11. Елдің сыртқы саудасының негізгі көрсеткіштері: сыртқысаудалық айналым, сауда балансы және сауда сальдосы

Сыртқы сауда айналымы — елдің (елдер тобының) белгілі бір кезеңдегі экспорты мен импорты құнының сомасы. Тауарлардың әкетілімі мен әкелімі қандай тауар келісімі (келісімшарты) және қандай кезеңнің мәмілесі есебінен жүзеге асырылатынына қарамастан есеп күнтізбелік кезеңде жүргізіледі. Тиісті жылдардың нақты және салыстырмалы бағасымен есептеледі.

Сауда балансы - тауарларды елден сыртқа шығару мен елге әкелудің арақатынасы.

Внешняя торговля оценивается с помощью базовых понятий экспорта, импорта и внешнеторгового оборота.

Экспорт — это количество товаров (в натуральном или стоимостном измерении), вывезенных из страны.

Импорт — это количество товаров (в натуральном или стоимостном измерении), ввезенных в страну из-за границы.

Внешнеторговый оборот — представляет собой сумму экспорта и импорта страны.

Формула оборота внешней торговли

Внешнеторговый оборот = Экспорт + Импорт.

При этом следует помнить, что оборот внешней торговли страны рассчитывается в стоимостных единицах, поскольку включает разнородные товары, не сопоставимые в натуральном измерении. По отдельным товарам можно измерить экспорт и импорт в натуральных единицах (штуки, тонны, метры).

Формула баланса внешней торговли

Весьма важным понятием является баланс внешней торговли.

Баланс внешней торговли = Экспорт — Импорт.

Баланс внешней торговли может иметь положительную или отрицательную величину и редко сводится к нулю. Соответственно можно говорить о положительном или отрицательном сальдо торгового баланса страны. Отрицательное сальдо торгового баланса означает возникновение пассивного торгового баланса. И, наоборот, положительное сальдо характеризует активный торговый баланс страны.

Темп роста мирового экспорта

Для анализа развития такого многогранного явления, как внешняя торговля, применяется система показателей. Некоторые показатели отражают темпы роста мировой торговли. К таковым, например, относится показатель темпов роста мирового экспорта (Тэ):

Тэ = (Эа:Эо) х 100%,

• Э1 — экспорт текущего периода,

• Э0 — экспорт базисного периода.

• Кроме того, применяется ряд показателей, характеризующих зависимость экономики страны от внешней торговли:

Экспортная квота (Кэ):

Кэ = (Э / ВВП) х 100%,

• Э — стоимость экспорта;

• ВВП — валовой внутренний продукт страны за год.

Импортная квота (Ки):

Ки = (И / ВВП) х 100%,

где И — стоимость импорта.

11. Қазақстанның сыртқы саудасы: негізгі сипаттамасы

Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін алғаннан бері жоғары жылдамдықпен қарқынды даму үстінде. Мысалы, экономикамыз бен сыртқы сауда байланысымызда оң өзгерістер болып, экспорт-импорт қатынастары мен көлемі қазіргі кезде сонау 1991 жылдардан 50 есеге өскені байқалады. 2001жылы Қазақстан экспорты 111 мемлекетке бағытталса, қазіргі таңда олардың саны 135-тен асып жығылады.

Еліміздің сыртқы саудасын дамытуға негіз болатын артықшылықтар мен факторлар:

Табиғи-географиялық (шекараның ландшафтық сипатттамасы, табиғи- климаттық жағдайы, табиғи ресурстар мен ауыл шаруашылығы бағыттағы жерлердің болуы); Экономикалық (тұрғындардың өмір сүру деңгейі, тығыздығы, экономиканың салалық құрылымы, әлеуметтік жағдайы, мамандандырылуы, инвестициялық ахуалы.);

Институционалдық (шекара тосқауылдарының болуы,сауданы дамыту үшін нормативті-құқықтық базаның болуы, сауда орталықтарын құру ); Әлеуметтік-мәдени (мәдениеттің,тілдің жақын болуы немесе болмау, сонымен қатар, конфессионалдық тосқауылдардың орын алуы);

Саяси (мемлекет аралық қарым-қатынастардың даму деңгейі).

Республикада сыртқы сауданы тұрақтандыру мақсатында бірнеше шаралар кешені жүзеге асырылды:

• тауарларды экспортқа шығаруда квоталау жойылды; • лицензияланатын өнімнің тізбесі қысқартылды;

• бидайдан, мұнайдан, газдан және түсті металдардан басқа барлық тауарларға экспортқа шығару баждары жойылды;

• арнайы экспорттаушылар институты құрылды; • бірқатар бос экономикалық аумақтар құрылды;

• нашар дамыған және дамитын елдер үшін, осы елдерден енгізілген өнімдерді

импорттық кедендік баждар төлемінен жартылай немесе толық босатудың преференция сызбасы әзірленді;

• республикаға сапасыз тауарларды енгізуді болдырмау үшін техникалық, санитарлық, фитосанитарлық және баска да бақылау жүйесі жүзеге асырылуда;

• импорттық келісім-шарттарды тиеп жіберу алдында тәуелсіз сараптама жүйесі енгізілдді;

• жаңа кедендік кодекс қабылданды.

Еліміздің экспорт пен импорттың 2010-2012 жылдардағы мөлшерін салыстыра кетсек: 2010ж елімізде сыртқы сауданың көлемі 91397,5 млн АҚШ долларында болып: экспорт мөлшері 60270,8 (65%) млн АҚШ долларын,ал импорт 31126,7 (34%) млн АҚШ долларын көрсеткен. Еліміз 2012 жылы сыртқы тауар айналымы 13682,5 млн АҚШ долларын құраса, оның ішінде экспорт көлемі 92285 млн АҚШ долларын, ал импорт 44539 млн АҚШ долларын құрап отыр. 2011 жылы тауар айналымының шамасы 125019,7 млн АҚШ доллары құрап, сәйкесінше 87964 (70,36%) млн АҚШ доллар, импорт 37055,7 (29,64%) млн АҚШ долларын құраған. Осыдан 2012 жылда 2011 жылдың тауар айналымынан 8,4%-дан асқанын көруге болады. 2011ж экспорт бойынша басты сауда серіктестері Ресей (8,4%), Украина (3%) , Италия (17,1%), Австрия (4,4%), Қытай (18,5%), Нидерланды (7,5%), Франция (6,2%), Швейцария (5,64%). Негізгі экспортқа шығаратын тауарлардың қатарын минералдық өнімдер (56,8%), металдар және одан жасалған бұйымдар (19,5%), мал және өсімдіктер өнімдері, дайын азық-түлік тауарлар (9,6%) құраған. Ал Қазақстанға импорт көлемі жоғары елдерге Ресей (41,4%), Қытай (13,6%), Германия (5,6%) Украина (4,7%), АҚШ (4,6%) жатады. Импорт тауарлардың басым көпшілігін машиналар, жабдық, көлік құралдары, аспаптар мен аппараттар (53,6%), химиялық өнім және олармен байланысты өнеркәсіп салалары (15,5%), металдар және олардан жасалған бұйымдар (9,1%) алады. 2012 жылы да экпортта үлесі басым елдерге Ресей (7,3%), Италия (16,8%), Нидерланды (8,1%), Франция (6,1%), Корея (17,9%) жатады. Ал импорт бойынша Ресей (38,4%), Украина (6,6%), Германия (5,1%), Корея (16,8%), АҚШ (4,8%) алдыңғы қатарда тұр. Қазақстан үшін дәстүрлі алдыңғы қатарлы экспорттаушы нарығы бар елдер Еуропа елдері (Италия, Франция, Нидерланды), Қытай, Ресей, Канада болып табылады. 2010 жылы Еуропалық Одаққа мүше елдерге 50 млрд.АҚШ. долларынан астам тауар экспортталған. Кедендік одаққа мүше болғаннан бері біздің тауарларымыз Африка және Латын Америка елдеріне шығарылуда. Осы көрсеткіштер арқылы еліміздің сыртқы саудасы жылдан-жылға өсіп отырғанын көруге болады.

2011 жылы ТМД елдерінің үлесі артты, экспортта Еуропа елдері жетекші орын алады. Қазақстан экспорты: Мұнай және мұнай өнімдері — 35%; түсті метал — 17%; қара металы — 16%; мыс — 12%; дәнді дақылдар — 9%; басқалар — 11% құрады. Статистикалық агенттіктің хабарлауы бойынша, 2010 жылдан бастап Қазақстан экономикасы жоғары өсу қарқынын көрсетіп отыр. Оралымды деректер бойынша ЖІӨ-нің 2011 жылғы нақты өсуі 7,5% құрады [3]. Бұл ретте ауыл шаруашылығы, сауда, байланыс сияқты салалардың нақты көлемінің өсуі көлемдер өсімінің қарқындары бойынша 2011 жылы көш бастады.

Сыртқы сауда саясатын дамытуда айқын мысал ретінде Қазақстан Үкіметі Дүниежүзілік Сауда Ұйымына (ДСҰ) кіру деп біледі.

Сонымен қоса, сыртқы сауданы дамыту мақсатында әсіресе шекаралас мемлекеттермен сауданы оңтайландыру үшін одақ, қауымдастықтар құрған. Мысалы: Ресей, Қырғызстан елдерімен Еуразия экономикалық қауымдастық ұйымы реттейді. Қырғызстан мен Өзбекстан елдерімен шекаралық қарым- қатынастарды Орталық Азия Ынтымақтастық ұйымы арқылы реттесе, Қытай, Қырғызстан,Ресей, Өзбекстанмен сауда қатынастарын Шанхай ынтымақтастық ұйымы реттейді.

Кеден одағының қалыптасу нәтижесінде ЖІӨ мөлшері 1,6 трлн АҚШ долларды құрайтын және ішкі нарық көлемі 168 млн адамға жететін бірыңғай аумақ құрылды. Қазақстанның экспорттық тауарларын Еуропа елдеріне шығару үшін Ресей транспорт инфрақұрылымын тиімді шарттармен қолдануға болады. Бұл отандық өндірушілер үшін көлік шығынын азайтуға және отандық тауарымызды өзге елдердің нарығында санын арттырып, бәкеге қабілеттілігін күшейтуге мүмкіндік береді. Қазақстан тауарларының Ресей, Белорусь нарығына енуі үшін техникалық талаптар мен стандарттардың үш мемлекет тарапынан бір деғгейде қолдану өте тиімді [5].

Кедендік одақ қазақстандық тауар өндірушілерін ынталандырып, тауарларын сату нарығын кеңейтілу процесі орын алады және де экономикалық инвестициялардың тартымдылығы артады, бұл өз кезегінде жаңа өндірістердің дамиуына себепші болады. 2012 жылдың қорытындысы бойынша Кеден одағына мүше елдер арасындағы тауар айналымының көлемі 24625,4 млн АҚШ долларын құрады, бұл жалпы тауар айналымның 18 пайызын құрайды екен. Оның ішінде экспорт мөлшері 6837,7 млн АҚШ долларын (жалпы экспорттың 7.4%), ал импорт көлемі 177877,1 млн АҚШ долларын (39,9%) құраған екен. Бірақ осы бастапқы жылдардағы пайданың көп бөлігін Ресей және Белорусь елдерінің үлесіне тиген. Болашақта еліміздің табар пайдасы көбейе түсетініне кәмiл сенімдімін.

	январь-август 2014 года	январь-август 2013 года	Темп роста %
Внешнеторговый оборот	80 455,2	88 493,2	90,9
страны СНГ	17 252,0	21 867,5	78,9
другие страны	63 203,2	66 625,7	94,9
всего со странами ТС	12 435,0	15 891,3	78,3
экспорт	53 946,5	57 414,4	94,0
страны СНГ, из них:	6 149,2	7 427,6	82,8
Россия	3 302,5	4 126,3	80,0
Беларусь	20,3	45,8	44,3
всего со странами ТС	3 322,8	4 172,1	79,6
другие страны	47 797,3	49 986,8	95,6
импорт	26 508,7	31 078,8	85,3
страны СНГ, из них:	11 102,8	14 439,9	76,9
Россия	8 713,9	11 307,7	77,1
Беларусь	398,3	411,5	96,8
всего со странами ТС	9 112,2	11 719,2	77,8
другие страны	15 405,9	16 638,9	92,6