3. Сыфатнынъ япылувы

Къырымтатар тилинде сыфатлар эки усулнен: а) морфологик, б) синтактик усулларнен япылалар.

Морфологик усулнен сыфат япув сёз негизине махсус сыфат япыджы ялгъама къошувнен негиз ифаделеген аляметни анълаткъан янъы сыфат мейдангъа кетирювдир.

Сыфат япыджы ялгъамалар шекиль ве функциясына коре исим, зарф, филь япыджы ялгъамаларгъа бенъзейлер. Бу ялгъамалар арасында омонимимик ялгъамалар да бар. Демек, бойле ялгъамалар эм сыфат, эм исим, эм де башкъа сёз чешитине аит олгъан сёзлерни япувда къулланыла.

Сыфат япыджы ялгъамалар саде (къар – лы, акъыл – лы) ве къошма (эв – де – ки, сев – им – ли, кор – юм – ли) олалар.

Ялгъамалар вастасынен тюрлю сёз чешитлеринден (исимден, сыфаттан, замирден, фиильден) сыфат япыла. Лякин, эксерий алларда сыфатлар исимлерден ве фииллерден япылалар.

Шимдики къырымтатар тилинде сыфат япыджы ялгъамалар негиз огюне къошула эди. Бу адисе ираний тиллерден кирген сёзлерде расткеле эди ве шимди исе бир къач сёзде сакъланып къалгъандыр. Меселя: <на+чаре, битараф <би+тараф киби.

Негизден сонъ къошулып, аслий сыфат ясагъан ялгъамалар булардыр (нисбий сыфат япыджы ялгъамалар юкъарыда берильген эди):

1. - лы/ - ли/ - лу/ - лю ялгъамасы исим негизине къошулып:

а) анълашылгъан предметке аит олгъан манадаки сыфат япыла: тюфекли (адам), юклю (араба) киби;

б) негизден анълашылгъан предметнинъ адеттен зияде олгъанлыгъы манасындаки сыфат япыла: тузлу, сютлю, кучьлю, гъайретли, джанлы киби;

- лы ялгъамалары джогърафик объектине, этник адына къошулгъанда, шу ернинъ сакинини я да анги миллетке аит лигини костерелер. Меселя: леззетли, къазахыстанлы, какъмесджитли. Чифит сёзлер теркибинле – лы ялгъамалары эки кере къулланылгъанда, «ве» багълайджысы ерине ишлетиле билерлер. Меселя: Денъиз устю ешилли – коклю. Тенъештиринъиз: Денъиз устю ешиль ве кок [14,c. 103-105 14. Талипова Зера. Сыфат япыджы ялгъамалар /Зера Талипова // Йылдыз. - 2003. - №1. - С. 103 -107.].

2. -сыз/ -сиз/ -суз/ -сюз ялгъамасы исим негизине къошулып, негизден анълашылгъан предметнинъ, шахснынъ я да аляметнинъ мевджут олмагъаныны ифаделеген сыфат ясай: ташсыз, ерсиз, тузсуз, сютсюз, чюрюксиз (алма) киби [7];

Бу сой ялгъамаларны приватив шекиллер оларакъ танылгъанлар. Тарихий аспекттен талиль эткен тюркшынаслар тюрлю – тюрлю фикирлерге кельгенлер. А. Н. Кононовнынъ фикирине коре, - сыз шекиллери эки менфий ялгъамадан ибарет: с+з. В. Бат – сиз ялгъаманы си ломать) ве – з (шимдики – келеджек заманнынъ менфий шекиль ялгъамасы) шекиллерден инкишаф эткенини къайд эте. Н. А. Баскаковнынъ фикириндже, -сыз ялгъамасы эки фииль япыджы ялгъамадан пейда олгъан. Г. И. Рамстедт – сыз шеклинде гольд тилининъ сарсар сёзюни коре [14, c. 103-105 1. Талипова Зера. Сыфат япыджы ялгъамалар /Зера Талипова // Йылдыз. - 2003. - №1. - С. 103 -107.].

Тилининъ сарсар (тюда – сюда) сёзюни коре. К. Ашмарин -сиз морфеманы чувашларнынъ сир (снимать) фиилинен багълай.

3. -ик/ -къ/ -укъ/ -юк; -акъ ялгъамалары филь негизинден анълашылгъан иш – арекет нетиджеси олгъан аляметни анълаткъан сыфат япалар. Оларнынъ къошулув теркиби бойледир: а) индже созукънен биткен негизге -к къошула: титрек (сес); б) къалын созукънен биткен негизге -къ къошула: талыкъ (сув); в) тутукъ сеснен битген, сонъки эджада дудакъланмагъан индже созукъ олгъан негизге -ик къошула: эшик (дивар); г) тутукъ сеснен биткен, сонъки эджада дудакъланмагъан къалын созукъ олгъан негизге – ыкъ къошула: ачыкъ (къапу); д) тутукъ сеснен биткен, индже дудакъланмагъан созукъ сеси олгъан бир эджалы негизе -юк къошула: чёкюк (эв); е) тутукъ сеснен биткен къалын дудакълангъан созукъ сеси олгъан бир эджалы негизге -укъ къошула: бозукъ (саат), юмукъ (козь), созукъ (сес); ж) базан -акъ къошула: батакъ (ер), ятакъ (эв) киби.

Бу сой ялгъамалар фииль негизлерине къошулып, эм исим, эм де сыфат мейдангъа кетирелер. Исим я да сыфатнынъ бельгилемек ичюн, контекстке бакъмакъ керек. Меселя: батакъ – болото; батакъ ер – болотистое место [14 1. Талипова Зера. Сыфат япыджы ялгъамалар /Зера Талипова // Йылдыз. - 2003. - №1. - С. 103 -107.].

4. -чакъ/- чек; -чыкъ ялгъамалары сонъунда н тутугъы олгъан фииль негизине, фиильнинъ къайтым дередже шеклине къошулуп, шахыснынъ (предметнинъ) онда анълашылгъан иш-аркетке мейиллиги я да негиз бильдирген иш-арекетнинъ арткъачлыкъ аляметини анълаткъан сыфат япалар: макътанчакъ, эринчек, булгъанчыкъ (сув) киби.

5. -къын/ -кин/ -къун/ -кюн;/ -гъын/ -гин/ -гъун/ -гюн ялгъамалары фииль негизине сингармонизм къаиделерге бойсунып къошулалар ве негизден анълашылгъан аркет, хусусиетнинъ арткъач экенини бильдирген сыфат ясайлар: къызгъын (иш), ташкъын (сув), джошкъун (адам), кескин (пычакъ), отькюр (сес) киби.

6. -ги /-кир ялгъамасы фииль негизине къошулып ондан анълашылгъан аркет, хусусий артыкъ экенини бильдирген сыфат ясай: а) сонъу янъгъыравукъ ( я да сонор) тутукънен биткен негизге –гир ялгъамасы къошулыр: сезгир киби; б) сонъу сагъыр тутукънен биткен негизге –кир ялгъамасы къошула: ишкир киби.

7. -(й)ыджы/ -(й)иджи/ -уджы/ -юджи ялгъама фииль негизини я да фиилини юклетюв дередже шеклине къошулып, янъы сыфат мейдангъа кетире: бакъыджы, якъыджы, якъсыртыджы, оксюртиджи, буруджы, корюджи, къоркъузджы, окъуйыджы, чрюйиджи киби. Бу ялгъамалар янъы исим япувда да иштирак этелер. Оларнынъ манасы тек джумледе айырылыр.

8. Рус тили вастасынен кирген интернациональ сёзлерде базан негиз ве сыфат япыджы ялгъамалар олгъаны сезиле. Бойле вакъытта -ик, -ив, -(а)ль, -он ялгъамалары сыфат япыджы ялгъамалар оларакъ хызмет этелер:

1. -ик ялгъамасы негизден анълашылгъан хусусиетке аит, менсюп олгъан аляметни бильдирген сыфат ясай: педагогик, шовинистик, социалистик киби. Бойле сёзлерде ургъу -ик ялгъамасына тюше. Лякин фонетик, грамматик, синтактик киби сёзлерде негиз ве сыфат япыджы ялгъамалар айырлмаз;

2. -ив ялгъамасы негизден анълашылгъан предметке аит менсюпликни бильдирген сыфат ясай: объектив, прогрессив, субъектив киби;

3. -ль, -аль ялгъамасы негизден анълашылгъан предмет тюшюндже алында акъияфитинде экенлигини бильдирген сыфат ясай: формаль, нормаль, горизанталь киби;

4. -он ялгъамасы негизден анълашылгъан арекет, адисе я да предметке алякъадарлыкъ аляметини бильдирген сыфатларны ясай. Бу ялгъама сонъунда -ция, -ация, -зия олгъан сёзлернинъ сонъки и созугъындан сонъ къошула ве ургъулы ола: эволюция – эволюцион, интанация – интанацион, ревизия – ревизион киби.

Синтактик усулнен сыфат япув сез шекиллерини бир де бир усулнен къошип, предметлернинъ аляметини анълатмакъ ичюн хызмет эткен янъы сыфат ясавдыр. Синтактик усулынен къошма сыфат, муреккеп сыфат ве чифт сыфатлар япылалар.

Къошма сыфатлар эксерий алларда эки сёз я да сёз шекиллери къошулып, бир умумий алямет ифаделевинен япыла: тынчлыкъсевер, башкесер, ачькоз, ишсевер, дёрткоше киби. Бойле сёзлер бир эсас ургъунен айтыла.

Муреккеп сыфат мана ве граматик хусусиетлери айры алда ачыкъ-айдын анълашылып тургъан сёзлернинъ (сёз шекиллерининъ) бир муреккеп тюшюнджесини ифаделейиджи даимий бирлигидир. Мисаллер: вишне тюс, чюрюк вишне тюс, чокъ балалы, беш къатлы, къою къырмызы, бир сёзлю киби.

Чифт сыфат предметнинъ бир умумий аляметини ифаделемек ичюн хызмет эткени эки сыфатнынъ тенъ багъланылувынен япылгъан сыфаттыр. Чифт сыфат къысымларынынъ эр бири мустакъиль ургъунен айтыла.

Чифт сыфатлар бойле япыла:

1. Чешит тюрлю маналы сфатлар чифтлешювинен: кок-къашкъа киби.

2. Манадаш я да якъын маналы сыфатлар чифтлешювинен: къыйыш-къонур, ач-ялангъач, ачыкъ-айдын киби.

3. Къарама – къаршы маналы сыфатларнынъ чифтлешювинен: яш-къарт, буюк-кучюк, узакъ-якъын, узун-къыскъа киби.

Текрарлангъан сыфатлар да тизилюв джеэттен чифт ыфатларгъа кирелер, лякин бойле вакъыт янъы сёз ясалмай, модаль шекиль япыла: балабан – балабан, узун – узун киби.

Башкъа сёз чешитлерининъ мана денъишюви нетиджесинде сыфаткъа кечюв аллары да расткеле. Сыфаткъа кечюв (адъективация) эсасен, фиильнинъ сыфатфииль шекиллеринде корюне. Мисаллер: келишкен (йигит), келишмеген (сёз), кечкен (сене), келеджек (заман) киби.

Сыфаткъа кечкен фииль шекиллери арекет, процесс манасыны джойип, предметнинъ даимий аляметини анълаткъан олып къала [15 Умеров М. Лекциялар. Эльязма / М. Умеров. – Ташкент, 79 – 80.].