

6.2-кесте. Эффузивті жыныстардың анықтағышы

Химиялық құрамы бойынша топтары

Тау жыныстарының атауы

Тау жынысын түзетін минералдар

Қосымша мәліметтер

эффузивті

Кварц

Кварцит дала шпатыгі

Плагиоклаз Плагиоклаз

Күңгіурттүсті

атауы

Негізгі массасының түсі

Мусковит

Биотит

Мүйіз алдамшысы

Пироксен

Оливин

Күңгірт (қара) түстің үлесі қалыпты Қара түске қаныққар Күңгір түстің мөлшері аз

қышқылды

Липарит (риолит, кварцті порфир)

ашық, қызғылттау, ақшыл -сұр, ашық сұр

+

+

+

+

+

+

Кварца 20% кем емес Кварц10%

-

-

-

-

-

Орташа

Трахит (ортофир)

Қызғылттау қызыл, қоңыр Сұр,күңгірт-сұр, Жасылдау сұр

+

+

+

+

+

Плагиоклаз мүйіз алдамшысынан артық

Андезит (андезитті порфирит)

+

+

+

+

негізгі

Базальт (базальтті порфирит)

+

+

+

+

Плагиоклаз мүйіз алдамшысынан кем

ультранегізгі

Пикрит

+

+

+

+

7-тәжірибелік сабақ. Жанартаулар

Сабақтың мақсаты: Жер қойнауында жүретін эффузивті магматизмнің мәнін, жанартаулардың құрылысын, атқылау үрдісін, түрлері мен таралған аймақтарын, жанартаулардан кейінгі үрдістерді анықтау.

Сабаққа қолданылатын құрал-жабдықтар: жанартаудың түрлері мен құрылысының сызба-нұсқалары, оқулықтар, көрсеету құралдары.

Пйдаланатын әдебиеттер тізімі:

1. Карлович И.А. Основы геологии с элементами минералогии и петрографии: Учеб-ное пособие для вузов – М.: Акад. Проект, 2002 – 536 с.

2. Ананьев, В.П. Основы геологии, минералогии и петрографии: Учеб. для вузов [текст] / В.П.Ананьев, А.Д. Потапов. – 2-изд., перераб. и доп. – М.: Высш. шк., 2005. – 398 с.

3. Короновский, Н.В. Геология: учебник [текст] / Н.В. Короновский, Н.А. Ясаманов. - 3-е изд., стер. - М.: ACADEMIA, 2006. – 448 с.

Студенттердің білімін тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:

1. Эффузивтік магматизмнің мәнін, табиғаттағы маңызы мен оларды оқып-үйренудің маңызын түсіндіріңдер.

2. Жанартау үрдісінің пайда болу себептерін, таралған аймақтарын анықтаңдар

3. Жанартаулар атқылау өнімдерін атаңдар

4. Гейзерлердің пайдаболу себептерін, таралған аймақтарын анықтаңдар.

Сарамандық жұмыстарға арналған тапсырмалар:

1-тапсырма: А) Оқулықтың мәтінін, қосымша дерек көздерін пайдаланып эффузивті магматизмнің мәнін, интрузивті магматизмнен айырмашылығын, түзілу себептерін анықтап, жанартаудың құрылысының сызбасын салыңдар.

Ә) Магма ошағы, жанартаудың өзегі, кратер, жанартаулық бомба, лава, туф, пемза түсініктеріннің мәнін, негізгі жанартаулық өнімдерді анықтап сөздік жасаңдар. эффузивті обсидианның құрылысымен танысып оның түзілу жолдарын сипаттаңдар.

2-тапсырма: Дүниежүзінің тектоникалық және физикалық карталарына талдау жамасп жанартаулардың литосфералық тақталардың ажырау және жанасу аймақтарында таралу себептерін түсіндіріп, кескін картаға дүниежүзіндегі ірі жанартауларды арнай шартты белгілермен түсіріңдер.

3-тапсырма: А) Оқулықтың мәтінін, қосымша дерек көздерін пайдаланып жанартаулардың негізгі тұрпаттарын (түрлерін) анықтаңдар. Оларға тән негіузгі ерекшеліктерді кестеге жазыңдар.

Жанартаулардың негізгі тұрпаттары (түрлері)	Таралған аймақтары	Жанартауларың аттары	Негізгі ерекшеліктрі
Стромболи
Везувий
Пеле
Кракатау
Маар
Бандайсан
Гавай
Этна

Ә) Везувий, Исланд және Каракатау тұрпатты жанартауларға салыстырмалы сипаттама беріп олардың ұқсастықтары мен бір-бірінен айырмашылықтарын анықтаңдар

Жанартаулардың тұрпаттарының негізгі ерекшеліктері
Везувий	Исланд	Каракатау
Құсастықтары:
Айырмашылықтары:

4-тапсырма: Оқулықтың мәтінін, қосымша дерек көздерін пайдаланып шалшықты жанартаулардың (ұйықтардың) пайда болу себептерін, түзілетін негізгі тау жыныстарын анықтап, жанартаулардан айырмашылығын табыңдар.

5-тапсырма: Фумаро, гейзерлер, арасан түсініктерінің мәнін анықтап, жанартаудан

кейінгі үрдістердің пайда толу заңдылвықтарын анықтаңдар.

6-тапсырма: Географиялфық атласты, кескін картаны пайдаланып кестеде көрсетілген географиялық координатттары көрсетілген жанартаулардың аттары мен абсолбт биіктіктерін анықтаңдар. Оларды кескін картада белгідеңдер.

Координаттары	Жанартаудың аты	Абсолют биіктігі, м	Жанартау орналасқан материк (арал)
55˚ с.е.160˚ ш.б.
2˚ о.е. 78˚ б.б.
37˚ с.е 15˚ ш.б.
66˚ с.е.18˚ б.б.
3˚ о.е.38˚ ш.б.

8-тәжірибелік сабақ. Жерсілкіну

Сабақтың мақсаты: Жер қойнауында жүретін эффузивті магматизмнің мәнін, жанартаулардың құрылысын, атқылау үрдісін, түрлері мен таралған аймақтарын, жанартаулардан кейінгі үрдістерді анықтау.

Сабаққа қолданылатын құрал-жабдықтар: жанартаудың түрлері мен құрылысының сызба-нұсқалары, оқулықтар, көрсеету құралдары.

Пйдаланатын әдебиеттер тізімі:

1. Никонов А.А Землетрясения.-М.: Знание, 2004.-185с.

2. Эйби Дж.А. Землетрясения.-М.: Недра, 220 с.

3. Киссин И.Г. Землетрясение и подземные воды.-М.: Наука, 2012. -247с.

Студенттердің білімін тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар:

1. Жер сілкінудың себептерін сипаттаңдар.

2. Жер сілкінуді зерттеу әдістерін, олардың алпатты жерсілкінудің алдын алу шараларын анықтаудағы маңызын түсіндіріңдер.

3. Сейсмикалық қауіпті Жер сілкіну аймақтарының литосфералық тақталарының ажырау және жанасу (соқтығысу) аймақтарынрда таралуының негізгі себептерін түсіндіріңдер.

4. Жер сілкінуді күшіне қарай жіктеп күшті жер сілкіну боларда жанарлардың мінес-құлқында байқалатын өзгерістерді сипаттаңдар.

5. Жерсілкіну кезінде адамдардың өзін-өзі ұстау ережелері мен қауіпсіздік шараларын атаңда.

Сарамандық жұмыстарға арналған тапсырмалар:

1-тапсырма: Оқулық пен дәрістің мәтінріне, басқа дерек көздерінің мәліметтеріне талдау жасап сессмология ғылымының зерттейтін нысанын, сейсмологиялық бекеттің атқаратын қызметін, зерттеу әдістерін, күшті жер сілкінудің апатты салдарының алдын алудағы маңызын анықтаңдар.

8.1-сурет. Тектоникалық жер сілкінудің сызбасы

2-тапсырма: Оқулық пен дәрістің мәтінріне 5.1 және 8.2 суреттерге талдау жасап

Жер сілкіну ошағы, эпицентрі түсініктерінің мәнін ашып Жер сілкінудың туындау себептері мен оның салдарын, жер қыртысының ығысу себептерін анықтап өз ой қорытындыларыңды

8.2-сурет. Жер сілкіну толқындарының таралу ерекшеліктері мен Жер қыртысындағы ығысулар

3-тапсырма: А) Оқулық пен дәрістің мәтінрін, басқа дерек көздерін пайдаланып Жер сілкінудің қазіргі туу себептері мен түзілу тетіктерін түсіндіріп кестеде көрсетілген Жер сілкіну күштеріне сәйкес келетін ғимараттарда байқалатын сипаттарды анықтап кестені толтырыңдар.

Жер сілкіну күші	Өлшембірлігі, балл	Қайталану ырғары	Ғимараттарда байқалатыгн белгілер
әлсіз	1-3 бал;	жылда
қалыпты	4 балл	жылда
Біршама күшті	5 балло	100 жылда 5-25 рет
Күшті	- 6 балл	100 жылда 10-15 рет
Аса күшті	7 балл	100 жылда 4-6 рет
Бұзушы	8 балл;	100 жылда 1-3  рет
Алапат	9 балл;	300 жылда 1 рет
Жойқын	10 балл;
Апатты	11 балл
Күшті апатты	12 балл

Ә) ХІХ ғасырдың соңында пайда болған Күңгей Алатаундағы Көлсай, Жетісу Алатауындағы Жасылкөл көлдерінің күші қанша балдық жер сілкінісінің салдарынан түзілгенін түсірдіріңдер

4-тапсырма: Оқулықтың мәтінін, 8.2, 2.3 және 8.4 суреттерді пайдаланып Жер сілкіну аймақтарының Жер бетінде таралу заңдылықтарын, жер қыртысындағы тік және көлденең бағыттығы жылжуларының жүру себептерін анықтап жер шарының аса күшті Жер сілкінулер болатын сейсмикалық аймақтарын кескін картаға түсіріңдер.

8.3-сурет. Жер сілкіну Жер сілкіну таралатын аймақтардың сызбасы

8.4-сурет. Жер сілкіну мен жанартау атқылау байқалатын литосфералық тақталардың ажырау және жанасу (соқтығысу)аймақтары

9-тәжірибелік сабақ. Литосфералық тақталардың тектоникалық қозғалыстары

Сабақтың мақсаты: Литосфералық тақталар теориясына, жер қойнауында жүретін физикалық үрдістерге негізделіп материктік және мұхиттық жер қыртысының құрамын, негізгі ерекшеліктерін, бір-біреінен айырмашылығын, литосфералық тақталар қозғалысының материктер мен мұхит шарасының, Жер бедерініің ірі пішіндерінің қалыптастырудағы маңызын анықтау.

Сабаққа қолданылатын құрал-жабдықтар: литосфералық тақталар қозғалысының үлгілері, тектоникалық және физикалық карталар, үлестірмелі және көрсету құралдары.

Пйдаланатын әдебиеттер тізімі:

1. Сорохтин, О.Г. Развитие Земли/ О.Г. Сорохтин, С.А. Ушаков. – М.: Изд-во Моск. ун-та, 2002. – 560 с.

2. Хаин, В.Е. Историческая геология/ В.Е. Хаин, Н.В. Короновский, Н.А. Ясаманов. – М., МГУ, 2006 – 447 с.

3. Шейдеггер, А. Основы геодинамики / А. Шейдеггер. – М.: Недра, 2007. – 384 с.

Студенттердің білімін тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар: